جلسه 1395/06/31

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

خلاصه بحث گذشته
بیان شد که معنای لغوی حج، «قصد» به اصطلاح فارسی که به معنای اراده است نمی باشد، بلکه قصدی که در کتب لغت عرب آمده، به معنای رفتن یا به معنای سعی است. البته «سعی» در لغت عرب با «سعی» در اصطلاح فارسی هم فرق می کند. نتیجه آنکه؛ ما از نظر لغت به این معنا رسیدیم که حج یعنی ﴿کثرة الذهاب و کثرة التردد و کثرة الاختلاف إلی مکانٍ معظم یا إلی من یعظَّم﴾، که بیان شد جامع ترین تعبیر، تعبیری است که در کتاب «العین» مطرح شده است.
درباره معنای اصطلاحی نیز گفتیم در مجموع کلمات فقها، دو معنای اصطلاحی برای حج آمده؛
اول: «اسمٌ لمجموع المناسک المؤدّاة فی مشاعر مخصوصة﴾،
دوم: «القصد إلی بیت الله الحرام لأداء مناسک مخصوصة فی زمان و مکان مخصوصین﴾.
دیدگاه شهید ثانیقدس سره درباره معنای اصطلاحی حجّ و ارزیابی آن
مرحوم شهید ثانی در کتاب مسالک الافهام می گوید تعریف دوم (که در تعریف حج، کلمه «قصد» را بیاوریم)، اولی از تعریف اول است. در جلسه گذشته بیان شد چه کسانی تعریف اول را گفتند و چه کسانی تعریف دوم را مطرح کردند. تفاوت تعریف اول و دوم آن است که در تعریف اول کلمه «قصد» نیست و می گوئیم خود این مناسک، حج است، اما در تعریف دوم می گوییم قصد به بیت الله و کلمه «قصد» که در معنای لغوی حج هم آمده در معنای اصطلاحی آورده شده و در نتیجه طبق تعریف دوم، بین معنای اصطلاحی و معنای لغوی یک مناسبتی وجود دارد، ولی طبق تعریف اول مناسبت نیست.
به بیان دیگر؛ شهید ثانیقدس سره در مسالک می گوید طبق هر دو تعریف، از معنای لغوی نقل داده شده، منتهی طبق تعریف اول، نقل به یک معنا بدون مناسبت است، اما طبق تعریف دوم «نقلٌ لمناسبةٍ» است. بعد می گوید: «النقل لمناسبة اولی من النقل لغیر مناسبة».
طبق تحقیقی که ارائه شد، گفتیم تعجب است که از برخی عبارات استفاده می شود که کلمه «قصد» را به همان «اراده» معنا کردند؛ «القصد إلی بیت الله الحرام» یعنی اراده بیت الله الحرام، و حال آنکه قصدی که در معنای لغوی حج است، به معنای رفتن است، ﴿واقصد فی مشیک﴾[1]
یا ﴿علی الله قصد السبیل﴾[2]
، این تعابیری که در لغت هست، قصد به معنای رفتن من غیر انحرافٍ، عرب در جایی که کسی به سمتی می رود، می گوید: «قصده»؛ به آنجا رفت نه اینکه مجرد اراده باشد.
طبق این بیان؛ به نظر ما از نظر کلمه «قصد» فرقی وجود ندارد؛ چه بگویید حج اسم برای مناسک است (که در این صورت، یکی از این مناسک، رفتن به میقات است که همان قصد است) و چه بگویید حجّ، قصد مناسک است (که قصد مناسک، یعنی رفتن به مناسک که جزء اول حج رفتن به میقات است)، اما اگر قصد را به معنای عرفی خود یعنی اراده بگیریم، بین تعریف اول و تعریف دوم فرق به وجود می آید.
شهید ثانیقدس سره در ادامه ادله ای برای اولویت تعریف دوم (یعنی «القصد إلی بیت الله الحرام لاداء المناسک المخصوصه») بیان می کند؛
1) ﴿النقل لمناسبةٍ أولی من النقل لا لمناسبةٍ﴾.
2) ﴿لأنه المتبادر من قوله تعالی «و لله علی الناس حج البیت﴾.
3) ﴿و من قولهم فی الاستعمال الشایع حجّ بیت الله﴾؛ یعنی قصد به مناسک و قصد به بیت الله.[3]

