جلسه 1395/07/03

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

خلاصه بحث گذشته
پس از بیان مقدماتی در بحث حج و بیان معنای لغوی و اصطلاحی آن و اینکه آیا حقیقت شرعیه ای در لفظ حج وجود دارد یا نه، اولین بحث این است که ادله ی وجوب حج چیست؟ گفتیم به چهار دلیل بر وجوب حج استدلال شده: قرآن، سنت، اجماع و ضرورت.
دلیل اول وجوب حجّ؛ قرآن
پرسشی که در اینجا مطرح می شود آن است که آیا در قرآن کریم، غیر از آیه معروف ﴿وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيل﴾[1]
، آیات دیگری نیز وجود دارد که بتوان از آن وجوب حج را استفاده کرد یا خیر؟
فایده این بحث آن است که گرچه اگر فقط یک آیه از قرآن بر وجوب حج استفاده کنیم، این به عنوان فرض الله مطرح می شود (و در موارد تعارض یا تزاحم با فرض النبیصلی الله علیه و آله، همین مقدار که در قرآن کریم مطرح شده باشد، خودش به عنوان فرض الله کافی است)، اما اگر بر یک واجبی تأکید بیشتری شده و چند بار مسئله وجوبش مطرح شده باشد، در برخی موارد تزاحم یا جاهایی دیگر آثار خود را دارد. بنابراین، بحث در این است که آیا در قرآن برای وجوب حج، فقط یک آیه داریم یا اینکه آیات متعدد داریم؟
بررسی تعداد آیات دالّ بر وجوب حجّ
یکی از کسانی که آیات الاحکام را مورد بحث قرار دادند، مرحوم کاظمی در کتاب «مسالک الافهام الی آیات الاحکام» است (که انصافاً یکی از کتاب های بسیار دقیق در آیات الاحکام می باشد). ایشان دو آیه بر وجوب حج آورده است.[2]
مرحوم راوندی در فقه القرآن[3]
و محقق اردبیلیقدس سره در زبدة البیان[4]
نیز دو آیه بر وجوب حجّ آورده اند. از ظاهر عبارات قاضی ابن براج در المهذّب استفاده می شود که از هشت آیه قرآن کریم می توان وجوب حج را استفاده کرد.[5]
در ادامه به بررسی آیاتی که دلالت بر وجوب حج دارد می پردازیم.
بررسی اولین آیه بر وجوب حجّ
نخستین آیه بر وجوب حجّ، آیه معروف ﴿وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيل﴾[6]
در سوره آل عمران می باشد (آیه قبل از این آیه، محل بحث نیست)[7]
. از این آیه به خوبی وجوب حج استفاده می شود.
مرحوم والد معظم در تفصیل الشریعه می فرماید تعبیری که برای وجوب حج در این آیه آمده، این تعبیر برای وجوب در هیچ واجب دیگری نیامده است. در نماز، آیه ﴿اقیموا الصلاة﴾ و در صیام ﴿کتب علیکم الصیام﴾ داریم، اما از این تعبیر «لله علی الناس)، استفاده دِین می شود و این صیغه، صیغه دین است؛ «لله علیّ». بنابراین دلالت «لله علی الناس» بر وجوب، یک دلالت روشن، بلکه دلالت آکدی است. اگر خداوند متعال می فرمود: «حجّوا» یا «اقیموا الحجّ»، دلالتش بر وجوب به این اندازه نبود که می فرماید «لله علی الناس» یعنی برای خدا بر گردن مردم، حجّ البیت است (که مستطیع باید حجّ البیت را انجام بدهد). بنابراین، این آیه مسلم دلالت بر وجوب دارد.[8]

