جلسه 1395/08/11

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در جواب هایی است که مرحوم امام از این دلیل اول صاحب حدائققدس سره دادند که قسمت هایی از این جواب ها خوانده شد. آخرین نکته (که نکته مهمی است) این بود که مرحوم امام فرمود اساساً سنخ روایات اعتقادی، از سنخ روایات فقهی جداست و آنچه صاحب حدائققدس سره مطرح کرده، در سلک روایات اعتقادی ماست و ما نباید لفظ «کافر» را در روایات اعتقادی، مساوق با کافر در روایات فقهی قرار دهیم و اگر در روایات فقهی می گوئیم کافر، موضوع برای نجاست است، نمی توانیم بگوئیم پس در روایات اعتقادی نیز همینطور است.
تکمیل کلام مرحوم امام؛ بررسی «کافر» در قرآن
برای تکمیل این قسمت از پاسخ مرحوم امام، باید دقت کرد که اگر عناوین کافرون، کافرین، کفار را در قرآن ملاحظه کنید، می توانیم به این نتیجه برسیم که همین اختلافی که در روایات وجود دارد، به همین صورت در خود آیات قرآن هم وجود دارد. ما در آیات قرآن مواردی داریم که تعبیر به کفر و کافر شده، اما با قرائن روشن می دانیم مراد، کافر فقهی به معنای نجاست نیست.
آیه اول: این آیه شریفه است: «وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ»[1]
؛ اگر کسی «بما انزل الله» حکم نکند، کافر است. این «ما انزل الله»، تمام اعتقادات و فروع، همه را شامل می شود.
آیه دوم: آیه شریفه: «وَ مَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ»[2]
که در این آیه، کفر در مقابل شکر است که مقابل شکر، معنای کفران نعمت است.
در روایات داریم: «من ترک الصلاة متعمداً فهو کافر»[3]
یا «من ترک الحج فهو کافر»[4]
، یعنی اگر کسی شهادتین را گفته و همه اعتقادات و کارهایی که انجام می دهد درست است، ولی حج انجام نمی دهد (هر کاری می کنیم حج برود انجام نمی دهد)، «فهو کافر».
آیه سوم: خداوند می فرماید: «قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْكَافِرِينَ»[5]
؛ اطاعت خدا کنید، اطاعت رسول خدا کنید، اگر اطاعت خدا و رسول نکردند (یعنی اگر در آنچه که خدا و رسول امر و نهی می کنند اطاعت نکردند)، اینها عنوان کافر را داشته و دیگر محبوب خدا نیستند. از این آیه نیز استفاده می شود هر کس هر واجبی را ترک کند کافر است، هر حرامی را انجام بدهد کافر است. ما باشیم و این آیه، چنین کلّی از آن استفاده می کنیم.
نکته: اینکه ائمهعلیهم السلام فرمودند هر چه را که می گوئیم، در قرآن وجود دارد، حالا اگر کسی بگوید این «من ترک الصلاة متعمداً فهو کافرٌ» کجای قرآن است؟ یا «من ترک الحج و هو مستطیعٌ فهو کافرٌ» کجای قرآن است؟ در همین آیه است.
اگر این باشد، لازمه اش این است که بگوئیم اصلاً دیگر غیر کافر نداریم؛ چون بالأخره مسلمانی نیست که غفلةً یا عمداً واجبی را ترک نکند و یا حرامی را انجام ندهد. بنابراین، معلوم می شود که اصطلاح کافر در قرآن هم مختلف است یعنی ما در قرآن این اصطلاح کافر را داریم که مختلف است؛ یک جا به معنای کفران نعمت است، جای دیگر هم کافر به این معناست که اگر کسی حتی یک حکم خدا را اطاعت نکند یا «وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ»، اما از آن طرف در قرآن آمده: «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنَافِقِينَ»[6]
.
سؤال مطرح در اینجا آن است که؛ می گوئیم از یک طرف خدا می فرماید: «وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ»، از یک طرف هم می فرماید: «جاهد الکفار»، آیا این «جاهد الکفار»، شامل آن کسی که «لم یحکم بما انزل الله» هم می شود؟ در پاسخ باید گفت که قطعاً نمی شود و به هیچ وجهی ارتباط به او ندارد، در جایی که می فرماید: «أَطِيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْكَافِرِينَ»، آیا اگر کسی که نمازش را عمداً ترک می کند، مشمول «جاهد الکفار» هم می شود؟ بگوئیم خدا که به پیامبرصلی الله علیه و آله می فرماید: «جاهد الکفار» یعنی برو با این آدمی هم که نمازش را عمداً ترک کرده، مجاهده و قتال کن!!