توضیح تعریف اصطلاحی حجّ
در ادامه، با قطع نظر از این مطلب (چه بگوئیم حج، اسم برای مجموع مناسک مؤداة در مشاعر مخصوصه است و چه بگوئیم قصد به بیت الله برای اداء مناسک مخصوصه) مقداری این تعریف اصطلاحی را توضیح می دهیم. چند اشکال به این تعریف وارد شده است؛
اشکال نخست: اگر کسی محرم شده و داخل حرم شود و قبل از انجام طواف بمیرد، فقها می گویند حجة الاسلام او انجام شده در حالی که همه مناسک را انجام نداده و فقط یک احرام را انجام داده است.
پاسخ: جواب روشن است؛ زیرا در اینجا به بیان ماهیت حج می پردازیم، اما اینکه روایات می گوید کجا مُجزی و کجا غیر مجزی است، به این معنا نیست که حتماً به این مقدار هم بتوان حج گفت. ما اگر از روایات استفاده کردیم که ﴿من احرم و دخل الحرم و مات اجزء عن حجة الاسلام﴾ و به این عمل هم حج می گوئیم، از باب اجزاء است و اینکه فقها طبق این روایات فتوا دادند، دلیل نمی شود بگوئیم کسی که تنها یک عبادت هم انجام داد حج است. شارع می گوید این به منزله این است که جمیع اعمال را انجام داده و اگر هم به این حجة الاسلام می گویند، از این روست که شارع می گوید من قبول می کنم این شخص، همه اعمالش را انجام داده نه اینکه بگوئیم روایات می گوید فقط بر همین یک عمل، صدق حج می کند.
اشکال دوم: اگر مراد از مناسک، مناسک صحیحه است، دیگر آوردنِ قید «مشاعر مخصوصه» نمی خواهد؛ زیرا مناسک و عبادات صحیحه باید در این مشاعر خاص باشد و اگر مراد از مناسک، اعم از مناسک صحیحه و فاسده باشد، لازمه اش این است که تعریفی می کنید که هم حج شرعی را می گوئید و هم حج غیر شرعی را.
پاسخ: مراد از این مناسک در تعریف، معنای لغوی «مناسک» است که به معنای عبادات است، عبادات هم یعنی عبادات صحیحه است، اما این عبادات صحیحه به منزله ی جنس است و مشاعر مخصوصه به منزله فصل است که این جنس را توضیح داده است.
اشکال سوم: این تعریفی که برای حج کردید، شامل عمره هم می شود، عمره یعنی کسی که محرم می شود و طواف می کند، نماز طواف، سعی بین صفا و مره، طواف نساء تا آخر، پس آن هم مجموع مناسک مؤدّاة در جاهای معینی است.
پاسخ: ما هم در حج مشاعر مخصوص داریم و هم در عمره، مشاعر مخصوصه حج با عمره فرق دارد به این معنا که مشاعر مخصوصه حج توسعه دارد و مشاعر مخصوصه عمره اخص است (مشاعر مخصوص عمره، طواف بالبیت، نماز طواف، سعی و طواف نساء و نماز طواف نساء است، ولی حج توسعه دارد).[4]

اشکالات دیگری هم بر این تعریف اصطلاحی وارد شده که مرحوم شهید در کتاب مسالک این اشکالات را بیان کرده است.[5]

دیدگاه فاضل مقدادقدس سره درباره معنای اصطلاحی حجّ
مرحوم فاضل مقداد در کتاب کنز العرفان، پس از تعریف لغوی حجّ (که می گوید: ﴿الحج لغةً القصد المتکرر﴾)، ابتدای معنای شرعی برای حجّ بیان کرده و می گوید: ﴿و شرعاً قیل هو القصد إلی بیت الله لأداء مناسک مخصوصة عنده (یعنی عند البیت)﴾ و در ادامه با عبارت ﴿و فیه نظرٌ﴾ این تعریف را ردّ می کند. ایشان می گوید لازمه این تعریف (که حج، برای مناسک مخصوص «عند البیت» است)، آن است که عرفه و منی خارج شود؛ زیرا عرفه و منی عند البیت نیست.
در ادامه به بیان اشکال دیگری پرداخته و می گوید: لازمه این تعریف آن است که جمیع مناسک نیز از این تعریف خارج شود؛ «لانطباقه علی من یقصد البیت لأداء المناسک و لم یؤدّها»؛ زیرا این تعریف منطبق است حتی بر کسی که برای ادای مناسک، قصد بیت می کند، انجام نمی دهد.[6]

