جلسه 1395/07/05

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

خلاصه بحث گذشته
تا اینجا دو آیه از آیات شریفه قرآن را درباره وجوب حجّ، مورد بحث قرار دادیم. آیه سوم، این آیه معروف ﴿وَ اتموا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ﴾[1]
است. آیا از این آیه شریفه می توانیم وجوب انجام حج را استفاده کنیم یا خیر؟
بررسی سومین آیه بر وجوب حجّ؛ آیه196 سوره بقره
دو احتمال در این آیه مطرح شده است؛
احتمال اول: «اتموا» الحج و العمرة» یعنی «اقیموا الحج و العمرة» مانند «اقیموا الصلاة» است. حتی در برخی قرائت ها (که قرائت نادری است) به جای قرائت «اتموا»»، «اقیموا» است. اگر بگوئیم «اتموا»» به معنای «انجام بدهید» است یعنی حج و عمره را برای خدا بیاورید، به این معناست که حج واجب است و حتی از همین آیه طبق این بیان وجوب العمره هم استفاده می شود.
احتمال دوم: این است که اتمام در جایی معنا دارد که یک کاری شروع شده باشد، وقتی یک کاری شروع شده در آنجا می گویند تمام کنید. بنابراین، «اتموا» یعنی حج را اگر شروع کردید اتمام الحج واجب است؛ چه حج مستحبی و چه حج واجب و اگر کسی شروع کرد، حق ندارد رها کند. در عمره نیز اگرچه عمره مفرده مستحب است، اما اگر شروع کردید اتمامش واجب است. طبق این احتمال، مراد از «اتموا الحج و العمرة»، اصل تشریع وجوب اتیان حج و اتیان عمره نیست، بلکه مراد، لزوم اتمام بعد الشروع است یعنی اگر کسی شروع کرد، اتمامش واجب است.
حال باید دید کدام یک از این دو احتمال درست است؟ پیش از بیان کلمات مفسرین، مقداری کلمه «اتمّوا» را از نظر لغت، مورد بررسی قرار می دهیم تا ببینیم آیا از نظر لغت این ماده در جایی معنا دارد که یک عملی شروع بشود، بعد عرب بگوید «اتمّه» و در چنین جایی معنای حقیقی اش است (که در نتیجه اگر بخواهیم از «اتموا» معنای «افعلوا» یا «اقیموا» را استفاده کنیم، این استعمال، استعمال مجازی می شود) یا اینکه اگر به دقت در کتب لغت، درمی یابیم که هر دو معنا، معنای حقیقی «اتموا» است؟
بررسی معنای «أتمّوا» در لغت
جوهری در صحاح می گوید: «تَمَّ الشئ تمَاماً و أَتَمَّهُ غيره و تَمَّمَهُ و اسْتَتَمَّهُ بمعنًى»[2]
. ایشان «تمَّ، اتمَّ و تمّمَ و استتمَّ» را به یک معنا گرفته است و این گونه نیست که وقتی به باب دیگری برود، معنای دیگری پیدا کند. بعد می گوید: «و أَتَمَّتِ الحُبْلَى فهى مُتِمُّ، إذا تَمَّتْ أيامُ حَملها»؛ زن حامله تمام کرد، یعنی ایام بارداری او تمام شد. در کتاب صحاح، معنای «اتمّوا» روشن بیان نشده است.
در قاموس المحیط می گوید: «تَمَّ يَتِمُّ تَمّاً وتَماماً، مُثَلَّثَتَيْنِ، وتَمامةً، ويُكْسَرُ، وأتَمَّه وتَمَّمَه واسْتَتَمَّه وتَمَّ به و عليه جَعَلَه تامّاً»؛ «تمَّ» یعنی او را تمام قرار داد. در ادامه می گوید: «وتَمامُ الشيءِ وتمامَتُهُ وتَتِمَّتُه ما يَتِمُّ به»، از این قاموس المحیط استفاده می کنیم که بین «تامّ» و «تمام» یک فرقی وجود دارد، «تمَّ» یعنی یک چیزی را تمام قرار داد، بعد «تمام الشیء» یعنی اینکه آن «ما یتمّ به» را بیاوریم یعنی یک شیئی اجزاءش آمده؛ مثلاً شیئی ده جزء است و هشت جزء آن آمده که جزء نهم و دهم می شود «تمام الشیء».[3]

