جلسه 1395/08/12

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه مباحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بیان شد که دو دسته روایات در این بحث وجود دارد؛ یک دسته روایات این است که: «من انکر علیاًعلیه السلام فهو کافر»، در دسته دیگر روایات، اسلام را در شهادتین تعریف کرده و ملاک اسلام را، اقرار به توحید و اقرار به رسالت قرار می دهد. دو راه در جمع میان این روایات بیان شد؛
راه نخست: از راه حکومت است یعنی این روایاتی که اسلام را به شهادتین تفسیر می کند، بر آن روایاتی که می گوید: «من انکر علیاً فهو کافرٌ» حکومت دارد یعنی «کافرٌ» در دسته اول، به کفر در مقابل ایمان قرار می دهد. دسته دوم روایات، در مقام تعریف اسلام است، اما دسته اول، یکی از مصادیق را بیان می کند. حال روایاتی که در مقام تعریف است، مسلم بر روایاتی که مصداق را بیان می کند حکومت دارد.
بیان یک نکته اجتهادی
این یک نکته ظریف علمی و اجتهادی است که وقتی دو دسته روایات داریم؛ یک دسته روایات فقط مصداقی را داخل یا خارج می کند، اما دسته دیگر در مقام اعطای ضابطه و تعریف است، آن روایاتی که در مقام اعطای ضابطه و تعریف است بر آن روایتی که یک مصداقی را ذکر می کند حکومت دارد.
به عنوان نمونه؛ این روایتی که می گوید: «مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ »[1]
آیا این شخص واقعاً از اسلام خارج شده و مانند کفار می شود؟! یا نه؛ چون این روایت، یک مصداقی را ذکر می کند، می خواهد در اینجا بگوید این مسلمان حقیقی (که مؤمن حقیقی باشد) نیست نه اینکه بگوییم کسی که شهادتین را گفت منتهی «لم یهتم بامور المسلمین»، این موجب خروج این شخص از اسلام شود.
خلاصه آنکه؛ در این بحث، دو دسته روایات داریم؛ یک دسته در مقام اعطای ضابطه و تعریف است، اما دسته دیگر روایات فقط یک مصداقی را کم و زیاد می کند، ما باید آنچه در مقام اعطای ضابطه است را مفسر قرار بدهیم. مثلاً در «مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ » یعنی مسلمی که خدا می خواهد نیست نه اینکه مسلمی که در روایات «الاسلام هو الشهادة بالتوحید و الرسالة»، آن هم نیست و از آن خارج شده است. بنابراین، راه اول این است که بگوئیم این روایات حکومت دارد و یکی از قرائن حکومت داشتن آن است که روایات دسته دوم، در مقام اعطای ضابطه است.
راه دوم: همان گونه که قرآن، محکم و متشابه دارد، روایات ائمه علیهم السلام نیز دارای محکم و متشابه است. در این بحث، روایت «من انکر علیاً فهو کافر» از متشابهات است؛ زیرا روشن نیست در اینجا کافر فقهی اراده شده یا کافر در مقابل ایمان اعتقادی. این روایت که اسلام عبارت است از شهادت به توحید و شهادت به رسالت، به منزله محکمات است و روایت «من انکر علیاً فهو کافر» به منزله مجملات و متشابهات است و از باب لزوم ارجاع متشابهات به محکمات، باید روایت متشابه را به محکم ارجاع داد.
نکته: سیره متشرعه از زمان معصومین علیهم السلام تا این زمان، بر مراوده با اهل سنت بوده است. چطور ائمهعلیه السلام می فرمایند در تشییع جنازه اینها بروید، از مریض هایشان عیادت کنید، در نمازهای اینها شرکت کنید، حتی در روایتی هست: «مَنْ صَلَّى مَعَهُمْ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ كَانَ كَمَنْ صَلَّى خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِصلی الله علیه و آله فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ»[2]
[3]
؛ اگر مسلمان نباشند که دیگر تقیه معنا ندارد، اصل اسلام اینها درست است منتهی از این نوع مسلمان ها برای اهدافی باید تقیه کرد (حال یا تقیه خوفی یا مداراتی)، اما بحث ما این است که صاحب حدائققدس سره که می گوید اینها کافر و نجس هستند، می خواهیم ببینیم به چه چیزی تمسک می کند؟
اگر به «من انکر علیاً فهو کافر» تمسک کند، می گوئیم این در مقابل روایاتی است که می گوید اسلام، اقرار به توحید و رسالت است. اگر این دو دسته روایت را در مقابل یک مجتهد قوی بگذاریم، می گوید در این دو دسته روایات، تعارض وجود ندارد. هیچ فقیهی نمی گوید «من انکر علیاً فهو کافر» با آن روایتی که می گوید اسلام اقرار به توحید و رسالت است، تعارض می کند و پس از تعارض، تساقط می کنند. اگر کسی این حرف را بزند، باید در فقاهتش تردید کرد.
در جلسه گذشته بیان شد که؛ یا باید روایت «من انکر علیاً فهو کافر» می خواهد چیزی به روایاتی که می گوید اسلام اقرار به توحید و رسالت است، اضافه کند (و می خواهد یک اقرار و شهادت سومی را اضافه کند) و نتیجه این می شود که اسلام اقرار به توحید و رسالت و ولایت می شود، یا باید بگوئیم آن روایاتی که در مقام بیان اسلام است، در مقام ضابطه بوده و تمام ضابطه را بیان می کند و چون آن روایات متعدد است و در مقام بیان اعطای تمام ضابطه است، این مثل سایر احکام معمولی نیست که یک عامی را امامعلیه السلام در یک جا بگوید و قیدش را در روایت دیگری بگوید. تمام ضابطه برای اینکه کسی مسلمان باشد، همین شهادتین است.
