جلسه 1395/08/22

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
سخن در کلام صاحب بلغة الفقیه است. مطلب جدیدی که ایشان بیان کرد (و ظاهراً قبل از ایشان هم مطرح نشده)، این است که ملاک برای کفر را، نه انکار ضروری قرار بدهیم و نه تکذیب النبیصلی الله علیه و آله، بلکه بگوئیم ملاک خروج عن الدین است یعنی اگر انکار یک حکمی، موجب خروج از دین شد این به معنای کفر است؛ خواه انکار اصول اعتقادی باشد یا احکام فرعی و در احکام فرعی؛ خواه ضروری باشد یا غیر ضروری. ایشان در توضیح این مطلب، ابتدا موارد اشتراک و بعد افتراق بین عنوان خروج از دین و عنوان تکذیب النبیصلی الله علیه و آله را در قالب مثال هایی ذکر می کند.
ادامه کلام صاحب بلغه الفقیه
مرحوم بحر العلوم، ابتدا کلام محقق اردبیلیقدس سره را ذکر می کند. مرحوم اردبیلی در مجمع الفائدة بیان داشت که عنوان ضروری، دخالتی در کفر ندارد و اگر کسی حکمی را که برای او یقینی بوده انکار کند، کافر است؛ زیرا انکار او، مستلزم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله است. عبارات فقها قبل از مرحوم اردبیلی این بود که «انکار الضروری موجبٌ و سببٌ للکفر». مضمون کلام محقق اردبیلیقدس سره این بود: «انکار ما هو المعلوم عند المنکر موجبٌ للکفر لأنه مستلزمٌ لتکذیب النبیصلی الله علیه و آله»، صاحب بلغه پس از نقل عبارت محقق اردبیلیقدس سره، عبارت مرحوم آقاجمال خوانساری (از حاشیه ای که بر روضه دارد) را نقل می کند.
دیدگاه آقا جمال خوانساریقدس سره و ارزیابی آن
صاحب بلغه الفقیه می گوید: «و فی الحاشیة الجمالیة (یعنی حاشیه آقاجمال خوانساری) قال ثم بعض ما علم ثبوته من الدین ضرورةً انما یکون انکاره کفراً إذا لم یکن ذلک لشبهةٍ»؛ آقاجمال مثل مرحوم اردبیلی می گوید انکار ضروری، اگر از روی شبهه نباشد، «کأن یکون قریب العهد بالدین»؛ مانند آدمی که تازه دین آورده، «و لم ینشأ بین اهله»؛ و در میان مسلمان ها زندگی نکرده (در بلاد کفر روی یک جهتی خداوند این هدایت را نصیب او کرده و مسلمان شده و بین مسلمان ها نشو و نما پیدا نکرده)، «فلو کان لشبهةٍ لا یحکم بکفره»؛ اگر انکار او از باب شبهه باشد، حکم به کفر او نمی شود.
«و ذلک لأن الحکم بکفر منکر الضروری کالصلاة إنما هو باعتبار أنّ کل من نشأ بین المسلمین و عاشرهم یعلم بدیهة وجوب الصلاة فی شرعنا»؛ هر کسی که بین مسلمان ها به دنیا آمده و معاشرت کرده و بین مسلمین رشد کرده باشد، می داند وجوب صلاة در شرع اسلام یک حکم بدیهی است و می داند پیامبرصلی الله علیه و آله إخبار به آن کرده، «فإنکاره لا یحتمل أن یکون باعتبار انکار اتیان النبیصلی الله علیه و آله به»؛ نمی توان گفت اگر این شخص انکار کرد، احتمال می دهد که اصلاً پیامبرصلی الله علیه و آله چنین چیزی را نفرموده! مگر می شود کسی بین مسلمان ها نشو و نما و معاشرت داشته باشد و بعد بگوید چنین چیزی را پیامبر نیاورده، «بل لیس منشأه (منشأ این انکار) إلا عدم ایمان بالنبیصلی الله علیه و آله و التصدیق به و إن کان یظهر الایمان»؛ ولو اظهار ایمان کند ولی واقعاً ایمان ندارد.
بر اساس این کلام مرحوم آقاجمال؛ اگر کسی بین مسلمان ها نشو و نما داشته و با ایشان معاشرت دارد و در بلاد کفر نیست، این شخص اگر گفت پیامبرصلی الله علیه و آله إخبار به وجوب نماز و وجوب حجاب نکرده، نمی شود اسمش را شبهه گذاشت، این شخص در واقع پیامبر را قبول ندارد اگرچه به حسب ظاهر بگوید: «أن النبی لم یحکم بوجوبه»، اگر هم ظاهراً می گفت این تقیه می کند، اما در باطن، ایمان ندارد، «و لیس منشأ الاعتبار إلا ذلک» یعنی ایمان به رسول خدا ندارد.
مرحوم آقا جمال در ادامه می فرماید کسی که قریب العهد و قریب الصحبة به اسلام و مسلمین است، اما در بلاد کفر نشو و نما کرده و اطلاعی از عقاید مسلمین ندارد، «فربما خفی عنه بعض الضروریات و إخبار النبیصلی الله علیه و آله به، فلو أنکره لم یعلم من انکاره انکار النبیصلی الله علیه و آله».[1]