نتیجه آنکه؛ این سخن را برای تأیید قسمت اخیر کلام مرحوم امام می خواهیم بگوئیم یعنی اگر کسی در مقابل مرحوم امام سؤال کند دلیل شما بر اینکه ادعا می کنی سنخ روایات اعتقادی با سنخ روایات فقهی فرق دارد، چیست؟ یا اینکه بگوید از کجا باید چنین علمی را داشته باشیم (امامعلیه السلام فرموده: «من انکر علیاً فهو کافر» یعنی همان احکامی که سایر کفار دارند این هم دارد، شما همان برخوردی که با سایر کفار می کنید، با این آدم هم باید داشته باشید) و چه دلیلی بر این معنا دارید؟ مرحوم امام تا این قسمت جلو آمدند، اما جواب این سؤال را ندادند یعنی تقریباً این مطلب را به وضوحش واگذاشتند یعنی می گویند برای یک فقیه و حدیث شناس، این خیلی روشن است که سنخ روایات اعتقادی با روایات فقهی فرق می کند.
ما برای مرحوم امام دلیل می آوریم که ایشان می تواند در برابر چنین سؤالی بفرماید: «علیک بمراجعة القرآن»، در قرآن اصطلاح «کافر» و استعمال «کافر» متعدد آمده؛ «وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ»، «وَ مَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلاَّ الْكَافِرُونَ»[7]
، «وَ الْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ»[8]
، «وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ»[9]
، «لاَ يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ»[10]
، «إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ»[11]
.
در این آیه شریفه: «إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً*أُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقّاً وَ أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَاباً مُهِيناً»، آیه می فرماید آن هایی که کفر به خدا و رسول دارند، «وَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً»، یک احتمال در «یفرّقوا» آن است که «وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ» ( این البته یک احتمال است)، «وَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً»؛ یک چیزی از آنچه خدا گفته را انتخاب می کنند و یکی را انتخاب نمی کنند، «اولئک هم الکافرون حقا»، ما باشیم و این آیه، اگر کسی بگوید آیه می فرماید کسی که «نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ» است کافر است.
به عنوان مثال؛ اگر کسی بگوید من همه دین را قبول دارم و فقط حجاب را قبول ندارم، لازمه این آیه شریفه آن است که این شخص، جزء کفار است. چه بسا آنهایی که می گویند منکر ضروری موجب کفر است، می گویند این آیه اطلاق داشته و می گوید اگر کسی منکر یک چیزی است که جزء دین است؛ خواه ضروری باشد یا نباشد، اگر گفت من این را قبول دارم و این را قبول ندارم! (مثلاً گفت امر به معروف و نهی از منکر را قبول ندارم یا گفت جهاد در زمان غیبت را قبول ندارم که اینها ضروری نیست)، آیه می گوید: «أُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقّاً».
آیا می توانیم بگوئیم کافر در قرآن در این گونه آیات، با کافر در «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنَافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ» یا «وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَ الْمُنَافِقَاتِ وَ الْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا»[12]
یکی است؟ ما باشیم به خوبی از قرآن استفاده می کنیم اینها دو تاست یعنی خدای تبارک و تعالی گروهی را به عنوان کفار و مشرکین و منافقین عنواناً قرار می دهد، گروهی که مسلمانند در کنار کفار و مشرکین نیستند، اما اینها هم از یک جهت دیگر مصداق برای یک کافر دیگر هستند، حال آن را بگوئیم کافر قلبی یا اعتقادی یا هر چه که باشد.
