جلسه 1395/07/04

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

خلاصه بحث گذشته
بحث در دلالت آیات قرآن بر وجوب حج است. بحث از آیه شریفه «وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيل»[1]
مفصل بیان شد و گفتیم این آیه نه تنها ظهور روشنی در وجوب حج دارد، بلکه در مقام تشریع وجوب حج است و ظهورش از سایر الفاظ (مانند «حجّوا و اعتمروا») قوی تر و آکد است.
نکته: آیه می گوید: «لله علی الناس حِجّ البیت»، این اعم از حَج و عمره است یعنی این آیه فقط خصوص حج را واجب نمی کند (همان گونه که شاید در السنه و اذهان بیشتر همین جهت در ذهن باشد) و آنچه واجب می کند رفتنِ به بیت است برای انجام مناسک، حالا این هم می تواند در عنوان حج باشد و هم می تواند در عنوان عمره باشد.
بررسی دلالت دومین آیه بر وجوب حجّ
آیه دوم در سوره حج واقع شده: «وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لاَ تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْقَائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ * وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالاً وَ عَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ »[2]

مخاطب در «اَذِّن» کیست؟
خداوند در این آیه می فرماید: «وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ»، اولین اختلافی که واقع شده این است که مخاطب در «اَذِّن» کیست؟
احتمال اول: مخاطب حضرت ابراهیمعلیه السلام است؛ چون در آیه قبل آمده: « وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ»؛ ما بیت را برای ابراهیم آماده کردیم، « أَنْ لاَ تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ »، خطاب در «طهِّر» به ابراهیمعلیه السلام است. در آیه بعد «و اذِّن» آمده که اگر بخواهیم قرینه سیاق را مطرح کنیم، باید بگوئیم به قرینه آیه قبل خطاب در «و اذّن» هم به ابراهیمعلیه السلام است یعنی «ابراهیم اذِّن» یعنی «أعلم الناس بوجوب الحج»، «اذّن فی الناس بالحج» یعنی «اَعلمهم بان الحج واجبٌ»، «یأتوک رجالاً»؛ اینها با پای پیاده می آیند.
در برخی تفاسیر هم آمده که وقتی خطاب به ابراهیمعلیه السلام شد، ابراهیمعلیه السلام روی سنگی رفت (که الآن به عنوان مقام ابراهیم است) و دو انگشت مبارکش را روی دو گوش خود گذاشت و ندا داد: «ایها الناس اجیبوا داعی الله»[3]
و بعد مردم هم لبیک گفتند و اصلاً از همان جا فلسفه «لبیک» شروع می شود. مرحوم طبرسی در مجمع البیان این را به عنوان احتمال اول نقل می کند.[4]

احتمال دوم: مخاطب در «اذّن»، رسول اکرم است، یعنی ای پیامبر «اذّن فی الناس بالحج» که بعضی از مفسرین این را قائل شدند.[5]
در کتاب کافی، در باب «حجّ النبیّصلی الله علیه و آله» روایتی است که مؤیِّد این احتمال است و سند آن هم صحیح می باشد:
«عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام»؛ امام صادقعلیه السلام فرمود: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِصلی الله علیه و آله أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ عَشْرَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ»؛ پیامبرصلی الله علیه و آله ده سال در مدینه ماندند و در این ده سال، حجی انجام ندادند، «ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ «وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ» فَأَمَرَ الْمُؤَذِّنِينَ أَنْ يُؤَذِّنُوا بِأَعْلَى أَصْوَاتِهِمْ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِصلی الله علیه و آله يَحُجُّ فِي عَامِهِ»؛ پیامبرصلی الله علیه و آله به منادی اش فرمود برو در میان مردم ندا بده که مردم حج انجام بدهند.[6]

