جلسه 1395/06/27

بسم الله الرحمن الرحیم



توضيحي درباره تفاوت كتاب حج با ساير ابواب فقهي

صلاة افضل است یا حجّ؟
پس از بررسی دو بحث در جلسات گذشته، سومین بحثی که در مقدمه کتاب الحج مطرح می شود (پس از اینکه در اصل افضلیت حج نسبت به بسیاری از عبادات تردیدی وجود ندارد) آن است که؛ آیا حج از صلاة هم افضل است یا خیر؟ این بحث دارای ثمره عملی نیز می باشد. در اینجا ابتدا باید روایات را ملاحظه کنیم و بعد ببینیم که جمع بین این روایات چگونه است؟
روایت نخست؛ روایت کاهلی از امام صادققدس سره
اولین روایت در جلد یازدهم کتاب وسائل وارد شده: ﴿مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ (که همان احمد بن ادریس قمی است که هم امامی است و هم ثقه)، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ (که عبدالجبار قمی است و این هم ثقه است)، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى (عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ) عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَحْيَى الْكَاهِلِيِّ﴾، سند این روایت صحیحه است. عبدالله بن یحیی کاهلی می گوید: ﴿سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام يَقُولُ وَ يَذْكُرُ الْحَجَّ ﴾؛ امام صادقعلیه السلام درباره حج صحبت می کردند، ﴿فَقَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِصلی الله علیه و آله هُوَ أَحَدُ الْجِهَادَيْنِ﴾؛ حج یکی از دو جهاد است، ﴿هُوَ جِهَادُ الضُّعَفَاءِ﴾؛ این جهاد ضعفاست ﴿وَ نَحْنُ الضُّعَفَاءُ﴾.
در مورد جهاد اکبر و اصغر آن روایت معروف را داریم که آن گروهی که از جنگ برگشته بودند پیامبرصلی الله علیه و آله به آنها فرمود: از جهاد اصغر برگشتید و حال نوبت جهاد اکبر است که عبارت از جهاد و مبارزه با نفس باشد. تعبیری که در این روایت است، تعبیر دیگری است یعنی یکی از جهادها، جنگ است و یکی از جهادها حج است.
حال باید دید مراد از عبارت «نحن الضعفاء» چیست؟ ممکن است اشاره داشته باشد به اینکه حقیقت حج، زیارت خود رسول اکرمصلی الله علیه و آله است، اما در جهاد و میدان جنگ، زیارت خدای تبارک و تعالی و لقاء الله است. احتمال دیگر آنکه؛ در روایات باب حج آمده: ﴿من تمام الحج زیارة الامامعلیه السلام﴾[1]
و به نظر ما بعید نیست این عبارت اشاره به این مطلب داشته باشد. احتمال سوم آنکه؛ معنای لغوی را در نظر بگیریم یعنی آنهایی که قدرت بر جنگ ندارند و در سنی هستند که نمی توانند جنگ کنند، این جهاد ضعفاست.
امام صادقعلیه السلام در ادامه روایت می فرماید: ﴿أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ شَيْ ءٌ أَفْضَلَ مِنَ الْحَجِّ إِلَّا الصَّلَاةُ (که شاهد در این عبارت است) وَ فِي الْحَجِّ هَاهُنَا صَلَاةٌ وَ لَيْسَ فِي الصَّلَاةِ قِبَلَكُمْ حَجٌّ﴾؛ چیزی از حج افضل نیست مگر نماز و بعد می فرماید در حج نماز وجود دارد، اما در نماز حج وجود ندارد.[2]
[3]

