جلسه 1395/08/16

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه مباحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در این است که آیا منکر ضروری کافر است یا خیر؟ بیان این بحث، به این مناسبت است که در بحث حج روشن کردیم که وجوب حج از ضروریات دین است و بعد باید ببینیم این کبری که اگر کسی منکر ضروری مانند وجوب حجّ شد، این شخص مصداق برای کافر است یا نه؟
ریشه یابی پیدایش واژه «ضروری» در فقه
پیش از شروع بحث، باید دید این عنوان «ضروری»، از چه زمانی در فقه ما وارد شده است؟ مقداری که تتبع کردم، اول فقیهی که عنوان «ضروری» را مطرح کرده، محقق حلیقدس سره و یحیی بن سعید در الجامع للشرائع است (ایشان هم عصر با محقق حلیقدس سره بوده است که محقق سال 676 فوت کرده و ابن سعید حلی سال 689 یا 690 فوت کرده است) و قبل از ایشان عنوان ضروری را در کلمات نداریم.
در آینده هنگام طرح این بحث که آیا اجماع داریم بر اینکه منکر ضروری کافر است یا نه؟ باید کلمات قدما را بررسی کنیم، اگر گفتیم این عنوان «ضروری»، تقریباً از اواخر متقدمین بوده و از قرن هفتم به بعد مطرح شده، در اینجا مشکل می شود کسی ادعای اجماع کند، طبق این بیان حتی ادعای شهرت هم بخواهد بکند مشکل است، منتهی شیخ طوسیقدس سره با اینکه تعبیر به «ضروری» نکرده، اما می فرماید: «اذا ترک الصلاة نظرت فإن کان لا یعتقد وجوبها فهو کافرٌ اجماعاً»؛ اگر کسی نمازش را ترک کرد، به او مهلت داده می شود و از او سؤال شود، اگر گفت من دیگر اعتقاد به وجوب نماز ندارم، او کافر است اجماعاً.
مرحوم شیخ در اینجا نمی گوید چون منکر ضروری است، بلکه می فرماید: «لأنه خالف اجماع الخاصه و العامه».
[1]
به ذهنم می آید (جایی ندیدم) که مراد از این اجماع خاصه و عامه، اجماع اصطلاحی (یعنی اجماع علمای امامیه و اجماعی که در اصول بحث می کنیم که آیا حجّیت دارد یا حجّیت ندارد؟) نیست، اما وقتی می گوید اجماع خاصه و عامه، خودش بیان دیگری است از همان ضروری. بنابراین، می خواهیم این ادعا را کنیم اگر یک چیزی مورد اتفاق همه علمای عامه و خاصه شد، این می شود ضروری.
بررسی رابطه ضروری با رکن
در گذشته بیان شد که فقها در مورد حج می گویند حج، «رکنٌ من ارکان الاسلام و هو ضروریٌ من ضروریات الدین»، ممکن است از کلمات برخی استفاده شود (اگرچه در جایی تصریح به این مطلب را ندیدم) که هر رکنی ضروری است و هر ضروری هم رکن است. قبلاً بیان شد که در ضروری سه ملاک وجود دارد؛ 1) «واضحٌ عند جمیع المسلمین»، 2) «لا یحتاج إلی دلیلٍ»، 3)«لا یجری فیه الاجتهاد»؛ اجتهاد در آن معنا ندارد.
اگر امروز کسی بگوید من می خواهم اجتهاد کنم ببینم نماز واجب است یا نه؟ باید به او خندید! زیرا در این گونه امور اجتهاد راه ندارد همان طور که در این گونه امور تقلید معنا ندارد (مثلاً کسی بگوید من از کسی تقلید می کنم که حجاب را واجب نمی داند!)؛ زیرا حجاب از ضروریات دین است و یک امر اجتهادی نیست که بخواهید در وجوب آن، از فلان فقیه تقلید کنید، اجتهاد و تقلید در ضروریات راه ندارد.
در این صورت، دایره ضروری از رکن وسیع تر است یعنی «کل رکنٍ ضروریٌ و لیس کل ضروریٍ برکنٍ»، ما می دانیم نماز ظهر چهار رکعت است، «هذا (یعنی چهار رکعت بودن نماز ظهر نه اصل آن) من ضروریات الدین»، اما دیگر از ارکان نیست و عامه و خاصه بر این مطلب اتفاق دارند.