ظاهر این روایت این است که مخاطب در «و اذّن فی الناس بالحج»، رسول خداست نه حضرت ابراهیم، اما طبرسی در مجمع البیان می گوید جمهور مفسرین قول اول را مطرح کردند (که مخاطب ابراهیمعلیه السلام است).[7]
وقتی ما یک روایت صحیحه و معتبر داریم که مخاطب این آیه رسول اکرمصلی الله علیه و آله است، چه وجهی دارد که در اینجا قرینه سیاق را مطرح کنیم؟
ارزیابی دیدگاه علامه طباطبائیقدس سره
مرحوم علامه طباطبائی می فرماید چون آیه «و اذّن فی الناس» عطف به «ان لا تشرک بی شیئاً و طهِّر»[8]
است، پس مخاطب حضرت ابراهیمعلیه السلام است. اشکال کلام ایشان آن است که اولاً؛ آیه «و اذّن فی الناس بالحج» به صورت یک آیه مستقل آمده است و چه بسا «و» در آیه، واو استینافیه باشد نه واو عاطفه.
ثانیاً؛ ایشان می فرماید: «بعیدٌ من السیاق»، یکی از مبانی ای که مرحوم طباطبائی در تفسیر دارند، اخذ به قرینه ی سیاق است. ایشان می گویند آیه قبل مربوط به حضرت ابراهیم است: «لا تشرک بی شیئا و طهّر بیتی للطائفین و العاکفین... و اذّن فی الناس بالحج» پس خطاب در این آیه نیز به حضرت ابراهیمعلیه السلام است. اشکال این سخن آن است که وقتی روایت معتبر داریم که مخاطب این «اذّن»، رسول اکرم است، باید اخذ به این روایت کنیم و همین یک قرینه می شود بر اینکه ما در قرآن نمی توانیم سراغ سیاق برویم و بگوئیم باید سیاق را قرینه قرار داد.
بررسی زمان تشریع حجّ
یکی از مباحث مطرح در باب حج، آن است که چه زمانی حجّ تشریع شده است؟ آیا سال ششم از هجرت بوده؟ مرحوم محقق در کتاب معتبر می فرماید فریضه ی حج در سال ششم از هجرت واقع شد «و اخّر النبی الحج إلی السنة العاشرة من غیر عذر»[9]
؛ پیامبرصلی الله علیه و آله حج را بدون عذر تا سال دهم به تأخیر انداخت. البته آنجا در ضمن این نزاع، مطرح می کند که آیا حج یک وجوب فوری مضیّق دارد یا اینکه موسع است. نزاعی که بعدا خواهیم رسید آن است که آیا اگر کسی مستطیع شد، حج بالفور بر او واجب است؟ یا اینکه اگر مستطیع شد واجب موسع است (آنجا شافعیه می گویند موسع است و از قول آنها نقل می کند و مرحوم محقق رد نمی کند).
مرحوم کازرونی در المنتقی به نقل مرحوم مجلسی می گوید آیه تیمم، حدیث إفک، قضیه ی ازدواج زینب بنت جحش بعد از غزوه بنی المصطلق، اینها در سال پنجم واقع شد، بعد می گوید و در همان سال فریضه ی حج نزول یافت و پیامبرصلی الله علیه و آله آن را بدون هیچ مانعی تأخیر انداخت.
بنابراین، مرحوم محقق می گوید در سال ششم واجب شده، مرحوم کازرونی می گوید در سال پنجم و بر حسب این روایت (معتبری که از امام صادقعلیه السلام خواندیم)، در همان سال دهم بوده (روایت می گوید پیامبرصلی الله علیه و آله ده سال در مدینه بود و حج انجام نداد، البته عمرة القضاء را انجام دادند ولی حج انجام نداد، «فلما نزلت»، این ظهور در این دارد که در سنه دهم آیه حج؛ «و اذّن فی الناس بالحج» نازل شد و پیامبر تأخیر نینداخت).
علت استفاده نکردن علامه طباطبائیقدس سره از روایات در تفسیر
پرسش مطرح در اینجا آن است که چرا مرحوم علامه در تفسیر به روایات (که یا مربوط به شأن نزول است، یا مربوط به توضیح آیات است) استدلال نمی کند؟ چرا معروف شده که ایشان تفسیر قرآن به قرآن دارد؟ بحث قرآنی را مطرح می کند و در آخر می فرماید: «بحثٌ رواییٌ» که یا مقصود ایشان اشاره به بعضی از روایات است و یا اینکه ایشان حتی الامکان تلاش کرده آن مفادی که در روایات هست، از خود آیات قبلاً استفاده کند. اما چرا به روایت استدلال نمی کند؟
