جلسه 1395/08/04

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در این است که آیا بین اسلام و کفر، یک واسطه و قسم سومی را می توان تصویر کرد که در نتیجه بگوییم ممکن است کسی نه مسلمان باشد و نه کافر. بیان شد که مرحوم امام می فرماید تقابل بین اسلام و کفر، تقابل عدم و ملکه است، کافر یعنی «من لم یکن مسلماً» و اگر اقرار به شهادتین کند، «یصیر مسلماً»، اما اگر کسی شأنیت مسلمان بودن را دارد منتهی الآن اقرار نکرده، چون تقابل بین اسلام و کفر، تقابل عدم و ملکه است، در نتیجه شقّ ثالثی نداریم.
در تمام موارد تقابل عدم و ملکه این گونه است. در تقابل عدم و ملکه موردی پیدا نمی کنید که یک واسطه یا یک شقّ ثالثی در آن تصویر شود. به عنوان مثال؛ فوق و تحت، عدم و ملکه است، ابوّت و بنوّت عدم و ملکه است و نمی توان چیزی پیدا کرد که نه عنوان فوق را داشته باشد و نه عنوان تحت را.
مرحوم امام می فرماید در اینجا نیز مسئله به همین صورت است کافر یعنی «من لم یکن مسلما»، «من لم یشهد بالشهادتین»؛ اعم از اینکه در همین حالت شک باقی بماند یا بالاتر از این حالت شک، انکار هم بکند و فرمود اگرچه در روایات تعابیر مختلف آمده، اما به نظر ایشان، مقتضای جمع بین روایات چنین مطلبی است.
صحیحه محمد بن مسلم درباره اسلام و کفر
محمد بن مسلم می گوید من سمت چپ امام صادق علیه السلام بودم و زراره در طرف راست بود که ابوبصیر آمد و از امام صادقعلیه السلام سؤال کرد: «مَا تَقُولُ فِيمَنْ شَكَّ فِي اللَّهِ فَقَالَ كَافِرٌ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ». دوباره پرسید: «قَالَ فَشَكَّ فِي رَسُولِ اللَّهِصلی الله علیه و آله فَقَالَ كَافِرٌ قَالَ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى زُرَارَةَ فَقَالَ إِنَّمَا يَكْفُرُ إِذَا جَحَدَ»[1]
[2]
مرحوم امام فرمود مراد از «یکفر»، «یحکم بکفره» است خصوصاً اگر «یکفر» را به صیغه مجهول از باب تفعیل بخوانیم: «یُکفَّر» که معنایش این است که دیگری این را تکفیر کرده باشد.
امامعلیه السلام در جواب ابوبصیر نفرمود: «إذا جحد کافرٌ»، بلکه می فرماید: «کافرٌ»، اما بعد رو به زراره کرده و می فرماید: «یُکفَّر» یا «انما یکفُرُ [یکفَّر] إذا جحد»، این شخص وقتی انکار کند کافر می شود.
نکته اول؛ واسطه میان اسلام و کفر
مرحوم امام می خواهد از این روایت استفاده کند که یک کفری هست «بینه و بین الله» و یک کفری هست که دیگران (قاضی و حاکم شرع) برای این شخص عنوان می کنند.