این روایت دلالت بر این دارد که حج از هر عبادتی بالاتر است حتی از زکات، از صیام، از همه ی اینها بالاتر است و فقط از نماز بالاتر نیست، البته حج با قطع نظر از نماز؛ زیرا در هر حجی نماز (یعنی نماز طواف) هم وجود دارد. بنابراین، نماز بالاتر از حجّی است که در آن نماز نیست.
روایت دوم: روایت عمر بن یزید از امام صادقعلیه السلام
دومین روایت نیز؛ یا صحیحه است یا موثقه (به اعتبار پدر علی بن ابراهیم که ابراهیم بن هاشم است): ﴿عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ حَجَّةٌ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقِ سَبْعِينَ رَقَبَةً فَقُلْتُ مَا يَعْدِلُ الْحَجَّ شَيْ ءٌ﴾؛ آیا چیزی با حج برابری می کند؟ ﴿شَيْ ءٌ قَالَ مَا يَعْدِلُهُ شَيْ ءٌ﴾؛ امامعلیه السلام می فرماید: یک حج از آزاد کردن هفتاد بنده بالاتر است، بعد عمر بن یزید می گوید آیا عبادت دیگری با حج برابری می کند؟ می فرماید: ﴿قَالَ مَا يَعْدِلُهُ شَيْ ءٌ وَ لَدِرْهَمٌ وَاحِدٌ فِي الْحَجِّ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفَيْ أَلْفِ دِرْهَمٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ﴾؛ یک درهم دادن و رفتن به حج، بالاتر است از دو هزار هزار (یعنی دو میلیون) درهم که در غیر حج در راه خدا بدهد.[4]
[5]

ممکن است کسی بگوید این روایت، فقط از جهت خرج کردن در باب حج است (یعنی اگر انسان پولی داشته باشد که با آن، هفتاد بنده آزاد کند، یک حج بالاتر از آن است)، اما نمی توان گفت که این روایت، دلالت بر افضل بودن حجّ نسبت به سایر عبادات بدنیه مثل نماز و صیام دارد. بنابراین، عبارت «ما یعدله شیءٌ» به قرینه صدر و ذیل روایت، مربوط به نفقه و پولی است که انسان در راه حج صرف می کند و ربطی به سایر عبادات ندارد.
روایت سوم؛ روایت شیخ صدوققدس سره
سومین روایت را مرحوم صدوق در کتاب «من لا یحضره الفقیه» آورده است:[6]
[7]
﴿وَ قَدْ رُوِيَ أَنَّ الْحَجَّ أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ﴾؛ روایت شده که حج از صلاة و صیام افضل است، ﴿لِأَنَّ الْمُصَلِّيَ إِنَّمَا يَشْتَغِلُ عَنْ أَهْلِهِ سَاعَةً﴾؛ زیرا شخصی که می خواهد نماز بخواهد، از خانواده و زندگی اش در مجموع شبانه روز یک ساعت جدا می شود، ﴿وَ أَنَّ الصَّائِمَ يَشْتَغِلُ عَنْ أَهْلِهِ بَيَاضَ يَوْمٍ﴾؛ صائم یک روز از خانواده اش جدا می شود، ﴿وَ أَنَّ الْحَاجَّ يُشْخِصُ بَدَنَهُ﴾؛ اما حاجی بدنش را بروز و نشان می دهد و لباس هایش را درمی آورد و بدنش تقریباً برای سایر حجّاج مکشوف می شود (عبارت «یُشخِصُ»؛ یا از باب ثلاثی مجرد است مانند آیه شریفه ﴿ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ ﴾[8]
یعنی نگاهش همیشه به بالاست، کسی که بخواهد بمیرد اگر نگاهش به بالا باشد و از دنیا برود می گویند «یشخص بصره»، یا اینکه از باب ثلاثی مزید است «شخّص، یشخّص» که به معنای بروز دادن است) یا طبق نقل دیگر، «یتعب» است یعنی بدن خود را به تعب و سختی می اندازد، ﴿وَ يُضْحِي نَفْسَهُ﴾ یعنی نشان دادن، ﴿وَ يُطِيلُ الْغَيْبَةَ عَنْ أَهْلِهِ لَا فِي مَالٍ يَرْجُوهُ وَ لَا إِلَى تِجَارَةٍ ﴾؛ این هم یک روایت که وجه افضلیت را می آورد در اینکه نماز چه مقدار از وقت دنیوی انسان را می گیرد، روزه چقدر می گیرد، ولی حج یک عبادتی است که وقت زیادی از یک انسان می گیرد.
سند این روایت، که شیخ صدوققدس سره در «من لا یحضره الفقیه» به عنوان «رُویَ» نقل کرده معتبر است و در علم اصول گفتیم به نظر ما تمام مرسلات صدوققدس سره در «من لا یحضره الفقیه»، معتبر است.
روایت چهارم؛ روایت دیگری از شیخ صدوققدس سره
مرحوم صدوق روایت دیگری را به صورت «رُویَ» نقل می کند که سند آن اشکالی ندارد. این روایت هم در کتاب کافی[9]
ذکر شده و هم در «من لا یحضره الفقیه». در من لا یحضر، شیخ صدوققدس سره با عنوان «رُویَ» آورده که به این اعتبار ما می پذیریم، اما مرحوم مجلسی دوم در کتاب «مرآة العقول»[10]
(که این کتاب و کتاب «ملاذ الاخیار» نوشته مرحوم مجلسی دوم و بسیار خوب است)، سند این روایت را (از کتاب کافی) این گونه ذکر می کند: ﴿أَبُو دَاوُدَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ﴾. ایشان می گوید سند این روایت بنابر مشهور، ضعیف است.
نکته: در علم اصول بیان کردیم که بعضی از بزرگان مثل مرحوم امام، مرحوم والد می گویند مرسلاتی را که شیخ صدوققدس سره به صورت «قالَ» می گوید، مسلم حجّیت دارد و آنهایی که به صورت «رویَ» می گوید حجّیت ندارد. در همان بحث راجع به اسانید این کتاب ها بحث کرده و گفتیم این تفصیل (یعنی بین «رویَ» و «قال») وجهی ندارد و بنا بر آن شهادت محکمی که مرحوم صدوق در اول کتاب من لا یحضر می دهد، این روایت ها معتبر است. حال یا این افراد نزد خود صدوققدس سره معتبر و موثق بودند و در نزد رجالیین دیگر تضعیف شدند، بحث هایی است که در آنجا بیان شده است. البته شیخ صدوققدس سره این روایت را با کمی اختلاف در متن، با عنوان «قالَ» نیز در من لا یحضر آورده است.[11]