در نتیجه؛ یا باید بگوئیم این روایات «بر من انکر علیاً» حکومت دارد و می گوید آن «کافرٌ» در روایت «من انکر علیاً فهو کافرٌ»، مراد کفر در مقابل اسلام نیست (که بگوئیم «من انکر علیاً» نتیجه اش این است که «لیس بمسلم»)، بلکه کفر در مقابل ایمان است یعنی مؤمن نیست که یا بحث حکومت مطرح می شود یا باید بحث محکمات و متشابهات. بحث حکومت در کلام مرحوم امام است و بحث محکم و متشابه را هم ما اضافه کردیم.
این بحث مهمی است و بخش وسیعی از مسلمان ها (دو سوم یا سه چهارم مسلمین)، اهل سنت هستند و شیعه در اقلیت است، یعنی از یک میلیارد و دویست میلیون مسلمان، حدود سیصد الی چهارصد میلیون شیعه است، بقیه اهل سنت اند. البته این مسائل نقشی در بحث فقهی و اجتهادی ندارد. کاری نداریم که اینها اکثر هستند (زیرا قرآن می گوید «اکثرهم لا یعقلون»[4]
، اکثر بودن که دلیل نمی شود)، اما می خواهیم از جهت فقهی ببینیم طبق معیارهایی که ائمهعلیهم السلام به ما دادند، می توانیم به اینها بگوئیم کافر؟
بررسی آیه «تبلیغ» در مسأله
یکی از آیاتی که مربوط به بحث است، آیه «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ»[5]
می باشد. ما معتقدیم این آیه در مورد غدیر است و روایات فراوانی هم دارد که اصلاً نیاز به روایت هم ندارد؛ زیرا اگر کسی در خود آیه دقت کند، از آیه استفاده می شود خدا به پیامبرصلی الله علیه و آله می فرماید اگر این را نگوئی «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ» یعنی رسالت خدا را تو انجام ندادی.
گاهی اوقات بعضی ها می پرسند این روایاتی که می گوید اگر کسی نماز بدون ولایت بخواند فایده ندارد، روزه بدون ولایت فایده ندارد، دلیل قرآنی اش چیست؟ مگر ائمهعلیهم السلام نمی گویند هر چه ما می گوئیم در قرآن وجود دارد؟! به نظر حقیر دلیلش همین آیه شریفه است؛ خدا به رسولش (بعد از 23 سال تلاش، مجاهدت و زحمت،) می فرماید اگر این را نگوئی تمام رسالت خدا را انجام ندادی و اصلاً رسالت خدا را انجام ندادی! یعنی هر آنچه گفتی می شود «هباء منثورا».
اما نکته مهم این است که «إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ» (یعنی اگر کسی مخالفت کرد و این ولایت را نپذیرفت)، مراد از کفر در این آیه، کفر در مقابل اسلام نیست؛ یا بگوئیم کفر باطنی است یا کفر در مقابل ایمان است. اینها در باطن شان یک خباثتی وجود دارد و خدا هم نعمت ولایت را در اختیار اینها قرار نمی دهد.
جمع بندی بحث
از جهت قرآن و روایات به خوبی استفاده می شود که دو نوع کفر داریم؛ کفر در مقابل اسلام و کفر در مقابل ایمان. کسی نگوید دو نوع «کفر»، اصطلاحی است که در فقه آمده و فقها آوردند (کافر، کافر است و هیچ فرقی نیست)؛ زیرا این اصطلاح ریشه در قرآن داشته و آیات زیادی درباره کفر وجود دارد، در روایات هم هست. جمع این آیات و روایات به همین بیانی بود که گفته شد.
نکته: این گونه نیست که یهود تنها الآن بر علیه اسلام طراحی می کند، بلکه یهود در زمان رسول اکرم نیز زیاد علیه اسلام نقشه کشید و موفق نشد. از همان زمان برای بعد از رحلت پیامبر طراحی کرد، محققین به این نتیجه رسیدند که طراحی اصلی سقیفه بنی ساعده برای یهود بوده، یهود می دانستند که اگر این امامتی که اسلام آورده، به معنای واقعی اش پیاده شود، دیگر مجالی برای آنها باقی نمی ماند.
علت اینکه امروز مخالفت یهود و صهیونیسم با حکومت اسلامی ما، روز به روز عمیق تر و شدیدتر می شود چیست؟ آیا علتش این است که ما داریم موشک هایی پیدا می کنیم، آنها که قوی تر از ما را دارند، علتش این است که ما دنبال بمب اتمیم، آنها هم بمب اتم دارند و از این جهت نگران نیستند! ادعای آنها، آقایی بر بشر است، ریاست بر بشر را ادعا می کنند و می گویند ما باید آقا و رئیس باشیم، ولی اسلام آمده برای ریاست بر بشر با یک شرایطی در زمان حضور امام معصوم و در زمان غیبت هم ولی فقیه را قرار داده، اینها از این جهت ناراحتتند، و الا اگر در ایران (خدایی نکرده) این انقلاب نبود و همان حکومت پهلوی ادامه پیدا کرده بود، ایران اگر صد تا بمب اتم هم داشت، آمریکا و اسرائیل کاری با ایران نداشت! اینها برای این است که با اصل حکومت دین که ریشه اش در ائمه معصومین علیهم السلام است و ریشه اش در غدیر است، مخالفت دارند.
دیدگاه مرحوم امام در اعتقاد به امامت در حقیقت اسلام
مرحوم امام در کتاب الطهارة درباره اعتقاد به ولایت می فرماید: «أما الاعتقاد بالولایة»؛ در اینکه آیا در اسلام اعتقاد به ولایت شرط است، «فلا شبهة فی عدم اعتباره فیه»، نباید بگوئیم چون همه وجودمان ولایی است، پس ولایت در اسلام شرط است، این خودش می شود بدعت، ائمهعلیهم السلام می فرماید اسلام این است و آن است، بگویم اسلام اعتقاد به ولایت هم در آن هست![6]