ابن منظور در لسان العرب می گوید: ﴿أَتمَّ الشي ءَ و تَمَّ به يَتِمُّ: جعله تامّاً﴾[4]
؛ بعد درباره این آیه شریفه می گوید: ﴿و قوله عز و جل: وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ؛ قيل: إتْمامهما تَأدِيةُ كلِّ ما فيهما من الوقوف و الطَّواف و غير ذلك.﴾ می گوید: گفته شده «اتمام کنیم این دو را» به این معناست که همه وقوف، طواف و هر چیزی که لازم دارد بیاوریم.[5]
راغب در مفردات می گوید: «تَمَام الشي ء: انتهاؤه إلى حدّ لا يحتاج إلى شي ء خارج عنه» و بعد می گوید تمام در مقابل ناقص است و ناقص یعنی «ما یحتاج إلی شیءٍ خارجٍ عنه»[6]
.
دیدگاه علامه طباطبائیقدس سره در واژه «اتمّوا»
مرحوم علامه طباطبائی در المیزان این معنا را اختیار می کنند که «اتموا» یعنی تمام کنید، اجزاء بقیه را بیاورید؛ «تمام الشيء هو الجزء الذي بانضمامه إلى سائر أجزاء الشيء يكون الشيء هو هو»، اگر آن جزء را به سایر اجزاء ضمیمه کردیم تمام می شود، «فالإتمام هو ضم تمام الشيء إليه بعد الشروع في بعض أجزائه»؛ اگر یک چیزی را شروع کردید و یک جزئی را به آن ضمیمه کردید، این می شود اتمام. ایشان در ادامه فرق بین تمام و کمال را می گوید: «و الكمال هو حال أو وصف أو أمر إذا وجده الشيء ترتب عليه من الأثر بعد تمامه ما لا يترتب عليه لو لا الكمال، فانضمام أجزاء الإنسان بعضها إلى بعض هو تمامه»؛ اگر بعضی از اجزاء انسانی را به بعضی دیگر ضمیمه کردید می شود تمام الانسان، اما «كونه إنسانا عالما أو شجاعا أو عفيفا كماله»؛ کمال انسان می شود. بعد می فرماید: «و ربما يستعمل التمام مقام الكمال بالاستعارة بدعوى كون الوصف الزائد على الشيء داخلا فيه اهتماما بأمره و شأنه»؛ گاهی اوقات در مقامی که باید کلمه کمال را بیاورید، تمام را می آوریم به خاطر اهمیت آن وصف و ادعای اینکه این وصف اگرچه خارج از شیء است، اما به منزله داخل شیء است.
مرحوم علامه در پایان می فرماید: «و المراد باتمام الحج و العمره هو معنی الاول الحقیقی»؛ به نظر ما، مراد از «اتموا»، همان معنای حقیقی تمام است (یعنی ضمیمه کردن بقیه اجزاء به اجزائی که آوردید). در نتیجه «اتموا» دلالت بر وجوب اتمام حج بعد از شروع دارد، اما آیه دلالت بر اصل وجوب حج ندارد. آیه می گوید اگر کسی حجّ یا عمره را شروع کرد، اتمام واجب است. بعد یک قرینه ای آورده و می فرماید در ادامه آیه آمده: ﴿فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ﴾ که قرینه است بر اینکه این در اثناء عمل است یعنی شما باید بعد از شروع تمام کنی، حال اگر محصور شدید، باید قربانی کنی.
ارزیابی دیدگاه مرحوم علامه
پرسش مطرح آن است که با مراجعه به کتب لغت، آیا دیدگاه مرحوم علامه صحیح است یا خیر؟ یعنی در کتب لغت، معنای حقیقی «تمام» جایی است که بعد از شروع است یا خیر؟
فیّومی در مصباح المنیر (که قرن هشتم است) می گوید: «و اتموا الحج و العمرة قال ابن فارس (از ابن فارس که قبل از خودش است نقل می کند) معناه ائتوا بفروضهما»؛ اتیان کنید با واجباتش. یعنی «اتموا» یعنی «افعلوا»؛ انجام بدهید، اتیان کنید یعنی کاری به تمام کردن بعد از شروع ندارد.[7]