بالأخره در قرآن نیز همانند روایات، دو کافر مطرح شده؛ یکی کافری که جنگ با او واجب است و یک کافری است که همه احکام خدا را قبول کرده، «نؤمن ببعض و نکفر ببعض» شده و یکی از این احکام را رد کرده است. مسلم اگر به یک مفسر بگویند آیا با این شخص هم مجاهده واجب است؟ نمی گوید بله، مجاهده واجب است! اگرچه از یک جهت دیگری، مصداق برای یک کفر دیگری باشد.
آیه دیگر آنکه؛ «ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْكَافِرِينَ لاَ مَوْلَى لَهُمْ»[13]
، حال کسی که شهادتین را بگوید، ولی «انکر علیاً»، او مولویت خدا را با شهادتین قبول کرده، وقتی می گوید: «اشهد ان لا اله الا الله» یعنی «اشهد أن الله مولی لکل انسانٍ» و مولویت خدا را قبول کرده است. البته ما به حسب ظاهر آیات می گوئیم و تأویل آیات را کار نداریم. ظاهر آیات این است که این «أن الکافرین لا مولی لهم»، شامل آن کسی که شهادتین را گفته، اما یک واجبی را عمداً انجام نمی دهد، نیز می شود.
به بیان دیگر؛ نمی توان گفت در آن آیه خداوند فرمود: «اطیعوا الله و الرسول فإن تولوا فإن الله لا یحب الکافرین»، ظاهرش این است که اگر کسی یک واجب را متعمداً ترک کرد، مصداق کافر می شود و این آیه: «وَ أَنَّ الْكَافِرِينَ لاَ مَوْلَى لَهُمْ»، شامل او می شود. یعنی با یک نگاه اجمالی به آیات کفار و کافرین در قرآن، به خوبی معلوم می شود که یک سری کفار، دارای یک سری احکام فقهی هستند مانند وجوب جهاد با آنها، نجاست، عدم دفن در قبرستان مسلمین، عدم جواز نصرت آنها.
برخی در همین زمان ما، بر مرحوم امام خُرده می گرفتند که چرا به فلسطین با اینکه سنی هستند، کمک به ایشان را جایز می دانند حتی بعضی از بزرگان (مثل مرحوم والد ما) از سهم امامعلیه السلام اجازه دادند کمک به آنها بشود. بگوئیم به حسب فقهی کمک کردن به کافر حرام است، «من انکر علیاً فهو کافر»، پس کمک کردن به اینها حرام است، غافل از اینکه این روایت فقهی نیست و این کافر با آن کافری که موضوع برای احکام فقهی است فرق دارد.
خلاصه آنکه؛ ما از قرآن هم استفاده می کنیم کافری که موضوع برای احکام فقهی است با کافری که احکام دیگری برایش است، دو تاست و بین شان فرق هست.
پاسخ هفتم مرحوم امام از صاحب حدائققدس سره
تا اینجا مرحوم امام شش جواب از کلام صاحب حدائققدس سره (که قائل به کفر و نجاست اهل سنت شده بود) دادند. ایشان در جواب هفتم می فرماید: «مع الغض عن جمیع ذلک»؛ اگر همه جواب هایی که دادیم را کنار بگذارید، می فرماید: «من أنکر علیاً فهو کافر»، اگر خودش بود و خودش، جناب صاحب حدائق! می گفتیم این به نفع شماست و می توانید به آن استدلال کنید، اما این روایات یک روایات حاکمه دارد.
ایشان می فرماید: «فقد وردت روایاتٌ اُخَر حاکمةٌ علیها لا یشک معها ناظرٌ فی أن اطلاق الکافر علیهم لیس علی ما هو موضوعٌ للنجاسة و سایر الآثار الظاهرة»؛ روایاتی داریم که بر این روایات «من انکر علیاً فهو کافرٌ» حکومت دارد. سه روایت را در اینجا ذکر می کنند؛
روایت اول: موثقه سماعه است: «قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام أَخْبِرْنِي عَنِ الْإِسْلَامِ وَ الْإِيمَانِ أَ هُمَا مُخْتَلِفَانِ»؛ سؤال می کند از امام صادقعلیه السلام که آیا اسلام و ایمان مختلفند؟ «فَقَالَ إِنَّ الْإِيمَانَ يُشَارِكُ الْإِسْلَامَ وَ الْإِسْلَامَ لَا يُشَارِكُ الْإِيمَانَ»[14]