مرحوم امام می فرماید شکی نیست در عدم اعتبار اعتقاد به ولایت در اسلام، «و ینبغی أن یعدّ ذلک من الواضحات لدی کافة الطائفة الحقة»؛[7]
[8]
این از واضحات فقه است که اسلامی که «به حقنت الدماء، جرت المناکح و المواریث»، اعتقاد به ولایت در آن دخالت ندارد، بعد می فرماید بحث حلیّت ذبیحه، تزویج با اینها از واضحات فقهی است. البته مرحوم امام در این جهت تنها نیست، مرحوم خوئی و بسیاری از فقها نیز همین نظر را دارند.
نتیجه بحث و بیان دیدگاه برگزیده
ما تا اینجا با مرحوم امام موافق هستیم، اما یک مطلبی هست که ایشان می فرماید امامت در اصول مذهب است نه در اصول دین و اصل تقسیم اصول به اصول دین و مذهب را قبول می کنند، ما عرض می کنیم اگرچه اعتقاد به ولایت، به عنوان حقیقت اسلام در آن مطرح نیست، اما منافات ندارد که ما این را از اصول دین قرار دهیم نه اصول مذهب.
ما به مقتضای آیه: «و إن لم تفعل فما بلغة رسالته»، اعتقاد به ولایت را از اصول دین قرار می دهیم منتهی دین غیر از اسلام ظاهری است که کسی بخواهد شهادتین بگوید. اعتقاد به امامت، از اصول اسلام ظاهری نیست، اما از اصول دین هست و باید بین اینها تفکیک کرد. یکی از اصول مجموعه دین، امامت است، «ما نودی بشیء مثل ما نودی بالولایة»، بقیه واجبات در پرتو همین امامت است.
بنابراین، در اینکه امامت از اصول دین است تردیدی نداریم منتهی از اصول اسلام ظاهری نیست و نباید این گونه تفکیک کنیم که ما یک اصول دین داریم و یک اصول مذهب، این مناقشه را در فرمایش مرحوم امام داریم. بحث بعدی، این است که که آیا منکر ضروری، کافر است یا نه؟