خلاصه آنکه؛ فقهای معاصر می گویند اگر کسی انکار ضروری کرد، اگر لشبهةٍ باشد موجب کفر نیست، ما می گوئیم کسی می تواند بین مسلمان ها باشد و باز شبهه داشته باشد؟! نکته اضافه ای که مرحوم آقاجمال داشت (و من هم تعمداً آن را خواندم) این است که می گوید نمی شود کسی میان مسلمان ها رشد کرده باشد و شبهه داشته باشد، مصداق این شبهه فقط برای آنهایی است که قریب العهد به اسلام بودند و در بلاد کفر نشو و نما کردند که شبهه برای آنها معنا دارد. به عنوان مثال؛ کسی ممکن است بگوید ربا در اسلام حرام نیست و انکار کند، این انکارش لشبهةٍ است، اما کسی که در میان مسلمان ها هست، «لشبهةٍ» در مورد او معنا ندارد.
در بحث موضوع شناسی فقهی، باید دید آیا برای یک مسلمان در میان مسلمان ها، اصلاً شبهه امکان دارد یا خیر؟ این فرمایش آقاجمال در مورد عوام از مسلمین درست است، اما اگر یک کسی جزء خواص باشد یعنی این استدلال های فقهی را بداند و بگوید به نظر من با یک قرائنی، مثلاً وجوب حجاب برای صدر اسلام است. اگر کسی چنین حرفی را زد، برای او نیز شبهه امکان دارد یعنی به نظر ما این گونه نیست که شبهه ای که مرحوم آقاجمال می گوید، در مورد کسی که در میان مسلمان ها نشو و نمو کرده امکان ندارد. بله؛ در مباحثی مثل وجوب نماز و روزه درست است (شبهه امکان ندارد)، اما در بعضی از مسائل می توانیم برای آن هم شبهه درست کنیم.
دیدگاه آقا وحید بهبهانیقدس سره
صاحب بلغه الفقیه در ادامه، کلام آقا وحید بهبهانی در شرح مفاتیح را نقل می کند. ایشان می گوید: «إن کل من انکر ضروری الدین یکون خارجاً عنه عند الفقهاء إذا لم یحتمل فیه الشبهه»، وحید بهبهانیقدس سره نیز همانند آقاجمال می گوید هر کسی ضروری را انکار کرد، اگر شبهه در حق او احتمال داده نشود، از دین خارج است، «إلا أن یکون قریب العهد بالاسلام أو ساکناً فی بلاد الکفر معیشاً فیها بحیث أمکن فی شأنه عروض الشبهه»؛ بروز شبهه در مورد کسی است که قریب العهد به اسلام است و ساکن در بلاد کفر می باشد که در حق او امکان شبهه هست.
توجیهات صاحب بلغه برای کلام آقاجمال و وحید بهبهانیقدس سرهم
صاحب بلغهقدس سره بعد از بیان کلام این بزرگان، دو وجه ذکر می کند (که چرا محقق اردبیلی، آقاجمال خوانساری و وحید بهبهانیقدس سره، گفتند در فرضی که شبهه وجود دارد، ما نمی توانیم بگوئیم این شخص، کافر است و نمی توانیم او را محکوم به کفر کنیم)؛