در آینده بیان خواهد شد که افرادی مثل صاحب جواهرقدس سره اصرار دارند بر اینکه یک اجماعی در مسئله وجود دارد. می گوئیم قبل محقق حلیقدس سره در معتبر و ابن سعید در الجامع للشرایع، کسی عنوان ضروری را در عبارات خود به کار نبرده است. در پاسخ می گوییم این تعبیری که از مرحوم شیخ طوسی خواندیم (که می گوید کسی که معتقد به وجوب نماز نباشد، «کافرٌ اجماعاً، لأنه خالف اجماع الخاصه و العامه»، مراد اجماع اصطلاحی نیست، بلکه مراد همین ضروری است که در کلمات ابن سعید و دیگران آمده است.
ما به دنبال رد پای عنوان ضروری در کلمات قدما هستیم اگرچه تعبیر به ضروری نکرده باشند. شیخ مفیدقدس سره در مقنعه، شیخ طوسیقدس سره در نهایه و ابن ادریس (که اینها از ارکان قدما هستند) این عبارت را دارند: «من استحل المیته أو الدم أو لحم الخنزیر ممن هو مولودٌ علی فطرة الاسلام فقد ارتد بذلک عن الدین»؛ اگر کسی میته را حلال بداند و بگوید خوردن گوشت میته در حالت اختیار حلال است یا اینکه خوردن خون یا لحم خنزیر حلال است، «فقد ارتد بذلک عن الدین».
توجه به این نکته لازم است که این تعبیر «ارتدّ»، مساوق با همان انکار ضروری است یعنی به جای اینکه بگویند میته را تمام فرق مسلمین حرام می دانند و قرآن صریحاً فرموده که میته بر شما حرام شد یا اینکه خوردن خون و لحم خنزیر را همه حرام می دانند، حال اگر کسی این ضروری را انکار کرد، چون ضروری را انکار کرده «ارتد عن الدین». از این رو، مراد از این عنوان «ارتد عن الدین» که در کلام این سه فقیه بزرگ آمده، به خاطر انکار ضروری بوده است.
دیدگاه فقیهان درباره منکر ضروری
در اینجا باید دید اینکه فقها می گویند کسی که ضروری را انکار کرد، کافر است، آیا انکار ضروری مستقلاً موجب کفر است یا منظور ایشان این است که اگر انکار ضروری مستلزم تکذیب رسول شد مستلزم کفر است؟
عبارات فقها که تا اینجا بیان شد، ظهور دارد در اینکه انکار ضروری مستقلاً موجب کفر است. اول فقیهی که گفته اگر کسی منکر ضروری بشود و این مستلزم تکذیب پیامبرصلی الله علیه و آله بشود کافر است، محقق اردبیلیقدس سره در مجمع الفائده و البرهان است. ایشان می گوید: «و الظاهر أن المراد بالضروری الذی یکفّر منکره، الذی ثبت عنده یقیناً کونه من الدین»، محقق اردبیلیقدس سره این کلمه ضروری را توسعه داده و می گوید ضروری یعنی آنکه شخص یقین دارد از دین است ولو با برهان و استدلال، «الذی ثبت عنده یقیناً کونه من الدین ولو کان بالبرهان و لم یکن مجمعاً علیه»؛ ولو اجماعی هم نباشد، «إذ الظاهر أن دلیل کفره (یعنی دلیل کفر منکر ضروری) هو إنکار الشریعة و انکار صدق النبیصلی الله علیه و آله مع ثبوته یقینا عنده»؛ اگر یک کسی یقین دارد پیامبر این را فرموده و با این حال، انکار کرد، این تکذیب النبیصلی الله علیه و آله کرده است.
«فلیس أن کل من ینکر مجمعاً علیه یکفّر»؛ می فرماید ما قبول نداریم اگر کسی یک حکم اجماعی را انکار کند، این تکفیر بشود، «فإن المدار علی حصول العلم و الانکار و عدمه»؛ مدار و ملاک این است که نسبت به این حکم آیا علم هست یا نیست؟ بعد می فرماید اگر کسی بگوید جناب اردبیلی! چه وجهی داشت که فقها کلمه ضروری را بیاورند؟ به جای ضروری می گفتند اگر کسی «انکر ما علم کونه من الدین»؟ در پاسخ می فرماید: «إلا أنه لما کان حصوله فی الضروریة معلوماً غالباً»؛ چون در ضروریات غالباً برای ما علم حاصل شده، «جعل ذلک مداراً و حکموا به»؛ حکم به آن کردند.[2]