به نظر می رسد اینکه بگوییم «انما یکفر» به معنای «یحکم بکفره» است، بسیار خلاف ظاهر روایت است. در کجای روایت آمده: «یحکم بکفره»؟! ظاهر روایت این است که این کافر است و امامعلیه السلام واقع این شخص را بیان می کند. تفصیل بین اینکه بگوئیم امامعلیه السلام می فرماید به مجرد شک بین خودش و خدا، کافر واقعی می شود (این شخص قیامت به عنوان کافر محشور می شود) و بین اینکه در مقام ظاهر و مقام اثبات، حکم به کفرش بشود، استفاده کردنِ این تفصیل از روایت، بسیار مشکل است.
در این روایت، تنافی وجود ندارد تا اینکه مرحوم امام درصدد حلّ این تنافی بگوید صدر روایت که می گوید «کافرٌ»، مربوط به خودش و خداست و ذیل روایت که می گوید «یکفّر» یعنی حکم به کفر می شود. ادعای ما این است که اولاً؛ بین صدر و ذیل روایت تنافی نیست؛ در صدر روایت، امامعلیه السلام مطلبی را فرمودند و در ذیل می فرماید این که من گفتم کافر است در صورتی است که انکار کند. قرینه دیگر سخن ما آنکه؛ این عبارت «انما یکفر» که امامعلیه السلام می فرماید، می خواهد بگوید مراد من از کافر که در جواب ابوبصیر گفتم، «اذا جحد» است که از جهت عرفی بسیار روشن است.
دیدگاه والد معظمقدس سره در مسأله و ارزیابی آن
مرحوم والد ما در کتاب الطهاره تفصیل الشریعه، این فرمایش مرحوم امام را کاملاً پذیرفته و می فرماید علت اینکه مرحوم امام ذیل روایت را قرینه بر صدر روایت قرار نمی دهد (و نمی گوید «إنما یکفر»، قرینه است برای تفسیر کافر در صدر روایت)، آن است که مخاطب تغییر کرده؛ «کافرٌ» اول، در جواب ابوبصیر است، اما در ذیل امامعلیه السلام التفات به زراره داشته و می فرماید: «إنما یکفر إذا جحد». شاید امامعلیه السلام متوجه شدند که در ذهن زراره آمده همان «کافرٌ» که امامعلیه السلام در مورد شاک بیان کرده، کفایت می کند که احکام کفر بر آن بار شود و امامعلیه السلام با این سخن، جواب توهم زراره را می دهد (که آقای زراره حواست باشد برای پیاده کردن احکام کفر باید انکار بیاید، اگر فقط شاک است بین خودش و خدا کافر است، اما برای اجرای احکام کفر نیاز به جحد و انکار دارد).
به نظر می رسد تمام مطالبی که در توضیح کلام مرحوم والد بیان کردیم، نیاز به تکلف و تقدیر دارد؛ زیرا التفات به زراره یک امر طبیعی است، در یک مجلسی سائلی از آدم می پرسد، یک مطلبی را که به سائل می گوید، گاهی اوقات بقیه اش را خطاب به دیگری می گوید و این، بدین معنا نیست که دیگری حتماً یک سؤال جدیدی داشته! ما از کجای روایت بفهمیم که حتماً برای زراره یک سؤال جدیدی بوده و امام صادق علیه السلام آن سؤال را جواب می دهد! به بیان دیگر؛ وقتی عبارت «التفت إذا زراره» به دست عرف بدهیم، می گوید اصلاً خصوصیتی در جواب امامعلیه السلام ندارد، گویا امامعلیه السلام دارند به خود ابوبصیر می گویند من که به تو گفتم کافرٌ، «إنما یکفر إذا جحد».[3]