وجه اول: در جایی که این شخص شبهه دارد، مستلزم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله نیست، اگر جایی انکار مستلزم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله باشد، در آنجا موجب کفر است، اما کسی که می گوید من شبهه دارم و اصلاً نمی دانم این را پیامبر فرموده یا نه؟ چطور می توانم بگویم مطلب پیامبر را تکذیب می کنم. بنابراین، اگر مستلزم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله نباشد و این شخص شبهه داشته باشد، محکوم به کفر نیست (این وجه تقریباً در کلمات دیگران بوده).
وجه دوم: می گوید: «لعله أولی بالرکون إلیه»؛ این وجهی که الآن می خواهیم بگوئیم، از جهت اعتماد بر وجه اول (یعنی بر استلزام تکذیب النبیصلی الله علیه و آله) اولویت دارد، «یجتمع مع الوجه المذکور و یفترق عنه»؛ که با وجه اول، هم ماده افتراق دارد و هم ماده اجتماع. ایشان می گوید: «أن إنکار الضروری مستلزمٌ لتحقق عنوان الخروج عن الدین»، حرف تازه بلغه همین است که بگوئیم انکار ضروری، چون مستلزم خروج از دین هست موجب کفر است.
در نتیجه خود انکار ضروری سبب مستقل نیست (بلکه قول قدماست که می گویند موضوعیت مستقله دارد)، از حیثی که موجب تکذیب النبیصلی الله علیه و آله هست، این هم دخالت ندارد، بلکه از حیثی که موجب خروج از دین است، موجب کفر است. در اینجا باید دید آیا دایره وسیع تر می شود یا ضیق تر؟
مرحوم بحر العلوم در توضیح وجه دوم می گوید: «لا شک فی سببیته (سببیت خروج از اسلام) للکفر، ضرورة أن التدین بدین الاسلام معتبرٌ فی صحة الاسلام»؛ تدیّن به مجموع آنچه در اسلام هست معتبر است، «لأن «اسلم» عرفاً و شرعاً بمعنی داناً بدین الاسلام»؛ «اسلم» یعنی «دان»، «اعتقد»، «بل لیست المراد من التکلیف بالاسلام إلا التدین به»؛ «اسلموا» یعنی «تدیّنوا بدین الاسلام و اتخاذه دیناً له و الالتزام بنحو التدین بجمیع ما هو معتبرٌ فیه»؛ وقتی می گوئیم تدین به اسلام پیدا کنیم، یعنی تدیّن به جمیع ما هو موجودٌ فی الاسلام، «من الاصول و الفروع، من التوحید و النبوة و التصدیق بجمیع ما جاء به النبی ولو بنحو الاجمال».
صاحب بلغه می گوید ما یک عنوانی داریم به این نام که خروج از دین، «سببٌ للکفر»، «و أن انکار الضروری موجبٌ للخروج عن الدین» یعنی ایشان یک کبرایی درست می کند؛ «الخروج عن الدین موجبٌ للکفر» و صغری این است که انکار ضروری، موجب خروج از دین است. دین یعنی مجموع آنچه در این دین وجود دارد از اصول و فروع، از ضروریات و غیر ضروریات، همه اینها را شامل می شود. وقتی می گوئیم تدیّن به اسلام واجب است، ﴿ ان الدین عند الله الاسلام ﴾[2]
یعنی تدیّن به جمیع آنچه که در اسلام هست. ایشان می گوید البته تدیّن تفصیلی لازم نیست، بلکه اگر تدین اجمالی هم پیدا کردید کفایت می کند. بنابراین، اگر کسی یکی از آنچه در دین هست (یکی از اصول یا فروعش یا ضروری و غیر ضروری اش) را منکر شد، این موجب خروج از اسلام است.