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص163، ح1، ط الإسلامية.

[2] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج1، ص382، ح1125.

[3] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج8، ص299، أبواب صلاة الجماعة، باب5، ح1، ط آل البیت.

[4] مائده/سوره5، آیه103.

[5] مائده/سوره5، آیه67.

[6] نکته: من بدون تعصب عرض می کنم که هر کسی کتاب مصباح الهدایه مرحوم امام را ببیند (که واقعاً فهمش برای امثال من هم مشکل است و بعضی جاهایش واقعاً از فهم آن عاجزیم) که این کتاب را امام در ایام جوانی اش نوشته، آن مقداری که امام از ولایت فهمیده، من باور ندارم که در اقران امام، در میان روحانیون و مراجع به این عمقی که امام در مسئله ولایت رسیده باشد کسی رسیده باشد. ولایت ائمه معصومینعلیهم السلام. را خیلی خوب فهمیده بود

[7] «و أمّا الاعتقاد بالولاية فلا شبهة في عدم اعتباره فيه، و ينبغي أن يعدّ ذلك من الواضحات لدى كافّة الطائفة الحقّة؛ إن أُريد بالكفر المقابل له ما يطلق علىٰ مثل أهل الذمّة: من نجاستهم و حرمة ذبيحتهم و مساورتهم و تزويجهم، ضرورة استمرار السيرة من صدر الإسلام إلىٰ زماننا علىٰ عشرتهم و مؤاكلتهم و مساورتهم و أكل ذبائحهم و الصلاة في جلودها، و ترتيب آثار سوق المسلمين علىٰ أسواقهم؛ من غير أن يكون ذلك لأجل التقيّة. و ذلك واضح لا يحتاج إلىٰ مزيد تجشّم، لكن اغترّ بعض من اختلّت طريقته ببعض ظواهر الأخبار و كلمات الأصحاب من غير غور في مغزاها، فحكم بنجاستهم و كفرهم، و أطال في التشنيع على المحقّق القائل بطهارتهم بما لا ينبغي له و له، غافلًا عن أنّه حفظ أشياء هو غافل عنها.» كتاب الطهارة (للإمام الخميني، ط - الحديثة)، ج 3، ص428 .

[8] كتاب الطهارة، السيد روح الله الخميني، ج3، ص316.