جلسه 1395/09/23

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه دروس گذشته

خلاصه بحث گذشته
خلاصه دیدگاه برگزیده در صحیحه علی بن جعفر این شد که ما اگر چه قبول می کنیم که سؤال سائل از این «و من کفر» در آیه شریفه است (سائل می پرسد: «من لم یحج منّا فقد کفر؟»، امام علیه السلام می فرماید: «لا»[1]
[2]
)، اما گفتیم قرینه یا ظهور روشنی نداریم که در ذیل روایت (یعنی «و لکن من قال لیس هذا هکذا فقد کفر»)، امام علیه السلام در مقام تفسیر «و من کفر» در آیه باشد.
جمع بندی بحث و بیان دیدگاه برگزیده
در نتیجه؛ اگر ذیل صحیحه (یعنی «و لکن من قال لیس هذا هکذا فقد کفر») را، تفسیر برای «و من کفر» بگیریم، مشکل تعارض به وجود می آید، اما اگر این را تفسیر نگرفتیم، صحیحه معاویة بن عمار[3]
[4]
که امامعلیه السلام «من کفر» را به «من ترک» معنا فرمود (و گفتیم مراد کفر در مقابل شکر است و بعضی از روایات دیگر را هم که مؤید برای این نظر آوردیم به قوّت خودش باقی است)، مسلماً تفسیر است. در خود آیه شریفه کلمه «غنیٌ» به ضمیمه بعضی از آیات دیگر هم قرینه شد بر اینکه مراد از کفر، کفر اصطلاحی نیست.
طبق جمعی که مرحوم والد ما در رفع تعارض بیان کردند، باید بگوئیم این «و لکن من قال لیس هذا هکذا»، تفسیر برای «و من کفر» در آیه شریفه است و با آنچه در روایت معاویة بن عمار هست، تعارض پیدا می کند. آن وقت این را قرینه قرار بدهیم برای دو مطلب؛ 1) مراد از کفر در آیه، کفر اصطلاحی است، 2) مطلق الترک موجب کفر نیست، بلکه ترکی که از روی انکار است، موجب برای کفر می باشد، اما طبق این راهی که طی کردیم، اصلاً تعارضی وجود ندارد و دیگر نیاز به جمع بین این دو روایت وجود ندارد.
راه بسیار روشن است، کفر در آیه در مقابل شکر است، آن «و من ترک» در صحیحه معاویة بن عمار هم به معنای همین کفران نعمت است، اما در روایت علی بن جعفر، این «و لکن من قال لیس هذا هکذا» یک کلامی است در ذیل کلام امام معصومعلیه السلام، اما نه به عنوان تفسیر برای «و من کفر».
اگر بگوییم ذیل روایت، تفسیر برای آیه شریفه است، آن گاه با روایت معاویة بن عمار معارض بوده و در حلّ تعارض، پاسخ مرحوم والد را باید گفت که فرمودند آیه کفر اصطلاحی را می گوید و ترک اگر ناشی از انکار وجوب حج باشد، موجب برای کفر است. اما طبق این راه ما، می گوئیم آیه کفر اصطلاحی را نمی گوید، بلکه آیه کفران نعمت (و همان ترک حج) را بیان می کند، خود امام علیه السلام به عنوان اینکه کلامش برای ما حجّت است، می فرماید کسی که وجوب حج را انکار کند، کافر است.
نکته: در همین بحث حجّ، گاهی اوقات وقتی به کلمات بزرگان مراجعه می کنیم، مثلاً محقق خوییقدس سره فرموده اند انکار وجوب مستلزم کفر نیست، اما در مناسک شان فتوا دادند به اینکه «انکار الوجوب موجبٌ للکفر»، در همین بحث های استدلالی محقق خوییقدس سره می فرماید ما اول گفتیم انکار وجوب حج به عنوان انکار ضروری، دلیل بر کفر نمی شود، به این روایت صحیحه علی بن جعفر هم که می رسد، نتیجه ای که می گیرند آن است که از این روایت نمی توانیم استفاده کنیم که انکار وجوب حج، موجب کفر است و نتیجه این می شود که «لا یستفاد من الادلة» که انکار وجوب حج بخواهد مستلزم و موجب کفر باشد.
یک فقیه گاهی اوقات به مجرد اینکه مقداری از یک روایت، خلاف اجماع است، می گوید این روایت را باید کنار گذاشت اگرچه روایت حجّیت دارد، ولی ما نمی توانیم بفهمیم معنایش چیست. باید بگوئیم علمش را به اهلش واگذار کنیم و در روایات هم داریم که ائمهعلیهم السلام خودشان فرمودند اگر از کلمات ما چیزی را نفهمیدید رد نکنید، علمش را به خود ما واگذار کنید.
راه اول: یک برخورد با این روایت علی بن جعفر همین است که بگوئیم «هذه الروایة مخالفةٌ للاجماع، مخالفةٌ للسیره»، لذا کنار بگذاریم و بگوئیم پس دلیلی بر اینکه منکر وجوب حج کافر است نداریم.