دیدگاه علامه طباطبائیقدس سره درباره آیه نخست
نکته ای که مرحوم علامه طباطبایی در المیزان درباره این آیه بیان کرده و می فرماید این آیه شریفه، امضای آن وجوب حج در آیه: ﴿ وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالاً وَ عَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ﴾[9]
است و در نتیجه خود این آیه، در مقام تشریع مستقل نیست مثل اینکه مولایی به عبدش بگوید این کار را (مثلاً تمیز کردن خانه را) بر تو واجب می کنم، دو ساعت دیگر بگوید من بر گردن تو این را گذاشتم. این کلام دوم، تشریع تأسیسی و ابتدایی نیست، بلکه إخبار از تشریع است و مرحوم علامه تصریح می کند که این آیه ﴿لله علی الناس حج البیت﴾، إخبار از تشریع است.[10]

تبیین دیدگاه مرحوم علامه طباطبائی
در بحث مکاسب، هنگام بررسی آیه شریفه: ﴿و یحرّم علیهم الخبائث﴾[11]
، برخی از فقها به این آیه تمسک می کنند بر اینکه خبیث «من حیث إنه خبیث حرام» است. بعد نتیجه می گیرند هر چیزی عنوان خبیث را پیدا کرد، خوردنش حرام است. حتی از آقایان می گفتند سوخته های نان (مثلاً مقداری از نان سنگکی سوخته است) حرام است؛ چون از مصادیق خبایث است و «یحرم علیهم الخبائث» شامل آن می شود. مرحوم امام در کتاب البیع فرمود ما به این آیه شریفه در مقام استنباط نمی توانیم استدلال کنیم؛ زیرا این آیه اوصاف پیامبرصلی الله علیه و آله را بیان می کند و می گوید پیامبرصلی الله علیه و آله کسی بود که طیبات را برای شما حلال و خبائث را بر شما حرام کرده و این آیه إخبار از آن چیزی است که قبلاً حرام کرده است (مانند «حرّمت علیکم الدم و المیتة» و غیره). بنابراین، این «یحرم علیهم الخبائث»، إخبار از تشریع سابق است که در این صورت، دیگر به خصوصیّاتی که در این آیه وجود دارد، نمی توان استدلال کرد.[12]

بنابراین، اگر ما در مثل «یحرّم علیهم الخبائث» گفتیم إخبار از تشریع سابق است، فقیه نمی تواند بگوید پس خبیث «من حیث إنه خبیثٌ» حرام است و بعد بگوید هر زمانی هر چیزی عرفاً مصداق برای خبیث شد، حرام است. فرض کنید اگر سوسک مصداق برای خبیث شد حرام است! حالا در آن منطقه ای که مصداق برای خبیث شده، بگوییم حرام است. نظیر این مطلبی که امام در بحث «یحرّم علیهم الخبائث» دارد، علامه طباطبائیقدس سره در آیه ﴿و لله علی الناس حج البیت﴾ دارند که می فرماید این إخبار است «عن تشریعٍ سابق».
البته بعد یک احتمالی می دهند: ﴿و إن کان من الممکن أن یکون انشاءً علی نحو الامضاء لکنّ الاظهر من السیاق هو الاول﴾؛ ایشان می فرماید ما یک احتمال دومی هم می دهیم و آن اینکه انشاء باشد، اما انشاء امضایی مثل انشاء تأکیدی یعنی نمی خواهد إخبار از انشاء سابق کند. یک وقت می گوئیم ابتدا انشاء بوده و بعد خبر می دهد از اینکه قبلاً من یک واجبی بر ذمه ی تو گذاشتم، مراقب آن باش که این إخبار می شود و قابلیت استدلال ندارد، اما اگر گفتیم این یک انشاء است ولو انشاء امضایی، این قابلیت استدلال برای فقیه دارد و بعد می فرماید اظهر همان اول (یعنی إخبار) است.
بنابراین، اگر خدای متعال یا پیامبر اکرم یا امام معصومعلیه السلام بخواهد یک حکمی را برای مؤمنین بیان کند، یا باید انشاء باشد و یا خبر فی مقام الانشاء باشد (به عنوان مثال؛ راوی از امامعلیه السلام سؤال می کند کسی اینطور شده، باید غسل کند؟ امامعلیه السلام در جواب می فرماید: «یغتسلُ» یعنی غسل می کند، اما خبر در مقام انشاء است یعنی «إغتسل»)، اما به جمله خبری نمی توان استناد کرد و جمله خبری افاده حکم نمی کند؛ زیرا جمله خبری چیزی را بر ذمه مکلف قرار نمی دهد.
به عنوان نمونه؛ اگر بگوئیم آیه شریفه: ﴿إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصَابُ وَ الْأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ﴾[13]
تا همین جا بود (یعنی «فاجتنبوه») را نداشت، نمی توانستیم بگوئیم خمر حرام است، بلکه می گفتیم خداوند متعال خبر می دهد که در اینها یک پلیدی هایی هم وجود دارد (در خمر پلیدی هست، در قمار پلیدی هست)، اما خدای تبارک و تعالی می داند که به مجرد گفتن «رجسٌ»، چیزی را بر گردن مکلف ثابت نمی کند. به همین دلیل، در ادامه می فرماید: «فاجتنبوه». یا در آیه: ﴿إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ﴾[14]
می گوئیم مشرکون نجس هستند، اگر «فلا تقربوا المسجد الحرام» نبود، از آن حکمی نسبت به مسجد الحرام استفاده نمی کردیم و می گفتیم مشرکین یک پلیدی ذاتی دارند (بنا بر اینکه نجس در اینجا، با نجاست فقهی فرق دارد و یک پلیدی ذاتی دارند).
بنابراین، اگر آیه و روایتی بخواهد حکمی را بیان کند، یا باید انشاء محض باشد یا خبر فی مقام الانشاء باشد، اما اگر امامعلیه السلام یک کلامی را به صورت خبری فرمود؛ ما نمی توانیم از آن، حکمی را استفاده کنیم و یکی از عللی که فقها در فقه شان به نهج البلاغه کمتر تمسک می کنند، همین است یعنی بسیاری از جملات نهج البلاغه، جملات فقهی و فرهنگ فقهی ندارد و به صورت إخباری است و به جمله ی خبری برای استنباط نمی توان استدلال کرد.[15]