ایشان در ادامه به بیان ادله بر دیدگاه خود پرداخته و ابتدا به برخی روایات اشاره دارد. در ادامه به بیان نسبت این سه عنوان و موارد اشتراک و افتراق آن ها می پردازد؛ 1) انکار الضروری بنفسه خودش موجب کفر است، 2) «انکار الضروری إذا کان مستلزماً لتکذیب النبیصلی الله علیه و آله»، 3) «انکار الضروری موجب للخروج عن الدین».
ادله صاحب بلغه الفقیه بر دیدگاه خود؛ روایات
ایشان می فرماید روایاتی داریم که از تمام این روایات، این مضمون و این عنوان انتزاع می شود که «من خرج عن الاسلام فهو کافرٌ» (البته اصطیاد هم نیست؛ چون بعضی از مضامین این روایات، مطابقی روایات است).
روایت اول: در این روایت داریم: «أَدْنَى مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ كَافِراً»؛ کمتر چیزی که انسان با آن کافر می شود، «مَنْ زَعَمَ (یعنی من علم) أَنَّ شَيْئاً نَهَى اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِهِ»؛ آن است که کسی بداند یک چیزی را خدا نهی کرده و بعد گمان کند که خدا امر کرده، «وَ نَصَبَهُ دِيناً»[3]
یعنی یک حرامی را به عنوان دین بر خودش واجب بداند. حال اگر کسی حرامی را به خاطر هوای نفسش می گوید بر خودم واجب می دانم، این «نصبه دیناً» نیست.
روایت دوم: در آخر صحیحه ابی الصباح الکنانی از امام باقرعلیه السلام آمده: «فَمَا بَالُ مَنْ جَحَدَ الْفَرَائِضَ كَانَ كَافِراً»[4]
؛ کسی که فرائض را انکار می کند کافر است. حال یک بحثی هست که «جحد جمیع الفرائض» کافر است یا اینکه اگر یک فریضه را هم انکار کرد، باز هم عنوان کافر را دارد؟
روایت سوم: در مکاتبه عبدالرحیم (که صحیحه است) آمده: «وَ لَا يُخْرِجُهُ إِلَى الْكُفْرِ إِلَّا الْجُحُودُ وَ الِاسْتِحْلَالُ »؛ سبب کفرش، جحود و انکار و استحلال است، استحلال یعنی «أَنْ يَقُولَ لِلْحَلَالِ هَذَا حَرَامٌ وَ لِلْحَرَامِ هَذَا حَلَالٌ وَ دَانَ بِذَلِكَ»؛ حرام را حلال کند و به آن اعتقاد پیدا کند، «فَعِنْدَهَا يَكُونُ خَارِجاً مِنَ الْإِسْلَامِ وَ الْإِيمَانِ دَاخِلًا فِي الْكُفْرِ»[5]
، این روایت صریحاً می گوید داخل در کفر است.
روایت چهارم: در صحیحه عبدالله به سنان به امام صادقعلیه السلام عرض می شود: «الرَّجُلِ يَرْتَكِبُ الْكَبِيرَةَ مِنَ الْكَبَائِرِ فَيَمُوتُ»؛ یک شخصی اهل گناهان کبیره بود که مُرد، حضرت فرمود: «مَنِ ارْتَكَبَ كَبِيرَةً مِنَ الْكَبَائِرِ فَزَعَمَ أَنَّهَا حَلَالٌ أَخْرَجَهُ ذَلِكَ مِنَ الْإِسْلَامِ»؛ کسی که یک کبیره ای مرتکب شود و گمان کند حلال است (یعنی بگوید در دین ما حلال است)، این کار او را از اسلام خارج کرده است.[6]