راه دوم: این است که بگوئیم خیر، بالأخره اگر صدر روایت مخالف اجماع است، ذیلش که مخالف نیست و باید ذیل آن را اخذ کنیم. بعد اگر ذیل را تفسیر قرار دادیم، مشکل تعارض به وجود می آید.
راه سوم: را اختیار کرده و می گوئیم صدر روایت مخالف با اجماع است و آن را کنار می گذاریم. ذیل روایت را هم تفسیر برای «و من کفر» در آیه قرار نمی دهیم. در نتیجه آیه دلالت ندارد کسی که منکر وجوب حج بشود کافر است، اما خود امام معصومعلیه السلام به عنوان اینکه کلامش برای ما حجّت است، تصریح کرده «من قال لیس هذا هکذا فقد کفر»، پس ما قول امام معصوم علیه السلام را اخذ کرده و طبق همین باید فتوا بدهیم به اینکه اگر کسی منکر وجوب حج شد کافر است.
خلاصه آنکه؛ روایت علی بن جعفر، چهار طریق دارد که به نظر ما هر چهار طریق صحیح و معتبر است، حال که صدرش با اجماع سازگاری ندارد، کنار گذاشته و ذیلش را نیز به گونه ای معنا می کنیم که با صدر ارتباطی پیدا نمی کند. پس ذیل روایت به عنوان حجّت می گوید کسی که بگوید حج واجب نیست و منکر وجوب حج بشود، این شخص کافر است.
امامعلیه السلام کفر در آیه را به معنای کفر اصطلاحی نگرفتند. به نظر من نمی توانیم یک قرینه روشنی داشته باشیم که «و لکن من قال لیس هذا هکذا»، در مقام تفسیر است.
بررسی اطلاق در روایت
نکته دیگر آنکه؛ چه از راهی که مرحوم والد ما وارد شدند و بین دو روایت، جمع کردند (و بگوییم جمعش این گونه است که اگر ترک ناشی از انکار وجوب باشد، مستلزم کفر است) و چه راهی که خود ما طی کردیم و گفتیم اصلاً کاری به ترک نداریم، بلکه می گوئیم «من انکر وجوب الحج یکون کافرا»، یک بحثی قبلاً در بحث انکار ضروری مطرح شد و گفتیم کسانی که می گویند منکر ضروری کافر است، یک استثنا زده و می گویند مگر اینکه این انکار ضروری اش «لشبهةٍ» باشد مثل شخصی که جدید العهد بالاسلام است یا اینکه شبهه ای دارد و روی این شبهه انکار می کند یعنی در بحث انکار ضروری ما و هیچ کس از فقها نمی گوید انکار ضروری مطلقا موجب برای کفر است؛ خواه لشبهةٍ باشد یا نباشد، بلکه همه می گویند: «ان کان من غیر شبهةٍ» موجب برای کفر است.
حال باید دید از روایت علی بن جعفر چه استفاده ای می توان کرد؟ اگر از این ذیل بخواهیم استفاده کنیم که «من انکر وجوب الحج فهو کافرٌ»، آیا می توانیم بگوئیم کلام امام علیه السلام اطلاق دارد؟ امامعلیه السلام می فرماید: «من قال لیس هذا هکذا فقد کفر»؛ این اطلاق دارد و اگر کسی وجوب حج را انکار کرد مطلقاً؛ لشبهةٍ باشد یا لغیر لشبهة، فرق نمی کند کافر است.
به نظر ما این اطلاق درست است، ما به اصالة الاطلاق در ذیل همین روایت تمسک کرده و می گوئیم اگر کسی وجوب حج را انکار کرد مطلقا؛ خواه لشبهةٍ باشد یا غیر شبهةٍ این شخص کافر است.
بررسی یک اشکال
اشکال: اگر امام علیه السلام به صورت کلام مستقل مطلبی را بیان بفرماید، ما می توانیم به اصالة الاطلاق تمسک کرده و بگوئیم این کلام ظهور استعمالی دارد، ظهور استعمالی اش در اطلاق است و وقتی شک می کنیم مراد جدی امامعلیه السلام همین است، اصالة الاطلاق در حقیقت برمی گردد به تطابق بین اراده استعمالیه و اراده جدّیه، منتهی این تطابق بین الارادتین در جایی است که کلام، کلام شخص واحد است، اما اگر امام علیه السلام در مقام تفسیر یک کلام دیگری است، آیا می شود در اینجا هم برای خود این کلام مفسِّر (بالکسر) یعنی این کلامی که تفسیر کننده است، یک اطلاقی درست کرده و بگوئیم این کلام اطلاق دارد یا اینکه نه، اینجا باید سراغ سرچشمه (یعنی آیه شریفه) برویم، یعنی امام علیه السلام یک جهتش را فرموده «من قال لیس هذا هکذا فقد کفر»، اما اینکه این اطلاق دارد یا نه، به این نمی توانیم اخذ کنیم. آیا در آیه شریفه «و من کفر»، متکلم در مقام بیان این جهت است یا خیر؟