خلاصه آنکه؛ چند نکته از کلام محقق اردبیلیقدس سره استفاده می شود؛ 1) ضروری خودش موضوعیت ندارد، بلکه انکار معلوم موضوعیت دارد یعنی اگر مسلمانی یقین به چیزی داشت و بعد انکار کرد. 2) مجرد انکار اجماع موجب کفر نمی شود. 3) این انکار معلوم از این جهت که موجب تکذیب نبیصلی الله علیه و آله هست، برای او کفرآور است.
مرحوم فاضل هندی نیز برای منکر ضروری موضوعیت قائل نیست و می گوید اگر مستلزم تکذیب نبیصلی الله علیه و آله بشود. ایشان در بیان موجبات کفر می نویسد: «و إما بالقول»؛ گاهی اوقات کفر از راه همین زبان است، «کاللفظ الدال بصریحه علی جحد ما علم ثبوته من دین الاسلام ضرورةً مع علمه بذلک أو علی اعتقاد ما یحرم اعتقاده بالضرورة من دین محمد مع علمه»، بعد می فرماید: «بل العمده ما یدلّ علی انکار ما اعتقد ثبوته أو اعتقاد ما اعتقد انتفائه»؛ می گوید اگر کسی اعتقاد به ثبوت یک حکمی دارد انکار کرد یا می داند چنین چیزی در شریعت نیست اعتقاد پیدا کرد، این ملاک برای کفر است، «لأنه تکذیب للنبیصلی الله علیه و آله»[3]
؛ زیرا این کار در حقیقت، تکذیب پیامبر است.
در کلمات شیخ مفید، شیخ طوسی، ابن ادریس، ابن حمزه، ابن سعید، علامه و حتی شهیدینقدس سرهم، تا آن زمان چیزی به نام تکذیب النبیصلی الله علیه و آله مطرح نبوده، بلکه می گفتند اگر چیزی ضرورت دین باشد و شخص انکار کند، این موجب کفر است، اما از زمان مجمع الفائده و البرهان و بعد، کشف اللثام مسئله تکذیب النبیصلی الله علیه و آله را مطرح کردند (در برخی دیگر از جاهای کشف اللثام نیز به این مطلب اشاره می کند).
دیدگاه فقیهان معاصر در مسأله
دیدگاه مرحوم حکیم در مستمسک آن است که منکر ضروری مستقلاً موجب کفر نیست. مرحوم خوئی و مرحوم امام نیز همین نظر را دارند. تقریباً می توانیم بگوئیم همه معاصرین (اگر نگوئیم همه شان)، همین نظر را دارند که اگر کسی ضروری را منکر شد و التفات به این داشته باشد که این انکار ضروری، موجب تکذیب نبیصلی الله علیه و آله است، کافر است و برای منکر ضروری موضوعیت قائل نیستند.
دیدگاه محقق خوییقدس سره درباره منکر ضروری
عبارت مرحوم آقای خوئی این است: «إن انکار الضروری بمجرده و من حیث هو لا یستوجب الکفر و الارتداد إلا إذا ادی إلی انکار الرساله و تکذیب النبیصلی الله علیه و آله فیما جاء به فیختص بالعالم»، ثمره مبنای محقق خوییقدس سره (و امثال ایشان)، آن است که؛ 1) اگر کسی بداند این فرمایش را رسول خداصلی الله علیه و آله فرموده، 2) و بداند انکار آن، موجب تکذیب رسول است، اگر انکار ضروری کرد موجب کفر است، اما طبق دیدگاه قدما اگر کسی یکی از ضروریات را انکار کرد ولو التفات به اینکه این موجب تکذیب پیامبر می شود نداشته باشد، این موجب کفر است.
محقق خوییقدس سره در ادامه می فرماید: «فیختص بالعالم دون من استند انکاره إلی شبهةً أو جهلٍ»[4]