شیخ صدوققدس سره می گوید: ﴿وَ رُوِيَ أَنَّ صَلَاةً فَرِيضَةً خَيْرٌ مِنْ عِشْرِينَ حَجَّةً وَ حَجَّةٌ خَيْرٌ مِنْ بَيْتٍ مَمْلُوءٍ ذَهَباً يُتَصَدَّقُ مِنْهُ حَتَّى يَفْنَى﴾[12]
[13]
؛ صلاة فریضه از 20 حج (یعنی 20 حج واجب) بالاتر است. بعضی در مقام جمع گفتند چون در این روایت، کلمه 20 آمده و حجة الاسلام یک بار بیشتر در عمر انجام نمی شود، مراد از این «عشرین حجّه»، حج مستحبی است. این سخن درستی نیست؛ زیرا لازم نیست که بگوئیم یک نفر در عمرش 20 حجة الاسلام دارد یعنی ظاهر روایت این است که شارع می گوید یک نماز واجب از 20 تا حج واجبی که دیگران انجام می دهند افضل است. بعد می فرماید: ﴿و حَجَّةٌ (که باز ظهور در حج واجب دارد نه مستحبی) خَيْرٌ مِنْ بَيْتٍ مَمْلُوءٍ ذَهَباً يُتَصَدَّقُ مِنْهُ حَتَّى يَفْنَى﴾؛ یک حج افضل است از اینکه یک بیتی که پر از طلا باشد و اینها را در راه خدا صدقه بدهد تا تمام شود.
نتیجه جمع میان روایات
بنابراین، تا اینجا یک روایت معتبر می گوید: ﴿لیس شیء افضل من الحج إلا الصلاة﴾، روایت دوم می گوید: ﴿ما یعدله شیءٌ﴾ که گفتیم اختصاص به انفاق و از جهت خرج کردن بیان می کند و ربطی به این بحث ندارد. روایت سوم (که صدوققدس سره آورد) می گوید ﴿الحج افضل من الصلاة و الصیام﴾، باز افضلیّت نسبی و من حیث الزمان را می گوید که نماز این قدر از ما وقت می گیرد، روزه اینقدر وقت می گیرد و حج اینقدر وقت می گیرد. روایت چهارم می گوید یک نماز واجب، از 20 حج واجب بالاتر است. این روایت (اگرچه مرحوم مجلسی دوم می گوید سندش ضعیف است) با روایت اول که می گوید: ﴿أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ شَيْ ءٌ أَفْضَلَ مِنَ الْحَجِّ إِلَّا الصَّلَاةُ﴾ سازگاری دارد، آن روایت می گوید نماز افضل است، باز این روایت هم می گوید یک نماز واجب افضل است و این دو با هم تهافتی ندارند.
فقط با این روایتی که می گوید: ﴿الحج افضل من الصلاة و الصیام﴾ جمعش به همین است که بگوئیم آن روایتی که می گوید نماز افضل است، از حیث ذات نماز بیان می کند و این افضلیّتی که در این روایت برای حج آمده از حیث زمان است یعنی زمانی که انسان برای انجام یک عبادت صرف می کند. در نتیجه جمع بین این روایات این است که نماز افضل از حج است، یک نماز واجب، از 20 حج واجب افضل است.
دیدگاه صاحب جواهرقدس سره و والد معظمقدس سره
از مجموع کلمات صاحب جواهرقدس سره استفاده می شود که حج، افضل از صلاة است. ایشان در همان اول، به همین روایت ﴿فی حدیثٍ إنّه أفضل من الصلاة و الصیام﴾ تمسک کرده و بعد می فرماید: ﴿قد تطابق العقل و النقل علی أنّ افضل الاعمال احمزها و أنّ الاجر علی قدر المشقّة﴾[14]
که به این روایت احمزیت تمسک کرده که ملاک برای افضلیت، احمزیت است که مسلم، سختی که در حجة الاسلام هست، قابل مقایسه با یک نماز واجب نیست. از این رو، حج را افضل از صلاة می داند.
مرحوم والد ما نیز در تفصیل الشریعه، از صاحب جواهرقدس سره تبعیت می کنند و بعد در تأیید فرمایش صاحب جواهر می فرماید کسی نگوید پس این روایتی که داریم ﴿الصلاة عمود الدین إن قبلت قبل ما سواها و إن ردّت ردت ما سواها﴾، این تعبیر در مورد حج نیامده است؛ زیرا از این روایت، حصر استفاده نمی شود یعنی نمی توانیم بگوئیم صلاة عمود دین است، اما حج عمود دین نیست، زکات عمود دین نیست.[15]