این اشکال فاضل مقدادقدس سره ناشی از این است که قصد را به «اراده» معنا کرده و می گوید لازمه این تعریف آن است که اگر کسی قصد مناسک کرد، اما هیچ کدام از مناسک را انجام نداد، این تعریف بر او نیز صدق کند؛ چون تعریف می گوید: «القصد إلی بیت الله لأداء المناسک». پاسخ این است که در تحقیق معنای لغوی گفتیم قصد به معنای رفتن است نه صِرف اراده.
اما اشکال فاضل مقدادقدس سره بر تعریفی که ارائه داد (که قید «عنده» باعث خروج برخی مناسک از تعریف می شود)، آن است که عرفه و منی و... همه اینها از متعلقات مسجد الحرام و متعلقات بیت است و اینکه فقها می گویند «القصد إلی بیت»، اگر مراد این است که فاضل مقداد می گوید، پس سعی بین صفا و مروه هم خارج شده و ربطی به بیت ندارد (مربوط به دو کوه صفا و مروه است)، در حالی که آن هم از شئون بیت است. بنابراین، اشکالات ایشان بر تعریف وارد نیست.
مرحوم فاضل مقداد پس از بیان این اشکالات، می گوید: «و قیل اسم لمجموع مناسک المؤداة فی المشاعر المخصوصة» و اشکالات شهید ثانیقدس سره در مسالک را هم می آورد و بعد می گوید اولی این است که بگوئیم «القصد إلی بیت الله بمکة (قید مکه را بیاوریم) مع اداء مناسک مخصوصة فی مشاعر مخصوصة هناک».[7]