در علم اصول بحث خبر واحد، نزاعی وجود دارد و آن اینکه؛ آیا خبر واحد در غیر از باب احکام حجّیت دارد یا خیر؟ مرحوم علامه طباطبائی از جمله کسانی است که قائل به عدم حجیت خبر واحد در غیر احکام شده و می فرماید خبر واحد، «إنما هو حجةٌ فی خصوص الاحکام»، اما اگر یک خبری شأن نزول را بگوید یا یک خبری، آیه ای را معنا کند و یا خبری در باب اعتقادیات باشد، اصلاً در غیر باب احکام حجّیت ندارد. ما در همان بحث، حجّیت خبر واحد را مطلقا اثبات کردیم و گفتیم هر خبری که از ائمه معصومینعلیهم السلام به ما برسد، اگر واجد شرایط حجّیت باشد؛ چه در احکام و چه در تاریخ، چه در اعتقادات، چه در تفسیر، چه در اخلاق، تمام اینها برای ما حجّیت دارد و بزرگانی هم مانند مرحوم خوئی همین مبنای ما را برمی گزیند.
پرسش: آیا حج در شریعت ما واجب است یا خیر؟ ما الآن برای شریعت خودمان می خواهیم استدلال کنیم، اگر قائل شدیم مخاطب «اذِّن»، ابراهیمعلیه السلام است، آیا بین این قول و اینکه بگوئیم مخاطب رسول اکرمصلی الله علیه و آله است، فرق وجود دارد یا نه؟ اگر گفتیم مخاطب پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله است، بحثی وجود ندارد که این آیه هم دلالت بر وجوب حج دارد، اگر گفتیم مخاطب حضرت ابراهیمعلیه السلام است، آیا دیگر این آیه برای استدلال مفید است یا خیر؟
پاسخ: راه اول آن است که استصحاب شرائع سابقه را بپذیریم که در نتیجه، می گوییم حج از گذشته بوده است.
راه دوم (که مهم تر از این است و با این راه، دوم نیازی به استصحاب شرایع سابقه نداریم) آن است که بگوییم دین اسلام مصدِّق است برای ادیان گذشته و با آمدن اسلام احکام شرایع سابقه نسخ نشده است. این سخن که مشهور است اسلام ادیان گذشته را نسخ کرد، ما خط بطلانی روی آن کشیدیم، اصلاً مسلمان کسی است که «بما انزل إلی نبیّنا و ما انزل إلی انبیاء السابق»، به همه ایمان داشته باشد یعنی مسلمان کسی است که به آنچه در تورات واقعی آمده و آنچه در انجیل واقعی آمده همین الآن مؤمن باشد. در ابتدای سوره بقره می گوئیم: «الذین یؤمنون بما انزل إلیک و ما انزل من قبلک»،[10]
باید ایمان به آنها باشد.
بنابراین، ما در اصول اثبات کردیم که اصلاً احکام شرایع سابقه نسخ نشده و نبوت نبی گذشته با آمدنِ نبوت پیامبر خاتمصلی الله علیه و آله تمام شد، ولی قاعده این است که احکام نسخ نشده «الا ما خرج بالدلیل». عکس آنچه مشهور است، مشهور می گویند همه چیز نسخ شده «الا ما خرج بالدلیل». طبق این مبنا، دیگر نیازی به استصحاب شرایع سابقه نداریم و اگر گفتیم مخاطب در «اذّن»، حضرت ابراهیم است، آیا خدای تبارک و تعالی فقط یک حکایتی برای پیامبرصلی الله علیه و آله می کند (که ما به ابراهیمعلیه السلام گفتیم این کارها را بکن)، یا اینکه می گوید دین ابراهیمعلیه السلام این بوده و الآن توی نبی ما و امت تو هم به آنچه بر ابراهیم واجب بوده، شما هم نسبت به او مکلفید؟
نتیجه گیری و جمع بندی بحث