دیدگاه برگزیده؛ افضل بودن نماز بر حجّ
روایت دیگری که در اینجا هست (که تقریباً برخلاف کلام صاحب جواهرقدس سره و مرحوم والد ما هست)، این روایت صریح در مطلب است. این روایت در جلد اول کتاب وسائل الشیعه، ابواب مقدمة العبادات آمده است: ﴿ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍعلیه السلام قَالَ: بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسَةِ أَشْيَاءَ﴾؛ امام باقرعلیه السلام فرمود: اسلام بر پنج چیز بنا گذاشته شده، ﴿ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الْوَلَايَةِ قَالَ زُرَارَةُ فَقُلْتُ وَ أَيُّ شَيْ ءٍ مِنْ ذَلِكَ أَفْضَلُ؟﴾؛ زراره پرسید کدام یک افضل است؟ ﴿فَقَالَ الْوَلَايَةُ أَفْضَلُ لِأَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ وَ الْوَالِي هُوَ الدَّلِيلُ عَلَيْهِنَّ﴾؛ ولایت مفتاح همه عبادات است، ﴿ ثُمَّ الَّذِي يَلِي ذَلِكَ فِي الْفَضْلِ؟﴾؛ آنچه در فضیلت بعد از ولایت است چیست؟ ﴿ فَقَالَ الصَّلَاةُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ الصَّلَاةُ عَمُودُ دِينِكُمْ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ الَّذِي يَلِيهَا فِي الْفَضْلِ﴾؛ بعد از نماز چیست؟ ﴿قَالَ الزَّكَاةُ لِأَنَّهُ قَرَنَهَا بِهَا وَ بَدَأَ بِالصَّلَاةِ قَبْلَهَا﴾؛ چون خدا زکات را مقارن با صلاة در قرآن قرار داده ﴿وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِصلی الله علیه و آله الزَّكَاةُ تُذْهِبُ الذُّنُوبَ قُلْتُ وَ الَّذِي يَلِيهَا فِي الْفَضْلِ﴾، بعد از زکات چیست؟ ﴿الحجّ﴾، بعد این آیه را خواندند: ﴿وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعٰالَمِينَ﴾.[16]
[17]