نتیجه آنکه؛ به نظر ما اگرچه مرحوم والد با اضافاتی از خودشان در این روایت، دیدگاه مرحوم امام را محکم کردند، اما به نظر ما این بسیار بعید است یعنی اولاً؛ بین صدر و ذیل تنافی نیست و تفصیل بسیار بعید است؛ اصلاً در ذهن مخاطبین چنین تفصیلی نمی آید که امام علیه السلام بخواهد بین کفر واقعی و بین کفر ظاهری (و حکم به کفر) در اینجا فرق بگذارد. ابوبصیر که از شخص شاکّ سؤال کرده و امامعلیه السلام می فرماید کافر است یعنی باید حکم به کفرش شود و نمی خواهد بگوید بین خودش و خدا کافر است، ولی حق نداریم به او بگوئیم «کافرٌ».
خلاصه آنکه؛ در دو نکته اصلی با مرحوم امام اختلاف داریم، نکته اول آنکه؛ عرفاً بین صدر و ذیل روایت، تهافت نیست. امامعلیه السلام به ابوبصیر فرموده «کافرٌ»، بعد به زراره می گوید اینکه به ابوبصیر گفتم کافرٌ، «اذا جحد» است. ظاهراً ما در جای دیگری روایتی نداریم که میان این دو مقام تفصیل بدهند (بین اینکه بگویند اگر کسی بین خودش و خدا شک کرد، بر او احکام کفر بار نمی شود. مثلاً بگوئیم من می دانم این شخص، در باطنش بین خود و خدا شک دارد، اما چون شکّ خود را بر من اظهار نکرده، احکام کفر را بر او بار نمی کنم). بنابراین، چنین تفصیلی در روایات ائمهعلیهم السلام نیامده و حال آنکه یک مطلب مهمی است و اگر بین شاکّ و بین جاحد، فرق باشد، باید در روایت آمده باشد.
در اینجا سه دسته روایات داریم؛ (تعجب هم هست که چرا مرحوم امام این گونه فرمودند) 1) یک روایت می گوید: «من شک کافرٌ، 2) طائفه دوم روایاتی است که می گوید: «من جحدَ کافرٌ»؛ کسی که انکار کند کافر است. 3) طائفه سوم، بین شک و جحد جمع کرده یعنی می گوید من که گفتم «من شکَّ کافرٌ»، در صورتی است که جحد بورزد. این طائفه سوم خودش یک وجه جمع روشن بین طائفه اولی و طائفه ثانیه است.
به بیان دیگر؛ مرحوم امام و مرحوم والد ما، می فرمایند جمع بین طائفه اولی و ثانیه این است که بگوئیم آن روایاتی که می گوید «من شکّ» یعنی «و لم یظهر و لم یجحد»؛ این بین خودش و خدا کافر است. روایاتی که می گوید: «من جحدَ» یعنی باید حکم به کفرش بشود. آن روایاتی که می گوید «من شکَّ»، ما نمی توانیم آثار کفر را بر آن بار کنیم. لازمه این سخن است که اگر کسی را می دانم این شک در خدا دارد، ولی هیچ حرفی هم نمی زند حتّی انکار هم نکرده، من بتوانم حتی پشت سرش نماز بخوانم؛ زیرا من نمی توانم آثار کفر بر او بار کنم.
حال آنکه؛ این یک امر بعیدی است یعنی فقط پشت سر کسی که «جحدَ» نتوانیم نماز بخوانیم (چون الآن حکم به کفر او شده). بنابراین، اولاً؛ این جمع بر خلاف جمعی است که در طایفه سوم آمده، ثانیا؛ً این جمع، فی نفسه بعید است؛ زیرا یک لوازمی دارد که خود این دو بزرگوار هم نمی توانند به این لوازم ملتزم شوند.
