جلسه 1395/09/16

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه مباحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در این است که آیا می توان از این آیه شریفه ﴿وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ﴾[1]
، استفاده کنیم کسی که منکر وجوب حج باشد کافر است یا خیر؟ در جلسه گذشته نکاتی برای بیان استدلال و احتمالات در این آیه ذکر شد و گفتیم که مجموعاً پنج احتمال در این آیه شریفه وجود دارد.
رسیدیم به احتمال چهارم که احتمالی است که مرحوم خوئی می فرماید ظاهر همین احتمال است. البته ایشان درباره احتمال سوم (یعنی اینکه بگوئیم در این آیه کفر اصطلاحی در مقابل اسلام نیست، بلکه کفر در مقابل شکر است) نیز می فرماید بعید نیست، اما اگر بخواهیم بگوئیم نظر ایشان چیست؟ استظهارشان همین احتمال چهارم است.
بررسی احتمال چهارم درباره کفر در آیه شریفه «و من کفر»
محقق خوییقدس سره در استظهار از آیه می فرماید آیه نه دلالت دارد بر اینکه «ترک الحج سببٌ للکفر» و نه دلالت دارد بر اینکه «انکار وجوب الحج سببٌ للکفر»، بلکه اصلاً آیه در این مقام نیست که چه چیزی سبب کفر است یعنی درست در مقابل احتمال اول و دوم که می گفتند آیه دلالت دارد بر اینکه؛ یا ترک، سبب کفر است و یا انکار وجوب، سبب برای کفر است، این احتمال آن است که آیه در مقام بیان این جهت نیست. می گوئیم اگر آیه در مقام بیان این جهت نیست، این سبب کفر از کجا آمد؟
ایشان می فرماید: «و من کفر أی کفر بأسباب الکفر» یعنی اگر کسی کافر شود از راه اسبابی که موجب کفر است مانند اینکه کسی توحید یا رسالت را قبول نکند یا معاد را نپذیرد (که به اعتقاد محقق خوییقدس سره برخلاف مشهور، معاد را هم در شرایط اسلام می داند). به بیان دیگر؛ ایشان می فرماید 1) آیه نمی گوید «ترک الحج سببٌ للکفر»، 2) آیه نمی گوید «انکار وجوب الحج سببٌ للکفر»، در نتیجه آیه نمی خواهد بگوید کفر، مسبب از چه چیز معینی است؟ بلکه آیه می فرماید: ﴿و من کفر﴾ یعنی هر کسی که کافر است، حال سبب کفرش هر چه می خواهد باشد، آیه در مقام بیان او نیست، اگر یک کسی کافر شد، ﴿ان الله غنیٌ عن العالمین﴾.
تنظیر محقق خوییقدس سره برای اثبات احتمال چهارم
ایشان در ادامه، یک تنظیری می آورد که در آیات شریفه سوره مدثر آمده: ﴿مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ﴾[2]
؛ خداوند یا ملائکه جهنم به جهنمی ها می گویند چه چیزی شما را در جهنم قرار داد؟ ﴿قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ * وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ * وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ * وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ﴾؛ چهار مطلب را می گویند که ما اهل نماز نبودیم، اهل زکات نبودیم، با خائضین نشست و برخاست می کردیم و ما روز قیامت را تکذیب می کردیم.
مرحوم خوئی می فرماید چطور در این آیات سوره مدثر، آیات دلالت ندارد بر اینکه ترک نماز یا ترک زکات موجب کفر است یعنی ما نمی توانیم از این آیات استفاده کنیم چون اینها ترک نماز یا ترک زکات یا تکذیب یوم القیامه را کردند، بلکه آیه می گوید اینها اول تکذیب یوم القیامه را کردند و کسی که تکذیب یوم القیامه می کند، تبعاً نماز و زکات را ترک می کند.
خلاصه آنکه؛ از این آیات سوره مدثر چند مطلب را می توان استفاده کرد: 1) آیه در این مقام نیست که بگوید ترک نماز یا ترک زکات سبب تکذیب اینها شده، آیه سبب تکذیب را بیان نمی کند، بلکه می گوید اینها می گویند: «کنا نکذب بیوم الدین».
2) کسی که تکذیب یوم القیامه می کند، تبعاً ترک نماز و ترک زکات دارد، عین همین سخن در ما نحن فیه هست. «و من کفر» آیه نمی گوید «ترک الحج سببٌ للکفر»، آیه نمی گوید «انکار وجوب الحج سببٌ للکفر»، بلکه «و من کفر أی کفر بسبب الکفر»؛ هر چه می خواهد سببش باشد، آیه سبب را بیان نمی کند، اما کسی که کافر شد، تبعاً حج را ترک می کند. محقق خوییقدس سره می فرماید ما نحن فیه درست شبیه همان است که در سوره مدثر بیان شده.[3]