از تألیفات قرن ششم در لغت، کتابی است به نام «شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم» (که مؤلف آن، «نشوان بن سعید حمیری» است متوفای 573). می گوید: «و الاتمام القیام بالامر[8]
»؛ یعنی انجام دادن یک فعل و اتمام را به معنای قیام به امر می داند. بعد می گوید این آیه شریفه ﴿و اتموا الحج و العمرة لله ای قوموا بامورهما﴾؛ قیام کنید به امور اینها یعنی از اول تا آخرش را انجام دهید. در مجمع البحرین نیز همانند حرفی که در شمس العلوم آمده آورده، می گوید: «قوموا بامورهما و الاتمام القیام بالامر.»[9]

بنابراین، اولاً؛ از برخی تعابیر (مثل آنچه در قاموس المحیط آمده) بین کلمه «تامّ» و «تمام» یک فرقی هست، «تمام الشیء ما یتمّ به الشیء» است، اما «تامّ» یعنی از اول تا آخر آوردن، «اتمّ» یعنی تا آخر کاملاً با همه ی جزئیاتش آورد. پس این فرمایش مرحوم طباطبائی که بگوئیم معنای حقیقی تمام بعد شروع است، با این چند منبعی که از کتاب های لغت گفتیم سازگاری ندارد. ممکن است بگوئیم از برخی کتاب های لغت مانند مفردات استفاده می شود که تمام بعد از شروع است، اما سخن صحیحی نیست، این استعمال اینجا در معنای حقیقی خودش است یعنی «القیام بالامر»؛ این را بیاورید و ﴿اتموا الحجّ و العمرة لله﴾ یعنی حج و عمره را بیاورید که بسیار دلالت خوب و روشنی بر وجوب تشریع حج دارد.
بررسی واژه «أتمّوا» در قرآن
در قرآن ما کلمه «اتمَّ» داریم مانند: ﴿اتممت علیکم نعمتی﴾[10]
، ﴿یتمّ نعمته علیک﴾[11]
[12]
، ﴿اتمّ نعمتی علیکم﴾[13]
و ﴿لیتمّ نعمته علیکم﴾[14]
. آیه: ﴿اتممت علیکم نعمتی﴾ به این معناست که تاکنون نعمت های زیادی از اسلام مطرح شده، اتمام این نعم به نعمت ولایت است، منتهی می گوئیم درست است در قرآن کلمه «اتمّ» در این موارد در همین معنای مرکب است؛ چون اتمام در جایی است که یک چیز مرکبی باشد و اجزایی داشته باشد، برخی از اجزاء آن آمده و اجزاء دیگرش باید بیاید، اما خود عرب هر جا «اتمام» را به معنای «اتمام بعد الشروع» بیان می کند، جایی می آورد که یک بخش عمده ای از اجزاء آمده باشد.
به همین دلیل، در قاموس المحیط می گوید: «ما یتمّ به»، حجّ صد جزء دارد حال کسی که فقط جزء اول را آورده، عرب نمی گوید اینجا اتمام کن، اگر اتمام را به اتمام بعد الشروع بگیریم جایی است که معظم الاجزاء آمده باشد.
قرآن در مواردی ﴿اتمَّ﴾ را به معنای «اتمام بعد الشروع» آورده، اما در دو جای قرآن «اتمَّ» را به معنای اصل انجام عمل آورده است؛ ﴿و إذ ابتلی ابراهیم ربه بکلمات فأتمهنّ﴾[15]
یعنی «فعلهنّ»؛ کلمات را انجام داد. در اینجا مسلماً «اتمّ» به معنای اصل انجام عمل است و معنا ندارد بگوئیم ابراهیم «اتمّهنّ» یعنی بعد از شروع، خداوند تازه کلمات را یاد ابراهیمعلیه السلام داده و هیچ کلمه ای را نگفته و هیچ امتثالی را انجام نداده، خدا ابتلا و آزمایش کرد ابراهیمعلیه السلام را به یک کلماتی «فاتمهنّ»، یعنی تمام امتحانات را درست انجام داد و موفق شد.
آیه بعد آیه شریفه ﴿و اتموا الصیام إلی اللیل﴾ است، قبل از آن آمده: ﴿کلوا و اشربوا حتّی یتبیّن الخیط الابیض من الخیط الاسود من الفجر﴾؛ بخورید بیاشامید تا فجر، ملاک فجر هم تبیّن خیط ابیض از خیط اسود است! بعد می فرماید: «ثم اتموا الصیام إلی اللیل»، به این معنا نیست که روزه تان شروع شد و حال که شروع شده تا شب تمام کنید! هنوز شروع نشده، تازه می خواهد از فجر شروع شود تقدیر آیه این است: ﴿ثم من الفجر اتمّوا إلی اللیل﴾. حال اگر فرموده بود: «اتموا من الفجر إلی اللیل» چگونه معنا می کردید؟ یعنی بیاورید روزه را از فجر تا لیل.