ارزیابی دیدگاه مرحوم علامه
به نظر ما اگرچه ایشان می فرماید: «اظهر من السیاق» (که نظر شریف ایشان از سیاق آیه به صدر آیه بوده) احتمال اول است، اما این نظر ایشان مبتنی بر آن است که سیاق در قرآن را حجت بدانیم و حال آنکه؛ ما در فقه و اصول مکرر گفتیم به نظر ما، سیاق در قرآن حجّیت ندارد یعنی اگر صدر آیه در مقام إخبار است؛ «إن اول بیتٍ وضع للناس للذی ببکة مبارکاً»، اما قرینه نمی شود به اینکه «لله علی الناس» عنوان إخباری پیدا کند.
ما یک روایت صحیحه داریم (که در جای خودش گفتیم) که امام معصومعلیه السلام می فرماید چه بسا اول یک آیه در یک موضوعی است، وسط آن درباره موضوع دوم و آخرش هم در مورد موضوع سومی است، هیچ قرینیت و کاشفیت نیست (بله؛ به نحو موجبه جزئیه بعضی از جاهای قرآن خیلی روشن است که سیاق قرینیت دارد). از این رو، در آیه تطهیر آیات قبلش مربوط به نساء النبی است، آیات بعدش هم مربوط به نساء النبی است، این آیه: ﴿إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا﴾[16]
وسط قرار گرفته است که می گوئیم این قسمت از آیه، فقط مربوط به اهل بیت عصمت و طهارتعلیهم السلام است. در آنجا باید مبنای قرینیت سیاق را بهم بزنیم و الا اگر قرینیت سیاق باشد، می گوئیم باید یک دلیل خیلی قوی بیاید با این قرینه مقابله کند.
بنابراین، اولاً؛ از جهت کبری (یعنی قرینیت سیاق)، مبنای علامهقدس سره را نمی پذیریم (چون ایشان می فرماید: «لکن الاظهر من السیاق هو الاول»).[17]