دیدگاه والد معظمقدس سره درباره احتمال چهارم
مرحوم والد ما هم به اصل بیان محقق خوییقدس سره اشکال کردند و هم به تنظیر ایشان. اما راجع به بیان استدلال و استظهاری که محقق خوییقدس سره کردند می فرماید طبق این بیانی که شما می کنید، بین کفر و مسئله وجوب الحج چه ارتباطی پیدا شد؟ در حالی که مسلم است این «و من کفر» با آنچه قبل از آیه است (که مسئله وجوب الحج است)، کاملاً بین شان یک ارتباطی باید باشد، آیه می فرماید: ﴿لله علی الناس حج البیت من استطاع إلیه سبیلاً﴾، آیه وجوب حج را بیان می کند و بعد می فرماید: «و من کفر»، اما طبق این بیان شما، «و من کفر» اصلاً ارتباطی به ما قبل پیدا نمی کند.[4]

برخی در پاسخ از مرحوم والد ما گفتند مرحوم خوئی نظرشان این است که چون «من کفر» را ایشان معنا می کند «من کفر باسباب الکفر»، معنای آیه این گونه می شود: «من کفر باسباب الکفر» و کسی که «کفر بالاسلام یترک الحج»، در این صورت، «ان الله غنیٌ عن العالمین»؛ چون بالأخره کسی که کافر است، ترک حج می کند، «فالارتباط محفوظٌ».
جواب این است که باید یک ارتباط خاص اینجا باشد، آنچه مرحوم والد ما ادعا دارند، این است که ما باشیم و آیه، بین این کفر و حج یک ارتباط خاصی باید باشد یعنی خود حج، باید یک خصوصیتی در مسئله کفر داشته باشد، اما اینکه بگوئیم من کفر باسباب الکفر و تبعاً حج را هم ترک می کند، نماز و روزه و زکات را هم ترک می کند، خصوصیتی پیدا نکرد و با این بیان مرحوم خوئی این ارتباط خاص منتفی شده و از بین می رود.
اشکال مرحوم والد به تنظیر: مرحوم والد در اشکال به تنظیر محقق خوییقدس سره می فرماید: «اما التنظیر بقوله تعالی ﴿ما سلککم فی سقر﴾ الی آخر الآیه فعجیبٌ»؛ این تنظیر خیلی عجیب است؛ زیرا این آیات سوره مدثِّر، اصلاً در مقام بیان کفر و بیان تطبیق عنوان کافر نیست، بلکه در مقام بیان سبب دخول در نار است، سبب دخول در نار دو چیز است: 1) ﴿التکذیب بیوم الدین﴾ که موجب کفر است، 2) ﴿ترک الصلاة و الزکاة﴾.
ایشان می فرماید اصلاً این آیه شریفه یکی از ادله این قاعده ی فقهیه است که: «الکفار مکلفون بالفروع کما أنهم مکلفون فی الاصول»، آیه به کفاری که داخل جهنم شدند می گوید چرا داخل جهنم شدید؟ می گویند ما نماز نخواندیم، پس معلوم می شود که اینها مکلف به فروع بودند، زکات ندادیم معلوم می شود که اینها مکلف به فروع بودند.
خلاصه اشکال ایشان به تنظیر آن است که؛ آیه اصلاً در این مقام نیست که سبب تکذیب و سبب کفر چیست یا در مقام ضابطه کفر نیست، اما در ما نحن فیه آیه می خواهد بگوید این «و من کفر» سبب کفر را می خواهد بیان کند. به بیان دیگر؛ شاید مرحوم والد ما روی کلمه «من» در آیه خیلی تکیه کردند «و من کفر»؛ یعنی خدای تبارک و تعالی می گوید «هذا کافرٌ»، علتش؛ یا باید ترک الحج باشد و یا انکار وجوب الحج.
ارزیابی اشکال والد معظَّمقدس سره به محقق خوییقدس سره
به نظر ما اشکال ایشان به تنظیر خیلی وارد نیست اگرچه فرمود این تنظیر از مرحوم خوئی عجیب است؛ زیرا مرحوم خویی تنظیر را از این جهت می آورد که؛ همان گونه که سبب تکذیب در این آیه شریفه مدثر ذکر نشده، در ما نحن فیه هم سبب کفر برای «من کفر» ذکر نشده است. بنابراین، به نظر می رسد تنظیر فی محله بوده و اشکال مرحوم والد در تنظیر وارد نیست، اما آن اشکالی که به اصل فرمایش مرحوم خوئی دارند (که این موجب عدم ارتباط من کفر بما قبل است)، به قوت خود باقی است.