نتیجه آنکه؛ چه مخاطب را پیامبر خاتمصلی الله علیه و آله بدانیم و چه مخاطب را حضرت ابراهیم بدانیم، این آیه به خوبی یکی از ادله ی وجوب حج است و فرقی بین این آیه و آیه قبل وجود دارد و آن اینکه؛ در «لله علی الناس حجّ البیت»، حِج یعنی رفتن به سوی بیت و انجام یک مناسک، نه ظهور در حَج دارد و نه ظهور در عمره دارد، اطلاق دارد حج البیت هم حج را می گیرد و هم عمره را. به همین دلیل، بحثی واقع شده که آیا کسی که استطاعت حج (مانند استطاعت بدنی) را ندارد و تنها استطاعت بدنی و مالی و راهی برای اینکه یک عمره ی مفرده انجام بدهد را دارد، آیا این عمره بر او واجب است یا نه؟ برخی از فقها می توانند به این آیه شریفه که بگوئیم «حِج البیت» را اطلاق دارد؛ هم حج را می گیرد و هم عمره مفرده را، استدلال کنند.
اما آیه «و اذّن فی الناس بالحج»، این الف و لام «الحجّ» مخصوصاً با ادامه آیه که «لیشهدوا منافع لهم»، بحث افاضه از مواقف، همه قرینه روشنی است که مراد از این حج، حج مصطلح است و اینجا این آیه شامل عمره ی مفرده نمی شود.
نکته1: ممکن است کسی بگوید یک قرینه بر اینکه مخاطب به این آیه ابراهیمعلیه السلام است، «یأتوکَ» می باشد؛ زیرا حضرت ابراهیمعلیه السلام روی مقام رفت و دست مبارکش را روی گوشهایش گذاشت و اعلام کرد («اذّن» یعنی اعلام) وجوب حج را و «یأتوکَ» ظهور در این دارد که یک کسی باید خودش در آنجا باشد و مردم از جاهای دیگر بیایند، آیا می شود بگوئیم پیامبرصلی الله علیه و آله ما با اینکه در مدینه بوده، اینجا یأتوکَ صدق می کند؟ می گوییم جواب این است که بله، مانعی ندارد! پیامبرصلی الله علیه و آله به مؤذنین اعلام کرد که به مردم بگوئید من می خواهم حج بروم، «یأتوکَ» یعنی «یأتوا معَکَ»، باید چنین توجیهی در اینجا داشته باشیم.
نکته2: تلبیه از اینجا آغاز شد که ابراهیمعلیه السلام فریاد زد: «أجیبوا داعی الله» و امر به حج کرد و مردم هم گفتند: «لبیک اللهم لبیک»، می گویند از آنجا لبّیک به عنوان یک واجب در حج مطرح شده، این منافات ندارد یعنی ما نمی گوئیم اگر این خطاب به پیامبرصلی الله علیه و آله بوده، پس خطاب به ابراهیمعلیه السلام هم نبوده، او یک جای دیگری است و فلسفه ی تلبیه هم همینطور است.
بحث در این است که وقتی این آیه نازل شد، آیا به عنوان حکایت به امری که خدا به ابراهیمعلیه السلام کرد نازل شد یا اینکه نه، همان امری که خدا به ابراهیمعلیه السلام کرد به پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود شما هم اعلام کنید که مردم به حج بروند. طبق این آیه و این روایت معتبری که در ذیلش آمده، باید بگوئیم مخاطب در آن پیامبرصلی الله علیه و آله هست. در جلسه بعد، ان شاء الله آیه «واتمّوا الحج و العمرة لله» را بحث می کنیم.
 
واژگان کلیدی: «اذن فی الناس»، تلبیه، تشریع حجّ.

[1] آل عمران/سوره3، آیه97.

[2] حج/سوره22، آیه26.

[3] كنز العرفان في فقه القرآن، جمال الدین مقداد بن عبدالله سیوری، ج1، ص268.

[4] تفسیر مجمع البیان، شیخ طبرسی، ج7، ص145.

[5] تفسیر مجمع البیان، شیخ طبرسی، ج7، ص145.

[6] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص245، ط اسلامیه.

[7] تفسیر مجمع البیان، شیخ طبرسی، ج7، ص145.

[8] حج/سوره22، آیه335.

[9] المعتبر في شرح المختصر، المحقق الحلی، ج2، ص746.

[10] بقره/سوره2، آیه4.