نکته دوم؛ ارتداد
مطلب دیگر، درباره ارتداد است. در ارتداد حتّی اگر کسی انکار باطنی هم کند، اما اظهار نکند باز احکام مرتد بر آن بار نمی شود. در روایات باب ارتداد، همین تعبیر «جحَدَ» هم آمده یعنی اگر کسی در باب ارتداد، انکار خود را اظهار کرد، در این صورت احکام مرتد (مانند جدایی زوجه اش، خارج شدن اموال او از ملکیتش و تقسیم آن ها) بر او بار می شود، اما اگر اظهار نکند اگرچه در واقع، از خدا برگشته و ارتداد پیدا کرده، آن احکام بر او بار نمی شود.
نتیجه بحث تا اینجا آن است که؛ استدلالی که مرحوم امام به این روایات می کنند بر اینکه مجرد شک، محکوم به کفر است، این استدلال تمام نیست و جمع بین این روایات اقتضا می کند به اینکه در باب کفر، باید انکار باشد.
دیدگاه صاحب الرسائل الفقهیه در مسأله
در مقابل دیدگاه مرحوم امام، برخی قائل اند به اینکه ما حد وسط داریم مانند مرحوم نجم آبادی (در تقریرات خود که به عنوان الرسائل الفقهیه چاپ شده) که می فرماید: «بقی الکلام فی معنی الکفر و الکافر فإن بعض مصادیقه مشکوکٌ»؛ ایشان ابتدا می گوید کفر در لغت معنایش همان جحود و اکفار (پوشاندن) است. می دانید به شب و لیل می گویند کافر؛ چون لیل ساتر است و همه چیز را می پوشاند، به زارع می گویند کافر؛ چون هسته را در زمین می پوشاند. اینها وجه لغوی است که در مورد کفر ذکر کردند.
در ادامه می گوید: «و علیه لا یصدق الکافر علی الشاک و المتردد فی ارکان الدین»؛ اگر بگوئیم کافر در لغت به معنای جاحد است، بر شاک و متردد در ارکان دین، کافر صدق نمی کند و کافر، منحصر در منکر و معاند می شود «کما تری فی القرآن». اگر کسی بگوید ما کاری به معنای لغوی کفر نداریم، کفر در قرآن و روایات ممکن است اعم باشد یعنی حتی بر شاک هم اطلاق کفر شده باشد، مانند این آیه: ﴿وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ﴾[4]
یا آیه ﴿يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾[5]
، («تکتمون الحق» همان «تجحدون» است یعنی حق را انکار می کنید).
بنابراین، در قرآن و روایات نیز همانند لغت، کافر همان جاحد است. بعد می گوید: «و بالجملة؛ الشاكّ في اللّه و رسوله و الأمور الضروريّة من الدين وجدانا ممكن، و صريح كثير من الأخبار إحالة الكفر على الجحود، بحيث ما لم ينكروا لم يكفروا»؛ از روایت استفاده می شود تا هنگامی که انکار نشود، کفر محقق نمی شود، «لا مجال لإنكار الواسطة بين الكفر و الإسلام»؛ مجالی نیست کسی بخواهد واسطه بین اسلام و کفر را انکار کند، «و ان کان یظهر من الکتب الکلامیة بل الفقهیة انکارها»؛ اگرچه در کتب کلامی و فقهی واسطه را انکار کرده و گفتند شاکّ، ملحق به جاحد است.[6]