؛ حضرت ابتدا به صورت کلی می فرماید هر جا ایمان هست اسلام هست، اما ممکن است اسلام باشد و ایمان نباشد، سماعه عرض می کند: «فصفهما لی»؛ برای ما توصیف کنید، «فَقَالَ الْإِسْلَامُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ التَّصْدِيقُ بِرَسُولِ اللَّهِصلی الله علیه و آله بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ وَ عَلَيْهِ جَرَتِ الْمَنَاكِحُ وَ الْمَوَارِيثُ وَ عَلَى ظَاهِرِهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ»؛ امامعلیه السلام می فرماید اسلام دو عنصر اصلی دارد که این دو عنصر اصلی، موضوع برای احکامی است؛ یکی شهادت به توحید، دوم شهادت به رسالت پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله، این دو موضوع برای حفظ دماء است. این موضوع یعنی اینکه دیگر با این شخص حق جنگیدن ندارید (آیه «جاهد الکفار» نیز شامل چنین کافری نمی شود)، «و علیه جرت المناکح»؛ (اینکه گفتیم نکاح با مشرکین جایز و صحیح نیست) این مسلمان است و نکاح با او درست است، «و علی ظاهره جماعة الناس»؛ جماعت مردم بر ظاهر همین اسلام هستند.
روایت دوم: حسنه حمران بن اعین یا صحیحه حمران (که اختلافی در خود حمران وجود دارد)، «عَنْ أَبِي جَعْفَرٍعلیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ الْإِيمَانُ مَا اسْتَقَرَّ فِي الْقَلْبِ وَ أَفْضَى بِهِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ («افضی» یعنی او را به سمت خدا می کشاند و فاعل «افضی»، همان ایمان است)، وَ صَدَّقَهُ الْعَمَلُ بِالطَّاعَةِ لِلَّهِ وَ التَّسْلِيمِ لِأَمْرِهِ وَ الْإِسْلَامُ مَا ظَهَرَ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ وَ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ مِنَ الْفِرَقِ كُلِّهَا وَ بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ وَ عَلَيْهِ جَرَتِ الْمَوَارِيثُ وَ جَازَ النِّكَاحُ»، بعد می پرسد: «فَهَلْ لِلْمُؤْمِنِ فَضْلٌ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي شَيْ ءٍ مِنَ الْفَضَائِلِ وَ الْأَحْكَامِ وَ الْحُدُودِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ»؛ در احکام، حدود، اینها بین مسلمان و مؤمن فرق نیست، «فَقَالَ لَا هُمَا يَجْرِيَانِ فِي ذَلِكَ مَجْرَى وَاحِدٍا»[15]
؛ هر دو اینها یکی است یعنی از جهت نکاح، مواریث، دم، در حدودی که می خواهند جاری کنند (آنجا که می گویند اگر مسلمان آمد شراب خورد برایش حد جاری نمی شود مگر اینکه علنی شراب بخورد و برخلاف قواعد اهل ذمه عمل کند)، آنجا فرقی بین مسلمان و مؤمن گذاشته نمی شود.
روایت سوم: روایت سفیان بن سمط است: «سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْإِسْلَامِ وَ الْإِيمَانِ مَا الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا فَلَمْ يُجِبْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَلَمْ يُجِبْهُ ثُمَّ الْتَقَيَا فِي الطَّرِيقِ»؛ مردی از امام صادقعلیه السلام دو بار سؤال کرد و حضرت جواب او را ندادند و در بین راه با هم برخورد کردند، «وَ قَدْ أَزِفَ مِنَ الرَّجُلِ الرَّحِيلُ»؛ آن مرد داشت کوچ می کرد که برود، حضرت فرمود: «كَأَنَّهُ قَدْ أَزِفَ مِنْكَ رَحِيلٌ»؛ عجله داری؟ «فَقَالَ نَعَمْ»، حضرت فرمود بیا خانه و آنجا سؤال بپرس، حضرت فرمودند: « الْإِسْلَامُ هُوَ الظَّاهِرُ الَّذِي عَلَيْهِ النَّاسُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَ حِجُّ الْبَيْتِ وَ صِيَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَهَذَا الْإِسْلَامُ وَ قَالَ الْإِيمَانُ مَعْرِفَةُ هَذَا الْأَمْرِ مَعَ هَذَا (اشاره به خودشان کردند)، فَإِنْ أَقَرَّ بِهَا وَ لَمْ يَعْرِفْ هَذَا الْأَمْرَ كَانَ مُسْلِماً وَ كَانَ ضَالًّا.»[16]
؛ اگر کسی شهادتین را بگوید، نماز بخواند و روزه، حج، زکات را انجام دهد، اما ولایت را قبول نداشته باشد، مسلم ضالّ است یعنی مسلمان است، ولی گمراه است.
بیان حکومت میان دو دسته از روایات در کلام مرحوم امام
مرحوم امام در ادامه می فرماید: «و قریبٌ منها روایاتٌ اخر یظهر منها بنحو الحکومة أن الناس مسلمون و أن الاسلام عبارةٌ عن الشهادتین»؛[17]
[18]