، مثلاًَ اگر کسی گفت من حجاب را انکار می کنم به دلیل اینکه آیات حجاب، مخصوص زن های صدر اسلام است (که موجب ایذاء قرار می گرفتند)، یک شبهه ای برای او حاصل شده است، «کمن کان جدید عهد بالاسلام و لم یکن له مزید اطلاع بالاحکام»؛ مانند کسی تازه مسلمان شده (یا کسی است که فکر می کند مجتهد است و در آیات حجاب اجتهاد می کند[5]
). بنابراین، اگر کسی روی جهل و بی سوادی و شبهه اش انکار کرد، این مستلزم کفر نیست.
جمع بندی دیدگاه فقیهان
نتیجه آنکه؛ مرحوم خوئی و برخی دیگر گفته اند آن است که ما نسبت به منکر ضروری من حیث هو هو، اجماع بر کفرش نداریم و حتی گفته اند شهرتی هم بر کفر او قائم نشده است. مرحوم والد ما در کتاب الطهارة می فرماید: «لا اجماع فی المسئله بل و لا شهرة بعد امکان حمل کلمات الاصحاب علی ارادة المعانی المختلفة منه»؛ کلمات اصحاب قابل حمل بر معانی مختلف است، بگوئیم شیخ مفید و شیخ طوسیقدس سرهم و... هم گفتند «من استحل المیته»، این مجمل است؛ اعم از اینکه موجب تکذیب دین بشود یا نه؟ شاید مراد و مقصودشان این باشد که موجب تکذیب نبیصلی الله علیه و آله بشود.
به نظر ما، انصافاً اگر اجماع را هم در مسئله قبول نکنیم، اما شهرت وجود دارد که انکار ضروری مستقلاً، موجب کفر است مانند عبارت: «من استحل المیتة» در کلام شیخ مفید، شیخ طوسی، ابن ادریسقدس سرهم، حتی بعد از اینها هم ظاهراً در کلماتشان آمده که اگر کسی منکر ضروری شد، کافر است.
دیدگاه صاحب جواهرقدس سره در مسأله
نکته ای که باید درباره کتاب جواهر دقت داشت آن است که اگر مطالبی که صاحب جواهرقدس سره از کتاب کشف اللثام نقل می کند از کتاب جواهر کم کنیم، شاید یک پنجم جواهر کم می شود، صاحب جواهر خیلی به کاشف اللثام نظر دارد. وقتی کلام فاضل هندی در کشف اللثام را نقل می کند، شروع می کند به رد کردن.
اولین مطلبی که در ردّ کاشف اللثام دارد این است که: «إنه مخالفٌ لاطلاق الفتاوی و النصوص المتفرقه فی الابواب الدالّة علی الحکم بکفر کل من صدر منه ما یقتضی انکار الضروری»؛ می فرماید هم فتاوا مطلق است که می گوید: «من استحل المیته»؛ خواه تکذیب النبیصلی الله علیه و آله بشود یا نشود، روایات نیز همین طور است. ما روایاتی داریم که از آن ها استفاده می شود که منکر ضروری من حیث هو هو کافر است.
به عنوان نمونه؛ در باب ربا این روایت آمده: «أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: بَلَغَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ الرِّبَا وَ يُسَمِّيهِ اللِّبَأَ»؛ کسی ربا می خورد و ربا برایش شیرین بود، می گفت این «لبأ» است («لبأ» اولین شیرینی است که از مادر به بچه داده می شود و مادر در قبالش حق گرفتن اجرت ندارد؛ چون موجب حیات بچه است و قوام بچه به اوست و بسیار برای بچه مهم است). یعنی آن قدر حلیت ربا برایش مهم بوده که می گفته این برای من «لبأ» است (مثل اینکه بعضی می گویند از «لبأ» شیرین تر است. امام صادق علیه السلام فرمود: «فَقَالَ لَئِنْ أَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْهُ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَهُ»[6]