ثانیاً؛ به مرحوم علامه عرض می کنیم این إخبار از تشریع سابق است، تشریع سابق چیست؟ « وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالاً وَ عَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ»[18]
، می گوئیم کجای آیه سابقه ﴿من استطاع إلیه سبیلا﴾ دارد؟! این آیه دنبال این است که وجوب الحج را تشریع کند، آنجا دارد «و اذّن فی الناس» و ندارد مستطیع یا غیر مستطیع؛ چون اینجا در مقام ذکر شرطیّت مستطیع است: ﴿وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيل﴾[19]
، این «من استطاع» بدل بعض از کل است، بدل از آن «الناس» است، برای همه واجب نیست، بلکه برای «من استطاع إلیه سبیلا» واجب است.
بنابراین، با وجود چنین قید بسیار مهمی که شارع در مقام بیان این قید است، مسلماً آیه در مقام انشاء است و وجوب حج را بر مستطیع انشاء می کند و در هیچ جای قرآن این گونه نیامده، تنها آیه ای که مسئله ی وجوب الحج للمستطیع را بیان می کند، فقط همین آیه شریفه است.
نتیجه آنکه؛ اولاً؛ ما سیاق را رد کردیم، ثانیاً؛ (در مقابل مرحوم علامه می گوئیم) شما اگر می گوئید این إخبار است، قبلاً که صحبتی از استطاعت در آیه «و اذّن فی الناس بالحج» نبوده است. پس این مسلم عنوان إخباری را ندارد و عنوان انشائی است.
ثالثا؛ استدلالی است که ائمه معصومینعلیهم السلام در روایات به این آیه شریفه کردند؛ هم برای وجوب حج و هم برای شرطیت استطاعت (که اینجا روایات متعددی هم هست در ﴿ابواب وجوب الحج و شرائطه﴾، باب ششم) که روایاتی وجود دارد که از آن روایات این مدعایی که ما داریم به خوبی استفاده می شود.
خلاصه آنکه؛ در این آیه ﴿و لله علی الناس حج البیت﴾، فرمایش مرحوم علامه (که بگوئیم این إخبار است) درست نیست، بلکه این عنوان انشائی را دارد و این از ادله ی مهم برای وجوب حج است.
مراد از «حِجّ البیت» در آیه شریفه
حَج یعنی رفتن، این قصدی هم که در کتاب های لغت آمده، به معنای رفتن است، ﴿لله علی الناس حجّ البیت﴾ یعنی رفتن به خانه، الف و لام البیت هم، الف و لام عهد است یعنی بیت در مسجد الحرام، رفتنِ آنجا برای اینکه کارهای مخصوص را انجام بدهند. خدا نمی فرماید از اینجا بروید بیت را نگاه کنید و بیائید، در گذشته بیان شد همان گونه که «سقایة البیت» یک عنوان رایجی بین اعراب قبل الاسلام بوده، خود حجّ البیت هم یک عنوان رایجی بوده یعنی آنهایی که بر دین ابراهیمعلیه السلام باقی ماندند و موحد بودند (ادیان ابراهیمی)، قبل از اسلام طواف می کردند، قربانی می کردند و اعمال انجام می دادند. اصلا خود حِج البیت مثل «سقایة البیت» یعنی رفتن به این بیت برای انجام یک عبادات مخصوصه.
مرحوم کاظمی در کتاب مسالک، «حِج البیت» را معنا کرده و می گوید: «أی قصده للزیاره» (این یک اشتباه است که کلمه «قصد» را اراده معنا کردند)، رفتنِ به بیت برای زیارت «علی الوجه المخصوص المشتمل علی ایقاع المناسک المؤداة فی المشاعر المخصوصة».[20]
مرحوم کاظمی می گوید اینکه این جمله به صورت اسمیه است، خبری است که (طبق تحقیقی که بیان شد) در مقام انشاء است نه «إخبار عن الانشاء»، این دلالتش بر وجوب یک دلالت آکد و روشن تری است.
آیه دومی که ان شاء الله مورد بحث قرار می دهیم، آیه ﴿و اذن فی الناس بالحج﴾ است؛ چون بسیاری از کسانی که آیات الاحکام را نوشته اند، همین دو آیه را مطرح کردند (برخی آیه ﴿و اتمّوا الحج و العمرة لله﴾ را نیز مطرح کردند). آیا از این آیه وجوب استفاده می شود یا نه؟ آیات دیگری را نیز صاحب مهذب، ابن براج بیان کرده است.
واژگان کلیدی: «لله علی الناس»، «حجّ البیت»، علامه طباطبائیقدس سره.