به بیان دیگر؛ مفسِّر در مقام بیان این جهت فقط بوده که بگوید اگر کسی منکر وجوب حج شد کافر است، فقط می خواهد آیه را از این جهت تفسیر کند. این اشکالی که روی کلام مشهور است که می گویند این ذیل، تفسیر برای «من کفر» است، مطرح می کنیم. بگوئیم وقتی کسی تفسیر می کند، این فقط در یک جنبه نظر داشته و تنها می گوید «من کفر» یعنی «من انکر وجوب الحج»، اما اینکه «من انکر وجوب الحج مطلقاً»، این مفسِّر از این جهت در مقام بیان نیست و ما نمی توانیم بگوئیم اینجا اصالة الاطلاق هست.
به دیگر سخن؛ ما برای اخذ به اطلاق باید احراز کنیم متکلم در مقام بیان است، در آنجایی که کلام، کلام خود شخص است، عقلا «اصالة کونه فی مقام البیان» را جاری می کنند، اما آنجایی که کسی تفسیر می کند یا آنجایی که کسی اشاره ای به یک کلام دیگری می کند (مثلاً می گوید منظور از این لغت در آن آیه این است، اما فقط دارد معنا و موضوع له و یک جهتش را بیان می کند)، در اینجا عقلا دیگر «اصالة کونه فی مقام البیان» را جاری نمی کنند.
پاسخ: این است که این اشکال تمام است، مخصوصاً با این توضیحی که بیان شد، منتهی به ما صدمه ای وارد نمی کند؛ زیرا ما از ابتدا گفتیم «و من قال لیس هذا هکذا» تفسیر نیست، بلکه کلام مستقلی است که امام معصوم علیه السلام بیان فرمودند، اما طبق قول کسانی که این را به عنوان تفسیر «و من کفر» قرار می دهند، این اشکال تمام است.
جمع بندی روایات ذیل آیه شریفه
نتیجه فقهی که از این روایات ذیل آیه شریفه ﴿ ولله علی الناس حج البیت ﴾ گرفتیم این است که؛ دلیل نداریم که انکار ضروری «من حیث إنه ضروریٌ»، موجب کفر است، آن را کنار گذاشته و بحثش را نیز مفصل مطرح کردیم. به آیه شریفه رسیدیم، درباره آیه هم گفتیم «و من کفر» مراد کفر اصطلاحی نیست با قرائنی که ذکر کردیم، اما آنچه هست این که ذیل این صحیحه علی بن جعفر دلالت دارد بر اینکه «من انکر وجوب الحج فهو کافرٌ» که باید به آن اخذ کنیم و بر طبق این فتوا بدهیم و به صورت مطلق باید بگوئیم، حتی اگر کسی «لشبهةٍ» هم وجوب حج را انکار کرد کافر است. ما می گوئیم این روایت و دلیل مطلق است و قیدی در اینجا ندارد.
بیان بحث بعدی
در اینجا دو عنوان دیگر نیز وجود دارد؛ 1) اگر کسی وجوب حج را قبول دارد، اما حج را عمداً ترک می کند، آیا ترک الحج از گناهان کبیره است یا نه؟ به همین مناسبت باید دید آیا این کبری که گناه تقسیم می شود به گناه کبیره و صغیره، درست است یا درست نیست؟! البته این بحث را عمدتاً در ذیل بحث عدالت در کتاب اجتهاد و تقلید مطرح می کنند. ما بحث اجتهاد و تقلید را دو سال مفصل مطرح کردیم، منتهی یکی دو مسئله از تحریر باقی ماند که یکی از آن ها، همین انقسام گناه به کبیره و صغیره است که آنجا مطرح نکردیم. لذا اینجا مطرح می کنیم که تقسیم گناه به کبیره و صغیره درست است یا اینکه یک قول دیگری وجود دارد که «کل ذنبٍ کبیرة». این یک بحث که آیا ترک الحج از گناهان کبیره است یا نه؟
2) یک عنوان دیگر این است: «ترک الحج مع الاستخفاف بالحج»، حال اگر کسی انکار وجوب حجّ نکرد، اما حکم دین و حکم خدا را استخفاف کرد، آیا این هم فقط در همان حد گناهان کبیره است یا اینکه (آن گونه که تعبیر مرحوم سید در عروه هست) اگر کسی حج را ترک کند مع الاستخفاف بمنزلة الکفار است، بالاتر از گناه کبیره است؟

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج 4، ص266 -265، ح5، ط الإسلامية.

[2] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص16 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14128-1، ط آل البیت.

[3] التهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج5، ص18، ح52.

[4] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص31 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14163-2، ط آل البیت.