[7]
؛ اگر برایم امکان داشت گردنش را می زدم (زیرا منکر ضروری است).
در این روایت نیامده: «اذا کان موجباً لتکذیب النبیصلی الله علیه و آله أم لا»، در اینجا به بیان روایات در توضیح کلام صاحب جواهرقدس سره می پردازیم که ایشان می گوید فتاوا و نصوص مطلق است و کلام کشف اللثام را رد کرده و می فرماید: «فما فی کشف اللثام من أنه لا ارتداد بانکار الضروری أو اعتقاد ضروری الانتفاء اذا جهل الحال واضح الضعف»[8]
؛ ضعف این کلام صاحب کشف اللثام واضح است.
صاحب جواهرقدس سره این سخن را در جلد چهل و یک جواهر فرموده و در جلد شش می گوید: «مضافاً إلی اطلاق کثیرٍ من النصوص المتفرقه فی الابواب و ترک الاستفصال فی جملة منها»؛ در ابواب مختلف که مسئله کفر مطرح شده، اگر کسی منکر یکی از ضروریات مثل وجوب صلاة بشود، امام علیه السلام سؤال نکردند این شخصی که وجوب نماز را انکار کرده، تکذیب نبیصلی الله علیه و آله هم می کند یا نمی کند؟
صاحب جواهرقدس سره هم از زمانه خودش شکوه کرده و می گوید: «قد بلینا فی عصرنا هذا فی بلادنا هذه بمن یدّعی القطع و الیقین بأن مراد الاصحاب ذلک الاحتمال بحیث لا یسمع کلاماً من احدٍ و لا رشداً ممن ارشد»[9]
؛ در زمان ما یک اشخاصی پیدا شدند که می گویند ما یقین داریم فقها که گفتند منکر میته باید کشته شود، مرادشان این است که اگر موجب تکذیب نبیصلی الله علیه و آله بشود.
تبیین کلام صاحب جواهرقدس سره
اساس فرمایش صاحب جواهرقدس سره، سه مطلب است؛ مطلب اول: این است که ایشان می گوید ما وقتی در کلمات فقها دقت کنیم، از کلمات ایشان استفاده می کنیم انکار ضروری خودش، یک سبب مستقل برای کفر است و خود عنوان کفر را معلّق کردند بر انکار ضروری و دیگر حرفی از تکذیب النبیصلی الله علیه و آله نزدند.
مطلب دوم: فقها وقتی می خواهند اسباب کفر را برشمارند، می گویند: 1) «من خرج عن الاسلام»، 2) «من جحد ما یعلم من الدین بالضرورة» و این را عطف بر قبلی می کنند و ظاهر عطف این است که اگر کسی منکر ضروری شد، ولو تکذیب نبیصلی الله علیه و آله هم نکند، باز کافر است.
این سخن صاحب جواهرقدس سره نیز، کلام قابل دقتی است که ما وقتی کلمات فقها را می بینیم، نمی گویند: «من خرج عن الاسلام»، اگر تنها این سبب بود، چه لزومی داشت که بقیه اش را بگویند؟! (فقها می گفتند هر کسی که «خرج من الاسلام»؛ یا به انکار توحید یا به انکار رسالت)، اما فقها علاوه بر اینکه می گویند سبب اول کافر، «خروج عن الاسلام» است (یعنی انکار شهادتین است)، سبب دوم «جحد ما یعلم من الدین بالضرورة» که ظهور در این دارد که شخص می گوید اگرچه من شهادتین را قبول دارم و تکذیب نبیصلی الله علیه و آله هم نشود، اما من این را منکر می شوم. بنابراین، ظاهر عطف، این اقتضا را دارد که انکار ضروری را مستقلاً موجب کفر می دانند اگرچه پیامبر را هم تصدیق کند.