[1] آل عمران/سوره3، آیه97.

[2] مسالك الأفهام إلى آيات الأحكام، فاضل کاظمی، ج2، ص98.

[3] فقه القرآن، قطب الدین راوندی، ج1، ص264.

[4] زبدة البيان في أحكام القرآن، مقدس اردبیلی، ج1، ص216.

[5] المهذب، قاضی ابن البراج، ج1، ص206.

[6] آل عمران/سوره3، آیه97.

[7] آل عمران/سوره3، آیه96.

[8] تفصيل الشريعه کتاب حج، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ج1، ص7.

[9] حج/سوره22، آیه27.

[10] المیزان فی تفسیر قرآن، سید محمد حسین طباطبائی، ج3، ص355.

[11] اعراف/سوره7، آیه157.

[12] مكاسب محرمه، امام خمینی، ج1، ص34.

[13] مائده/سوره5، آیه90.

[14] توبه/سوره9، آیه28.

[15] نکته: برخی آقایانی که گاهی اوقات از تهران به قم می آیند، یک حرف های نپخته ای را در بین بعضی طلاب مطرح می کنند (که یک سالی در همین دار الشفا آمده بودند در حضور عده ی زیادی از اساتید حوزه و به فقهای حوزه و فقه حمله کردند که چرا شما به نهج البلاغه استدلال نمی کنید؟! این آقا غافل از این است که میزان برای استنباط این است که متن انشائی باشد، در مقام انشاء باشد، اما اگر یک چیزی عنوان خبری را دارد، خبر که نمی تواند برای فقیه مستند قرار بگیرد. همین دو آیه شاهد بسیار خوبی است، اگر خدا فرمود: «إنما الخمر و المیسر و الانصاب و الازلام رجس من عمل الشیطان» و تنها همین بود، حرمت استفاده نمی شد؛ زیرا حسادت هم «من عمل الشیطان» است، اما اگر کسی حسادت کرد مرتکب گناه کبیره شده؟! عدالتش از بین رفته؟! نه، حسد یک رذیله اخلاقی است که بسیار بد است و انسان را نابود می کند، ریشه حسادت در کبر است و ریشه کبر در شیطان است، اما نمی توانیم بگوئیم یک امام جماعتی که حسود است، این گناه کبیره کرده و از عدالت هم ساقط است؛ «آخر ما یخرج عن قلوب الصدیقین الحسد».

[16] احزاب/سوره33، آیه33.

[17] نکته: در بحث تفسیر مسئله عدم حجیت سیاق در قرآن، یکی از قواعد بسیار کلیدی تفسیر است که ما در جای خودش گفتیم اصلاً یکی از امتیازات قرآن این است. کتب انسان ها و افراد معمولی، اصلاً نمی شود قبل و بعدش بی ارتباط باشد، بلکه باید یک موضوعی را همینطور ادامه بدهد تا به یک جایی برسد، ولی قرآن اینطور نیست مخصوصاً با توجه به اینکه رسول اکرمصلی الله علیه و آله. (بنا بر تحقیق) جای هر آیه را مشخص کردند، برای این نبود که سیاق رعایت بشود، بلکه برای جهات دیگری بوده است

[18] حج/سوره22، آیه27.

[19] آل عمران/سوره3، آیه97.

[20] مسالك الأفهام إلى آيات الأحكام، فاضل کاظمی، ج2، ص105.