دیدگاه دیگر فقیهان در مسأله
از جمله کسانی که می گوید واسطه نداریم (و مرحوم امام نیز از ایشان تبعیت کرده)، مرحوم صاحب جواهر[7]
، مرحوم صاحب حدائق[8]
است. محقق همدانیقدس سره در مصباح الفقیه ادعای کرده و می کند می گوید فقها بر این معنا تسالم دارند که ما بین کفر و اسلام واسطه نداریم؛ «الکافر» یعنی «من لیس بمسلمٍ» چه می خواهد شک داشته باشد یا انکار کند، اگر کسی این اقرار به شهادتین نکرد، کافر است؛ خواه شک داشته باشد یا انکار کند.[9]

ادامه دیدگاه صاحب الرسائل الفقهیه
مرحوم نجم آبادی در اینجا دو مطلب را ذکر کرده؛ مطلب اول: با این واسطه چگونه می خواهید برخورد کنید؟ می گوید در این واسطه ما تفصیل می دهیم؛ از یک طرف اگر مسلمان ها بخواهند با او (یعنی کسی که الآن فقط شاک است) نکاح کنند، می گوئیم نمی شود؛ زیرا باید مسلمان باشد و حال آنکه او اسلام ندارد. از یک طرف بخواهیم نجاست را بر او بار کنیم، می گوئیم آن هم نمی کنیم؛ چون او کافر نیست و عنوان کافر بر او صدق نمی کند.
مطلب دوم: اگر کسی بگوید ما روایاتی داریم که اسلام را به اقرار شهادتین تفسیر کرده، مفهومش این است که «من لم یقرّ بهاتین الشهادتین»؛ اگر کسی به این دو شهادت، شهادت نداد، «لیس بمسلمٍ فهو کافرٌ». یعنی اگر کسی بگوید روایات زیاد داریم که اسلام شهادت به توحید و شهادت به رسالت است، مفهومش این است کسی که این دو شهادت یا یکی را نگوید، کافر است؟!
ایشان در پاسخ می گوید روایات دیگر که می گوید: «لا یخرجه من الاسلام الی الکفر الا الجحود»، این روایات را تقید می زند به این بیان که می گوئیم درست است، ما باشیم و این روایاتی که می گوید اسلام یعنی شهادتین، معنایش این است کسی که این شهادتین را نگفت کافر است، اما روایات دیگر که مسئله جحد و انکار را مطرح کرده، این روایت تفسیریه در باب اسلام را تقیید می زند (یعنی همان روایاتی که به عنوان طائفه سوم و قرینه گرفتیم برای جمع بین طائفه اولی و ثانیه).
ارزیابی دیدگاه محقق همدانیقدس سره
اولاً؛ این مسئله تسالمی که مرحوم همدانی در مصباح الفقیه فرموده، مطلب درستی نیست؛ زیرا این بحث در کلمات قدما که آیا تقابل بین اسلام و کفر، عدم و ملکه است (که گفتیم اگر عدم و ملکه است، ما دیگر حدّ وسط نداریم، یا انسان مسلمان است یا کافر، از این دو تا دیگر خارج نیست و اینکه یک شقّی داشته باشیم که «لیس بمسلمٍ و لیس بکافرٍ»، روی تقابل عدم و ملکه نداریم)، خیلی در کلمات قدما مطرح نشده و عمدتاً در کلمات متأخرین آمده است. لذا ادعای تسالم را باید کنار بگذاریم.
ثانیاً؛ بر فرض هم یک تسالمی باشد، ریشه این تسالم در این روایات تفسیریه است، روایاتی که می گوید اسلام یعنی شهادتین، در حالی که اگر یک فقیهی به این نتیجه رسید که مقتضای جمع بین روایات این است که ما واسطه داریم، در اینجا دیگر این تسالم فایده ای ندارد؛ چون ریشه اش در همان روایت تفسیریه است.
دیدگاه برگزیده درباره حد وسط میان اسلام و کفر
به نظر ما، حق با گروه دوم است یعنی ما نمی توانیم ملتزم شویم به فرمایش صاحب جواهرقدس سره، مرحوم امام، مرحوم والد، مرحوم همدانی، مقتضای جمع بین روایات همین است که ما یک واسطه ای بین اسلام و کفر داریم که نه مسلمان است (احکام اسلام بر آن بار نمی شود) و نه کافر است و احکام کافر بر او بار نمی شود. نتیجه بحث این شد که اگر کسی اقرار به شهادتین نکرد، «لیس بمسلمٍ».
نکته: این روایاتی که می گوید کسی که اقرار به شهادتین کرد مسلمان است، مفهوم این روایات این نیست که کسی «لم یقرّ فهو کافرٌ»، بلکه به این معناست کسی که «لم یقرّ فهو غیر مسلمٍ»، یکی از اشکالاتی که ما بر نظریه مشهور داریم همین است که می گوئیم مفهوم روایات تفسیریه این نیست که کسی که اقرار نکرد کافر است، بلکه کسی که اقرار نکرد غیر مسلمٍ.
مرحوم خوئی در التنقیح[10]
تفصیلی در آنجا داده و مرحوم والد ما هم در تفصیل الشریعه[11]
، یک تفصیل دیگری دادند که «جحد» مربوط به آن کسی است که مسلمان بوده و بخواهد از مسلمان بودن خارج شود، اما آن کسی که از اول مسلمان نبوده، مجرّد شک در او کافی است.
 
واژگان کلیدی: حد وسط میان اسلام و کفر، الرسائل الفقهیه، ارتداد.

[1] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 28، ص356 ، أبواب حد المرتد، باب10، ح34959-56، ط آل البیت.

[2] الكافي، الشيخ الكليني، ج2، ص399، ص3، ط الإسلامية.

[3] تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - النجاسات و أحكامها، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ص242 .

[4] نمل/سوره27، آیه14.

[5] آل عمران/سوره3، آیه71.

[6] الرسائل الفقهية (تقريرات، للنجم آبادي)، الميرزا أبو الفضل النجم آبادي، ص75 -74.

[7] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 6، ص48 .

[8] الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، الشيخ يوسف البحراني، ج 5، ص162 .

[9] مصباح الفقيه، آقا رضا الهمداني، ج 7، ص235 .

[10] التنقيح في شرح العروة الوثقى، الطهارة3، السيد أبوالقاسم الخوئي، ص62 .

[11] تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - النجاسات و أحكامها، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ص243 .