ما در تقویت اشکال به مرحوم خوئی می گوئیم بیان شما محتاج به یک تقدیرهایی است، ما طبق بیان سببیّت و مسببیت می گوئیم متعلق «من کفر»؛ یا ترک الحج است و یا انکار وجوب الحج، اما شما می گوئید «من کفر» و اصلاً متعلق برایش ذکر نمی کنید! یک امر مبهم است فقط می گوئید باسبابه. بنابراین، برای ترک الحج و وجوب الحج قرینه قبلی وجود دارد، اما چه قرینه ای برای باسبابه وجود دارد؟
خلاصه آنکه؛ طبق بیان مرحوم خویی، هم متعلق روشن نیست و هم کلمه «باسبابه» را باید بیاوریم، بعد برای ارتباط باید بگوئیم «من کفر باسباب الکفر تبعاً یترک الحج»، تبعاً اعمال دیگر را هم ترک می کند که این تقدیرهای زیادی لازم داشته و ابهام دارد و این بیان به هیچ وجهی برای ما قابل قبول نیست.
احتمال پنجم در آیه شریفه و ارزیابی آن
احتمال پنجمی که در این آیه شریفه داده شده این است که بگوئیم ﴿من کفر أی کفر بالبیت﴾ یا ﴿کفر بهذه الآیات الموجوده فی الکعبه﴾ که در قبل از این آیات آمده است. آیات قبل چنین است: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكاً وَ هُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِناً وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ﴾[5]
؛ در این آیات، هم مسئله اول بیت را دارد و هم ﴿فیه آیات بینات﴾ و هم مقام ابراهیم. بعد می گوید: ﴿و لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلاً﴾، عبارت ﴿و من کفر﴾، ذیل همه اینهاست، ﴿من کفر﴾ به همه این آیات، ﴿فإن الله غنیٌ عن العالمین﴾.
سیوطی در درّ المنثور از جریر از عطاء بن ابی رباح نقل می کند که او گفته: «من کفر بالبیت»، از ابن زید هم نقل می کند: «من کفر بهذه الایات»[6]
، البته قول اینها بر ما حجّیت ندارد، اما اشکال اصلی این احتمال آن است که این «و من کفر»، متعلق کفر باید یک امر اختیاری باشد، این آیه ﴿لا الذی ببکة مبارکاً﴾؛ چه قبول کنم و چه قبول نکنم مکه مبارک است، ﴿فیه آیاتٌ بینات﴾؛ من چه قبول کنم و چه قبول نکنم فیه آیات بینات است، فرقی نمی کند، «و من دخله کان امناً»، حال امنیت تشریعی مراد است یا نه فرقی نمی کند، اما این «و من کفر» باید یک اثری داشته باشد، کفر اثرش این است که نمی رود، کسی که انکار وجوب حج می کند، می گوید این تکلیف بر من ثابت نیست، ولی کسانی که قائل به احتمال پنجم می شوند، مثل این است که بگوئیم «من کفر» به روز، کفر و انکار به آن معنا ندارد. لذا این «و من کفر» نمی شود به آنها برگردد.
نتیجه آنکه؛ اگر این «کَفَرَ» را کفر اصطلاحی بگیریم، نسبت به اینها کفر اصطلاحی معنا ندارد، اگر کفر در مقابل شکر نعمت را بگیریم، برمی گردد به همان معنای سوم، پس دیگر احتمال مستقل و جدیدی نشد. ما از این احتمالات پنج گانه در آیه شریفه، احتمال سوم را ترجیح دادیم یعنی به قرینه آیات سوره لقمان و سوره نمل و به قرینه کلمه «غنی»، ظهور در این دارد که «کفرَ» در آیه کفر اصطلاحی در مقابل اسلام مراد نیست، بلکه کفر در مقابل شکر است و «کفرَ» یعنی شاکر نعمت نباشد و اگر کسی کفران این نعمت را کرد، ﴿ان الله غنیٌ عن العالمین﴾.
تا اینجا با توجه به خود آیه و بدون در نظر گرفتن برخی از روایات که در ذیل این آیات شریفه وارد شده، بحث کردیم. در جلسه بعد به بررسی این روایات خواهیم پرداخت.
 

[1] آل عمران/سوره3، آیه97.

[2] مدثر/سوره74، آیه42-46.

[3] موسوعة الإمام الخوئي، ج 26، ص5 -4.

[4] تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة- الحج، ج 1، ص9 .

[5] آل عمران/سوره3، آیه96-97.

[6] الدر المنثور، السيوطي، ج2، ص277.