تعریف اصطلاحی حجّ در نگاه شیخ انصاریقدس سره
مرحوم شیخ انصاری می فرماید: «حَجّ» و «حِجّ» یک معنا دارد. ممکن است پرسیده شود که «ما الفرق بین الحَج و الحِجّ»؟ هیچ فرقی ندارد و هر دو یک معنا را دارد. البته برخی خواستند بگویند «حِج»، اسم مصدر است و «حَج»، مصدر است که این هم اشتباه است؛ زیرا اسم مصدر نمی تواند به ذات اضافه شود در حالی که در آیه شریفه، «حِجّ» به بیت اضافه شده است.[8]
بنابراین، «حَجّ» و «حِجّ» هر دو به یک معناست. مرحوم شیخ انصاری[9]
و صاحب جواهرقدس سره[10]
نیز به عدم الفرق تصریح کرده اند.
مرحوم شیخ در ادامه می گوید: «لغةً القصد أو کثرة الاختلاف» که در جلسه گذشته همه این معانی را به یک معنا برگرداندیم (واقعاً تعجب است؛ کثرة الاختلاف و کثرة التردد به یک معناست).
بعد می گوید: «و شرعاً
1) افعالٌ مخصوصه فی مشاعر مخصوصة،
2) أو القصد إلی بیت الله و اداء مناسک مخصوصة هناک»،
بعد می فرماید: «و یمکن ترجیح الاول للتبادر و قوله تعالی ﴿و اتمّوا الحج و العمرة لله﴾[11]
؛ اولی آن است که وقتی می گوئیم حج، اصلاً کلمه «قصد» به ذهن نمی آید یعنی خود این مناسک. «اتمّوا الحج و العمرة» یعنی همین مناسک. ایشان درباره معنای دوم می گوید از این جهت ترجیح دارد که: «انسب بالمعنی اللغوی»، این سخن تقریباً همان مطلبی است که شهید ثانیقدس سره دارد که مرحوم شیخ هم آورده که همان پاسخ شهید را به مرحوم شیخ نیز می دهیم.
نتیجه آنکه: (با تحقیقی که در معنای لغوی «قصد» کردیم) به نظر ما، دو تعریف در کلمات فقها نداریم، حج؛ چه بگوئیم قصد به مناسک است، قصد بیت است یا بگوئیم خود این مناسک است فرقی نمی کند. در «قصد إلی بیت الله»، شروع مناسک است، مناسک حج با رفتنِ به مواقیت و بیت الله شروع می شود و ادامه مناسک را دارد.
بررسی حقیقت شرعیه در مورد حجّ
طبق این بیان که بگوییم هیچ یک از دو تعریف، ترجیح ندارد، اصلاً موضوع برای این بحث باقی نمی ماند، اما بحث این است که آیا در کلمه «حجّ»، حقیقت شرعیه ثابت است یا خیر؟ در کتب اصولی مانند معالم و کتاب های قبل از آن، برخی ها حقیقت شرعیه را در بسیاری از الفاظ جاری می دانند که کار برای ایشان آسان است و می گویند یکی از این الفاظ، حج است. برخی نیز منکر حقیقت شرعیه هستند، اما می گویند حقیقت شرعیه را در حجّ، قبول می کنیم.
سؤال این است که آیا حقیقت شرعیه در کلمه حج ثابت است یا خیر؟ برای پاسخ به این سؤال، دو نکته را باید در نظر گرفت؛
نکته اول: فایده اثبات حقیقت شرعیه، آن است که اگر دیدیم در لسان شارع، لفظ حج بدون قرینه استعمال شده، باید بر معنای جدید شرعی حمل کنیم. حال اگر ادعا کنیم در تمام آیات و روایات، موردی نداریم که کلمه حجّ، بدون قرینه استعمال شود تا بخواهیم از راه حقیقت شرعیه کمک بگیریم، دیگر نیازی به بحث حقیقت شرعیه در مورد حجّ نداریم و این سخن (که حجّ بدون قرینه استعمال نشده است)، سخن درستی است. در روایت «بنی الاسلام علی خمس»، می گوئیم حج در کنار صلاة، صوم و زکات گذاشته شده یعنی حجّی که این مناسک مخصوصه است.
در آیات قرآن (که حدود یازده بار کلمه حجّ آمده)، در تمام موارد قرینه وجود دارد؛ ﴿الحج اشهر معلومات﴾[12]
، ﴿فمن حج البیت أو اعتمر﴾[13]
(نگوئیم معنای آیه این گونه است: ﴿فمن قصد البیت أو قصد العمرة﴾ و ﴿اعتمر﴾ عطف به بیت نیست، بلکه عطف به ﴿حجّ﴾ است یعنی کسی که این مناسک بیت را انجام بدهد یا عمره را انجام بدهد)، ﴿یسئلونک عن الاهله قل هی مواقیت للناس و الحج﴾[14]
، در این آیه نیز حج اصطلاحی مراد است، ﴿اتمّوا الحج و العمرة... فمن تمتع بالعمرة إلی الحج فصیام ثلاثة ایام فی الحج﴾[15]
، ﴿فلا رفث و لا فسوق و لا جدال فی الحج﴾[16]
، در تمام این آیات، حجّ در همین معنای اصطلاحی است یعنی در همه قرینه دارد.
بنابراین، چه در اصول حقیقت شرعیه را قائل شویم و چه حقیقت شرعیه را قائل نشویم، در اینجا ثمری ندارد؛ بحث حقیقت شرعیه در جایی است که لفظ «حجّ» در یک مورد از آیات و روایات بدون قرینه پیدا کنیم و بعد بگوئیم اینجا که بدون قرینه است، حمل بر این معنای شرعی اش کنیم در حالی که ما در هیچ موردی بدون قرینه نداریم.
دیدگاه مرحوم آخوند در حقیقت شرعیه
نکته دوم: مطلبی است که مرحوم آخوند در کفایه دارد و آن اینکه؛ حقیقت شرعیه در جایی است که این معنای جدید شرعی در دین اسلام ثابت باشد (باید «فی شرعنا» باشد) و بعد می گوید:
1) اگر برای ما ثابت باشد این معنای شرعی در شرایع سابقه بوده،
2) یا احتمال دهیم در شرایع سابقه بوده، دیگر این عنوان حقیقت لغویه را دارد نه حقیقت شرعیه.[17]