ما یک دسته روایات داریم «من انکر علیاً فهو کافر»، «من ترک الصلاة فهو کافر»، «من ترک الحج فهو کافر»، یک دسته دیگر روایات داریم که می گوید اسلام شهادتین است و بس (در بعضی از این روایات، برخی ظواهر را مثل نماز و روزه را نیز اضافه کردند). این روایاتی که اسلام را در شهادتین می آورد، بر آن روایات «من انکر علیاً فهو کافر» حکومت دارد.
توضیح آنکه؛ ممکن است بگوئید چرا عکس قضیه را نگوئیم؟ یعنی چرا نگوئیم این روایات بر آن روایات شهادتین حکومت دارد به این بیان که شما اول اسلام را در یک سری از روایات تعریف می کنید و بعد می آئید در یک روایات دیگر می گوئید «من انکر علیاً فهو کافر»، ظاهر صناعت این است که آن روایات دوم بر روایات اولی حکومت داشته باشد. (در بحث ورود و حکومت این بحث مطرح می شود که برخی خواستند یکی از فرق های بین حکومت و ورود را این قرار بدهند که در ورود، دلیل وارد حتماً مؤخر از دلیل مورود است و موضوع دلیل مورود را حقیقتاً از بین می برد، اما در حکومت این دلیل حاکم نظر دارد بر نظر محکوم؛ یا موضوعش را توسعه می دهد یا موضوعش را ضیق می کند).
حال فرقی نمی کند دلیل حاکم مقدم باشد یا مؤخر، در این بحث به این فرق نظر نداریم و سؤال ما از مرحوم امام این است که شما می فرمائید این روایات اسلام شهادت به توحید و رسالت است بر این روایات «من انکر علیاً فهو کافر» حکومت دارد، چرا عکس این را را نمی گوئید؟ اگر در یک جایی مولایی به عبدش بگوید: «اکرم العلماء»، بعد بگوید: «العالم الفاسق لیس بعالم»، یا بگوید: «الخادم لوالده عالمٌ» یا بگوید: «ولد العالم عالمٌ»، شما می گوئید این روایتی که می آید روی مصداق خاص و این را داخل آن موضوع یا خارج آن موضوع می برد این حکومت دارد.
دلیل می گوید: «اکرم العالم»، از این طرف دلیل دوم می گوید: «العالم الفاسق لیس بعالم»، این حکومت بر او دارد، یا اینکه می گوید: «ولد العالم عالمٌ»، موضوع عالم را توسعه می دهد، می گوید: «العالم بعلم الکیمیا لیس بعالم»، موضوع ضیق می کند، اینجا قضیه این طوری است که از یک طرف می گوید اسلام شهادت است، از طرف دیگر می گوید بدان: «من انکر علیاً فهو کافر»، دارد موضوع اسلام را ضیق می کند، بنابراین، ممکن است کسی بگوید چرا این روایات «من انکر علیاً فهو کافرٌ» بر آن روایات الاسلام، «شهادة أن لا اله الا الله» حکومت نداشته باشد؟
پاسخ اول: خصوصیاتی در این روایات هست که به حسب طبیعی (مثل «اکرم العالم»)، باید بگوئیم این کلامی که بعداً آمده حاکم است (بیان شد در حکومت فرقی نمی کند حاکم مقدم باشد یا مؤخر، در حکومت ناظر بودن شرط است)، در اینجا نیز این روایات که می گوید اسلام، شهادتین است (مخصوصاً اینکه می گوید: «و علیه جماعة الناس» یعنی ما ائمه می گوئیم جماعه الناس اسلام دارند البته اسلام واقعی نه اسلام ظاهری)[19]
، در این صورت که اینها واقعاً اسلام دارند، این می شود روایات اصلی و عنوان روایات حاکم و مفسر می شود بر آن روایات.
پاسخ دوم: اگر دو دسته روایات داشتیم، یکی بمنزلة المحکمات است و دیگری متشابه است، ما متشابه را باید به محکمات ارجاع بدهیم یعنی اگر بگوییم این بحث اصولی (یعنی حکومت) را هم در نظر نمی گیریم (چون در بحث حکومت، مسئله ناظر بودن شرط است و ممکن است کسی بگوید کجای این روایت «الاسلام شهادة أن لا اله الا الله»، به «من انکر علیاً فهو کافر» نظر دارد؟!)، می گوئیم در روایات ائمه معصومینعلیهم السلام مثل قرآن کریم یک محکمات داریم و یک متشابهات. در این روایات اسلام و کفر هم به همین صورت است، محکماتش این است که ملاکاتش را ذکر کرده و می گوید: «علیه جماعة الناس»، اما در «من انکر علیاً فهو کافر»، نمی دانیم مراد کدام کافر است؟ آیا کافر در مقابل اسلام است یا ایمان؟ برگردانیم به آن روایات و آن روایات کاملاً روشن می کند مراد چیست.