ما باشیم و این روایت، صراحت و ظهور در این دارد که حج، نه تنها از صلاة افضل نیست، بلکه از زکات هم افضل نیست و زکات هم مقدم بر حج است. بنابراین، خود این روایات وقتی می گوید: ﴿بنی الاسلام علی خمس﴾، اصلاً معنایش این است که این خمس عمود اسلام است یعنی آنچه مرحوم والد ما در آنجا گفتند (که از روایت: ﴿الصلاة عمود دینکم﴾ حصر استفاده نمی شود) با این بیان درست است، اما چه کنیم در این روایت صلاة را افضل قرار داده و بعد سراغ زکات رفته، بعد سراغ حج رفته است. البته در ادامه روایت، آمده: ﴿قُلْتُ مَا ذَا يَتْبَعُهُ قَالَ الصَّوْمُ﴾ که حج بر صیام مقدم است. بنابراین، مقدم بر حج، یکی نماز است، یکی ولایت است و یکی هم زکات است، چهارمی حج است، اما حج بر صیام مقدم است.
این مجموع روایاتی است که اینجا وارد شده است. در مرآة العقول مجلسی جلد 15 صفحه 8 مجموعاً برای این روایات هفت جمع ذکر کرده، در ملاذ الاخیار از آن هفت جمع، سه تا را ذکر کرده و صاحب حدائققدس سره از این هفت مورد، سه تا را اختیار کرده که این را مطالعه ای بفرمایید.
 

[1] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج14، ص324، أبواب المزار وما يناسبه، ب2، ح7، ط آل البیت.

[2] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص253، ح7، ط اسلامیه.

[3] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص110، ابواب استحباب اختیار الحج، باب41، ح2، ط آل البیت.

[4] کافی، شیخ کلینی، ج4، ص260، ح31، ط اسلامیه.

[5] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص111، ابواب استحباب اختیار الحج، باب41، ح3، ط آل البیت.

[6] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص221، ح2236.

[7] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج11، ص112، ابواب استحباب اختیار الحج، باب41، ح5، ط آل البیت.

[8] ابراهیم/سوره14، آیه42.

[9] کافی، شیخ کلینی، ج3، ص265، ح7، ط اسلامیه.

[10] مرآه العقول فی شرح أخبار آل الرسول، علامه مجلسی، ج15، ص8، ح7.

[11] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص12، ح1594.

[12] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج2، ص221، ح2237.

[13] من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق، ج1، ص209، ح630.

[14] جواهر الكلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج17، 216.

[15] تفصيل الشريعة- كتاب الحج، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ج1، ص4.

[16] کافی، شیخ کلینی، ج2، ص19، ح5، ط اسلامیه.

[17] وسائل الشيعه، شیخ حر عاملی، ج1، ص13، ابواب مقدمه العبادات، باب1، ح2، ط آل البیت.