در باب حج می گوئیم حج ابراهیمی یعنی رفتنِ به این بیت و طواف و سعی از زمان حضرت ابراهیمعلیه السلام بوده است. البته در شریعت حضرت موسی و عیسی نبوده و آن گونه که تاریخ می نویسد مسیحی ها از سده دوم میلادی به بیت المقدس می رفتند و یک مناسک و آئین مخصوصی هم داشتند. یهودی ها یک رسمی شبیه حجّ ما داشتند به نام «عالیا». حتی خود مشرکین هم حجّ داشتند. بنابراین، نمی توان گفت حقیقت شرعیه درباره حجّ داریم.
مرحوم امام خمینی در مورد صلاة نیز می فرماید اغلب آیات مشتمل بر لفظ صلاة، مکی است و در ابتدای بعثت نازل شده و معلوم می شود خود صلاة هم برای آن عرب جاهلی قبل از اسلام یک معنایی داشته و چنین نبوده که معنای صلاة در شرع ما حادث شده باشد.
نتیجه آنکه؛ معنای حج، معنای حادث پس از اسلام نبوده است، البته ممکن است خصوصیات اختلاف داشته، خصوصیاتی که آنها داشتند مثلاً شاید قربانی در منا یا بعضی از کارها آن زمان نبوده و یک خصوصیات جدیدی در اسلام آمده باشد، اما تغییر خصوصیات سبب نمی شود که تغییر معنا به وجود بیاید. بنابراین، این هم علت دوم است برای اینکه اصلاً بحث حقیقت شرعیه را نمی توانیم معنا کنیم؛ زیرا «هذا المعنی کان موجوداً فی الشرایع السابقه»، بلکه «موجوداً عند المشرکین قبل الاسلام» و یک معنای جدیدی نبوده است.
دیدگاه محقق خوییقدس سره درباره حقیقت شرعیه
محقق خوئیقدس سره در بحث حقیقت شرعیه در اصول می فرماید درست است معنایش در شرایع سابقه بوده، اما آیا با همین لفظ بوده؟ یعنی ما به این مناسک مخصوصه می گوئیم «حجّ»، اما ادیان ابراهیمی که به بیت الله می رفتند، به همین لفظ «حجّ» بوده است؟ ایشان در این معنا تردید کرده و می فرماید مجرد اینکه قرآن می گوید: ﴿اوصانی بالصلاة و الزکاة ما دمت حیّا﴾[18]
، معلوم می شود که ماهیت صلاة و زکات نزد حضرت عیسی بوده، اما معلوم نیست که لفظ صلاة هم بوده باشد و ما در صورتی می توانیم بگوئیم حقیقت شرعیه ثابت نیست که این معانی در شرایع گذشته با همین الفاظ باشد.[19]

پاسخ این است که از کجا می فرمائید با این الفاظ نبوده؟! با این الفاظ بوده، منتهی تعبیراتش هم نزدیک به هم بوده، حالا شاید یکی از اختلافات حَج و حِج همین باشد که بگوئیم این به اختلاف گذشته برمی گردد. قرآن وقتی می فرماید: ﴿اوصانی بالصلاة﴾، نمی توانیم بگوئیم قرآن حکایت می کند از آن عبادت صلاتی، یعنی نمی توان گفت حضرت عیسی چیز دیگری می گفته و خدا می گوید عیسی گفته «صلاة». ظاهر این است که به همان الفاظ بوده، حال عین تعبیر و تلفظ عرب امروز هم نبوده، اما قریب به این بوده است. از این رو، مجالی برای دیدگاه محقق خوییقدس سره نیست. اما دو اشکال سبب می شود که بگوئیم اینجا چیزی به نام حقیقت شرعیه نداریم.
خلاصه آنکه؛ دو جهت برای عدم ثبوت حقیقت شرعیه در کلمه «حجّ» بیان شد؛ نخست آنکه؛ در شرع موردی نداریم که کلمه «حجّ» بدون قرینه استعمال شده باشد.
دوم آنکه؛ این معانی در شرایع گذشته نیز بوده است.
بحث بعدی (طبق ترتیب تحریر الوسیله)، بررسی ادله وجوب حج است که صاحب جواهرقدس سره در جلد هفدهم جواهر، چهار دلیل بر وجوب حج می آورد؛ قرآن، سنت، اجماع و ضرورت. اولین بحث آن است که در قرآن چند آیه بر وجوب حج وجود دارد؟
واژگان کلیدی: حقیقت شرعیه حجّ، حقیقت لغویه حجّ، تعریف اصطلاحی حجّ.
 

[1] لقمان/سوره31، آیه19.

[2] نحل/سوره16، آیه9.

[3] مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، شهید ثانی، ج2، ص119.

[4] مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، شهید ثانی، ج2، ص120.

[5] مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، شهید ثانی، ج2، ص121.

[6] كنز العرفان في فقه القرآن، جمال الدین مقداد بن عبدالله سیوری، ج1، ص257.

[7] كنز العرفان في فقه القرآن، جمال الدین مقداد بن عبدالله سیوری، ج1، ص257.

[8] تفصيل الشريعه کتاب حج، محمد فاضل لنکرانی، ج1، ص6.

[9] كتاب الحج، شیخ مرتضی انصاری، ج1، ص5.

[10] جواهر الكلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج17، ص219.

[11] بقره/سوره2، آیه196.

[12] بقره/سوره2، آیه197.

[13] بقره/سوره2، آیه158.

[14] بقره/سوره2، آیه189.

[15] بقره/سوره2، آیه196.

[16] بقره/سوره2، آیه197.

[17] كفايه الأصول، محمد کاظم خراسانی، ج1، ص22.

[18] مریم/سوره19، آیه31.

[19] محاضرات فى أصول، سید ابوالقاسم خویی، ج1، ص148.