مطلب سوم: صاحب جواهرقدس سره می فرماید: «اقتصر بعضهم فی ضابط اصل الکافر علیه لاندراج الاول فیه عند التأمل»؛ بعضی ها مسئله انکار شهادتین را نیاوردند، بلکه مسأله را روی مسئله انکار ضروری آوردند، «إلی غیر ذلک مما یشهد لکون مرادهم تسبیبه الکفر نفسه»[10]
؛ خود کفر بنفسه سببیت دارد.
خلاصه آنکه؛ صاحب جواهرقدس سره از اطلاق کلمات فقها و از عطف و قرائنی که در کلمات فقهاست، به خوبی استفاده کرده که فقها، خود انکار ضروری را مستقلاً سبب برای کفر می دانند اگرچه مستلزم تکذیب نبیصلی الله علیه و آله نباشد. صاحب جواهرقدس سره در ادامه سه شاهد دیگر می آورد و در آخر مسئله اجماع را اختیار می کند.
دیدگاه مرحوم امام در مسأله
مرحوم امام نیز (همانند مرحوم والد ما) در کتاب الطهارة می فرماید: «و لم یظهر من قدماء اصحابنا شیءٌ من الوجهین (که آیا قدما منکر ضروری را مستقلاً سبب برای کفر می دانند یا اینکه اگر موجب تکذیب نبیصلی الله علیه و آله بشود، کافر می دانند) یمکن الوثوق بمرادهم فضلاً عن تحصیل الشهرة فی المسأله»، ایشان هم اجماع و هم شهرت را منکر است. حال باید دید در چنین مسئله ای، کسی مثل صاحب جواهرقدس سره مسئله اجماع و تسالم اصحاب را می خواهد تحکیم کند، کسانی مثل مرحوم امام و یک عده ای می گویند اجماع که نداریم هیچ، شهرت هم نداریم.[11]
[12]

 
واژگان کلیدی: رابطه ضروری با رکن، منکر ضروری، محقق اردبیلیقدس سره، صاحب جواهرقدس سره.
 

[1] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج 7، ص284 -283.

[2] مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، المقدّس الأردبيلي، ج 3، ص199 .

[3] كشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحكام، الفاضل الهندي، ج 10، ص658 .

[4] موسوعة الإمام الخوئي، ج 23، ص4 .

[5] گفتند شخصی است که سابقه طلبه گی هم نداشته و گفته من از آیات حجاب در قرآن، استفاده می کنم که پوشاندن مو، صورت و گردن بر زن لازم نیست و فقط از سینه تا زانو را باید بپوشاند یعنی همان حجابی که غربی ها دارند را بیان می کند.

[6] الكافي، الشيخ الكليني، ج 5، ص147 ، ح11، ط الإسلامية .

[7] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج18، ص125، أبواب الربا، باب2، ح1، ط آل البیت.

[8] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 41، ص602 -601.

[9] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 6، ص50 .

[10] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 6، ص47 .

[11] كتاب الطهارة، للإمام الخميني، ج 3، ص454 ، ط الحديثة.

[12] كتاب الطهارة، السيد روح الله الخميني، ج3، ص335.