روایات دیگری نیز وجود دارد که صاحب بلغة الفقیهقدس سره می گوید عنوانی که از مجموع این روایات، به دست می آید آن است که خروج عن الاسلام موجب کفر است، بلکه عین کفر است.
اشتراک وجه تکذیب النبیصلی الله علیه و آله و خروج از اسلام
ایشان در توضیح بیشتر اینکه در کجا خروج از اسلام است و کجا تکذیب النبیصلی الله علیه و آله، می فرماید: «و هذان الوجهان»؛ این دو وجه (یعنی اینکه بگوئیم؛ 1) انکار ضروری مستلزم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله شود، 2) موجب خروج عن الدین شود) در سه مورد از نظر تکفیر با هم مشترکند؛
مورد اول: در جایی که کسی ضروریات مذهب را انکار کند. توضیح آنکه؛ ما یک ضروری دین داریم مثل وجوب صلاة و روزه، یک ضروری مذهب داریم مثل بطلان عول و تعصیب در باب میراث، بنابراین با انکار ضروری مذهب، در حقیقت تکذیب النبیصلی الله علیه و آله کرده؛ چون می داند بر حسب مذهب خودش پیامبر این مورد را (مثلاً حجّ تمتع را) فرموده و تشریع کرده است. بدین سان، اگر بداند که این از مذهب خودش است و انکار کرد، خروج از دینش هم لازم آمده است.
مورد دوم: «کل ما قطع من دلیله بأنه حکم النبیصلی الله علیه و آله فحکم بخلافه»؛ هر جا که انسان از دلیلش قطع پیدا کند که این حکم رسول خدا است و بعد انکار کند، این هم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله است و هم خروج عن الاسلام و در این مورد دوم، لازم نیست ضروری باشد.
مورد سوم: اگر خودش بگوید من قطع به حکم دارم. در مورد دوم، یک دلیلی وجود دارد و از این دلیل هر کس از جمله خود این شخص، قطع پیدا می کند، اما در مورد سوم اگر خودش بگوید من قطع دارم که این حکم برای رسول خدا و در دین است و بعد هم انکار کند، این هم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله است و هم خروج عن الدین است.
صاحب بلغه پس از نقل این سه مورد اشتراک، می فرماید: «بل الاخیران اولی»؛ این دو مورد اخیر برای تکفیر اولی است، «لحصول العلم الفعلی له فیهما»؛ زیرا در این دو مورد اخیر، شخص منکر، یک علم بالفعل به حکم پیامبرصلی الله علیه و آله برایش حاصل شده، اما در اولی می گوئیم انکار ضروری من ضروریات المذهب و فرض این است که علم داشته باشد یا نداشته باشد!
می فرماید: «و فی الاول علمه بالضروریة من حیث وجوب التدیّن به لبطلان الشبهه فی مقابل الضروره بحکم العلم بالمخالفه لعدم اتصافه فی الحقیقه بالعلم الذی هو من الصفات النفسانیه»؛ در اولی اگر کسی در مقابل ضرورت شبهه کند، دیگر علم ندارد؛ زیرا علم یکی از صفات نفسانی است و شبهه در مقابل ضرورت نمی شود، اگر شبهه داشت یعنی اینکه علم ندارد. بنابراین، کسی که منکر ضروری است بحث علم مطرح نیست؛ زیرا شبهه داشته و شبهه جلوی علم به ضروری بودن را گرفته، علم یکی از صفات نفسانی است و شبهه می گوید علم وجود ندارد.[7]