بنابراین، آیه به این معنا نیست که نیم ساعت است روزه شروع شده و تمام کنید! آیه می گوید ما به شما گفتیم ﴿کلوا و اشربوا حتی یتبین... من الفجر﴾. اگر خدا از اول فرموده بود: ﴿ثم اتموا من الفجر إلی الیل﴾، اینجا نمی توانستید اتمام را شروع معنا کنید، می گفتید اصل تحقق صیام را بیان می کند.
جمع بندی و بیان دیدگاه برگزیده
ابتدا باید دید لغت، «اتمّوا» را چگونه معنا کرده است؟ بعد باید دید عرف از این الفاظ چه می فهمد؟ و در تعارض بین لغت و عرف، عرف مقدم است. ما روشن کردیم لغت هم به این می گوید: «القیام بالأمر». حال اگر کسی بگوید بسیاری از لغویین، اتمام را در جایی می گویند معنای حقیقی است که یک کاری شروع شده باشد، اما گفتیم عرف، از این آیه ﴿اتمّهنّ﴾ و ﴿اتمّوا الصیام﴾ اصل انجام عمل را می فهمد.
در آیات قبل از ﴿و اتمّوا الحجّ و العمرة لله﴾، این آیات آمده: ﴿قاتلوهم حتی لا تکون فتنة... انفقوا فی سبیل الله﴾، بحث قتال و وجوب انفاق است. در اینجا جای توهمی و شکی نزد مخاطب نبوده تا اینکه بگوئیم این آیه نمی خواهد وجوب الحج را بیان کند، بلکه می خواهد وجوب اتمام الحج را بگوید.
خلاصه آنکه؛ در اینجا به بیان مؤیداتی را می گوییم که «اتمّوا» به معنای همین اصل تشریع و لزوم اتیان العمل من اوّله إلی آخره مراد است و فعل تام، فعلی است که از اول تا آخرش آورده شود، به این می گویند فعل تام و بیان شد به نظر ما از لغت استفاده می شود بین تام و تمام فرق است، «تمام» یعنی «ما یتمّ به الشیء»، اما اینجا نمی خواهیم «ما یتمّ به الشیء» را بیاوریم، بلکه «اتموا الحجّ» یعنی «افعلوه تامّاً»، «اتموا العمرة» یعنی «افعلوها تاما».
در قاموس المحیط بیان شد که «اتمّ» یعنی «جعله تاما»، بگوئیم «اتموا الحج» یعنی «اجعله تاما» و «اجعله»، یعنی «افعله من اوله إلی آخره»، این معنای «تامّاً» است. بنابراین، هم معنای عرفی (عرف می گوید این فعل را تماماً انجام بده) و هم معنای لغوی اش این است.
مؤید دیگری که اینجا وجود دارد (که در کتاب «فقه الحجّ» آیة الله صافی گلپایگانی دام ظله آمده) این است که در آیه می فرماید: ﴿اتموا الحج و العمرة لله﴾. ایشان می گوید این «لله» یعنی حال که شروع کردید اتمامش باید برای خدا باشد؟! نه، همه اش باید برای خدا باشد، خود «لله» یک قرینه روشنی می شود بر اینکه می خواهد بگوید کل عمل را باید «لله» انجام بدهید.
نتیجه آنکه؛ از نظر لغت، از نظر عرف، قرینه ی سیاق (طبق مبنای خود مرحوم علامه طباطبائی که آیات قبل در مقام اصل تشریع جهاد و وجوب صدقه است)، استفاده کردیم که مراد عمل بعد از شروع نیست (آن گونه که علامه طباطبائی و بعض دیگر فرمودند)، بلکه مراد اصل انجام عمل از ابتدا تا پایان است.
مرحوم والد معظم در تفصیل الشریعه می فرماید ظاهر از «اتموا»، «هو الاداء و الاتیان»، می فرماید «اتموا» مثل «اقیموا الصلاة» است، «الذی لیس المراد منه إلا مجرد الاتیان بالصلاة»، بعد اشاره می کنند به «اتموا الصیام» و می فرماید: «لا ریب فی کون المراد به بعد تجویز الأکل و الشرب حتّی طلوع الفجر و تبیّن خیط الابیض و خیط الاسود» و بعد اشاره می کنند به آیه ﴿و اذ ابتلی ابراهیم ربه﴾.[16]