[1] مائده/سوره5، آیه44.

[2] لقمان/سوره31، آیه12.

[3] مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج 10، ص20 .

[4] تفسير القمي، ج 1، ص108.

[5] آل عمران/سوره3، آیه32.

[6] توبه/سوره9، آیه73.

[7] عنکبوت/سوره29، آیه47.

[8] بقره/سوره2، آیه254.

[9] هود/سوره11، آیه19.

[10] آل عمران/سوره3، آیه28.

[11] نساء/سوره4، آیه150-151.

[12] توبه/سوره9، آیه68.

[13] محمد/سوره47، آیه11.

[14] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص25 ، ح1، ط الإسلامية.

[15] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص26 ، ح5، ط الإسلامية.

[16] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص24 ، ح4، ط الإسلامية.

[17] «و قريب منها روايات أُخر يظهر منها بنحو حكومة أنّ الناس مسلمون، و أنّ الإسلام عبارة عن الشهادتين، و بهما حقنت الدماء، و جرت الأحكام؛ و إن كان الثواب على الإيمان و الفضل له.» كتاب الطهارة (للإمام الخميني، ط - الحديثة)، ج 3، ص437 .

[18] كتاب الطهارة، السيد روح الله الخميني، ج3، ص322.

[19] نکته:. محقق خویی بیان داشت که اسلام اهل سنت، ظاهری است نه واقعی و ما با این دیدگاه مخالفت کرده و گفتیم اسلام اینها واقعی است. آیه شریفه که می گوید: «قالت الاعراب آمنا قل لم تومنوا و لکن قولوا اسلمنا و لما یدخل الایمان فی قلوبکم»؛ این «قولوا اسلمنا»، اسلام ظاهری است یا اسلام واقعی است؟ مراد اسلام واقعی است و این آیه در ردّ بر فرمایش مرحوم خوئی شاهد خوبی است. این روایات می گوید جماعة الناس واقعاً اسلام دارند، نمی شود گفت اینها اسلام ظاهری دارند