موارد افتراق دو دیدگاه
ایشان در ادامه می فرماید: باید دید در کجا تکذیب النبیصلی الله علیه و آله هست، اما خروج از دین نیست و کجا خروج از دین هست، ولی تکذیب النبیصلی الله علیه و آله نیست؟ اگر کسی منکر ضروری شد «لشبهةٍ»، مثل آدمی که جدید العهد بالاسلام و در بلاد کفر است و یک ضروری را «لشبهةٍ» انکار کرد، این مستلزم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله نیست، اما مسلتزم خروج از دین است.
محقق اردبیلی، خوانساری، وحید بهبهانی، فاضل هندی در کشف اللثام و کاشف الغطاءقدس سرهم وقتی می گویند منکر ضروری اگر مستلزم تکذیب النبیصلی الله علیه و آله باشد موجب کفر است، اما صاحب بلغه می گوید اگر لشبهةٍ باشد، تکذیب النبیصلی الله علیه و آله نیست. طبق نظر آن ها دیگر کفر لازم نمی آید، اما هر کسی ضروری را انکار کرد، از دین خارج شده؛ خواه لشبهةٍ باشد یا نباشد؛ «بعد أن لم یکن مسرحٌ للشبهة فی مقابل الضرورة»؛ زیرا در مقابل ضرورت نباید شبهه کند.
بعد می گوید: «و بعبارة أخرى: العلم بضروريته من الدّين بحكم علمه بكونه منه في وجوب التديّن به و الخروج عن الدّين بمخالفته، و لذا قيدنا إنكار الضروري بكون ضروريته معلومة للمنكر»؛ به حکم اینکه این شخص، علم به ضروریت این ضروری از دین دارد، این علم در وجوب تدیّنش دخالت دارد و خروج از دین به مخالفت با همین موجب تدیّن است. از این رو، در انکار ضروری ما مقید می کنیم که ضروری بودنش برای منکر معلوم باشد.
نکته ای که ایشان بعد از این توضیحات مطرح می کند آن است که در عبارت قدما، منکر ضروری کافر است. صاحب جواهرقدس سره فرمود کسی که بداند این «ضروریٌ عند اهل الدین» است و انکار کند کافر است، صاحب بلغه یک مقدار بالاتر می گوید کسی که خودش علم به ضروری بودن ضروری در دین داشته باشد و انکار کند، کافر است. بنابراین، بین این تعبیر و آنچه که صاحب جواهرقدس سره گفته فرق است. صاحب جواهر فرمود علم داشته باشد به اینکه مسلمان ها این را ضروری بدانند، اما صاحب بلغه می گوید منکر ضروری، اگر علم به ضروری بودن این ضروری در دین داشته باشد و با این علم اگر انکار کرد، مستلزم کفر و خروج از دین است وگرنه کسی که چنین علمی را ندارد، از ابتدا وجوب تدیّن به دین برای او به وجود نیامده است.
خلاصه آنکه؛ صاحب بلغه می گوید ما می گوئیم خروج از اسلام موجب کفر است و تدیّن به اسلام واجب است، تدیّن در جایی است که ولو اجمالاً بداند این داخل در دین است، اما جایی که کسی اصلاً نمی داند این در دین داخل است، اگر انکار کرد موجب خروج از اسلام و کفر نمی شود.
 
واژگان کلیدی: آقا جمال خوانساری، آقا وحید بهبهانی، تکذیب النبیصلی الله علیه و آله، خروج عن الاسلام.

[1] التعليقات على الروضة البهية، للآغا جمال، ص24 .

[2] آل عمران/سوره3، آیه19.

[3] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص415 ، ح1، ط الإسلامية.

[4] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص33 ، ح2، ط الإسلامية.

[5] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص28 -27، ح1، ط الإسلامية.

[6] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص285 ، ح23، ط الإسلامية .

[7] بلغة الفقيه، السيد محمد بحرالعلوم، ج 4، ص202 -201.