فخر رازی در تفسیر خود هفت مؤید بر همین نظریه آورده که مراد از «اتموا» یعنی «اجعلوه تاما»، ایشان می گوید: «افعلوه، اقیموا الحج»، دلالت بر اصل تشریع حج دارد. کلام صاحب مسالک الافهام، مرحوم کاظمی را ببینید هم نکته تفصیلی بسیار خوب و هم نکته فقهی خوبی دارد که ان شاء الله جلسه بعد عرض می کنیم.
 
واژگان کلیدی: «اتمّوا» در لغت، معنای «اتمّوا» در قرآن.
 

[1] بقره/سوره2، آیه196.

[2] الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، اسماعیل بن حماد الجوهری، ج5، ص1877.

[3] قاموس المحیط، مجدالدین الفیروز آبادی، ج3، ص196.

[4] لسان العرب، ابن منظور، ج12، ص67.

[5] لسان العرب، ابن منظور، ج12، ص67.

[6] مفردات ألفاظ القرآن، الراغب الاصفهانی، ج1، ص168.

[7] المصباح المنير فی غريب الشرح الكبير للرافعی، احمد بن محمد الفیومی، ج1، ص77.

[8] شمس العلوم و دواء كلام العرب من الكلوم، نشوان بن سعید الحمیری، ج2، ص15.

[9] مجمع البحرين، شیخ فخرالدین الطریحی، ج6، ص22.

[10] مائده/سوره5، آیه3.

[11] یوسف/سوره12، آیه6.

[12] فتح/سوره48، آیه2.

[13] بقره/سوره2، آیه150.

[14] مائده/سوره5، آیه6.

[15] بقره/سوره2، آیه124.

[16] تفصيل الشريعه – کتاب الحج، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ج2، ص217.