مشخصات کتاب

سرشناسه : زکی زاده رنانی، علیرضا، 1354 -

عنوان و نام پدیدآور : شعور حیوانات در عزای امام حسین علیه السلام (نقد و بررسی)/علیرضا زکی زاده رنانی.

مشخصات نشر : قم: وثوق، 1389.

مشخصات ظاهری : 125ص.

یادداشت : عنوان دیگر: نقد و بررسی شعور حیوانات در عزای امام حسین (ع).

یادداشت : کتابنامه: ص. 112 - 123.

عنوان دیگر : نقد و بررسی شعور حیوانات در عزای امام حسین (ع).

موضوع : حسین بن علی (ع)، امام سوم، 4 - 61ق -- سوگواری ها

موضوع : حیوان ها -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع : واقعه کربلا، 61ق -- مطالب گونه گون

رده بندی کنگره : BP41/5/ز8ش7 1389

رده بندی دیویی : 297/9534

شماره کتابشناسی ملی : 2252142

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم نرگس ذکری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

شعور حیوانات در عزای امام حسین علیه السلام

(نقد و بررسی)

علی رضا زکی زاده رنانی

علی رضا زکی زاده رنانی

نقد و بررسی شعور حیوانات در عزای امام حسین (علیه السلام)/ علی رضا زکی زاده رنانی - قم: وثوق، 1389.

128 ص.

20000 ریال

ISBN:978-600-107-048-8

فهرست نویسی براساس اطلاعات فیپا:

کتابنامه : ص . (113) همچنین به صورت زیرنویس.

1389 8 ن زBP 26 /3 /8

297/462

نقد و بررسی شعور حیوانات در عزای امام حسین (علیه السلام)/

علی رضا زکی زاده رنانی

ناشر: انتشارات وثوق

نوبت چاپ: اول، 1389

شمارگان: 2000 نسخه

قیمت: 1800 تومان

شابک: 8-048-107-600-- 978

آدرس دفتر مرکزی:

قم خیابان صفاییه، کوچه 28 (بیگدلی)، کوچه 9 ،پلاک 159

تلفکس: 7735700 ، همراه: 09122525839

تهران: خیابان انقلاب، ابتدای کارگر جنوبی، ابتدای وحید نظری، بن بست بختیاری، پلاک یک، طبقه 3 / تلفن: 66971231 / همراه 09122525839

www.vosoogh.com

شماره پیامک انتقادات و پیشنهادات: 09122525839

مراکز پخش

تهران: انقلاب، مقابل دانشگاه، خ 12 فروردین، کوچهٔ بهشت آیین، پلاک 9: انتشارات هاتف: 66415420

تبریز: خیابان امام، چهار راه شهید بهشتی، جنب مسجد حاج احمد، مرکز کتاب رسانی صبا، 3357886 - 0411

کاشان: میدان کمال الملک، کوچه نبش پاساژ شیرین، ساختمان شرکت فرش، واحد 6، موسسه کلک زرین، تلفن: 4464902 - 0361

مشهد: چهار راه شهدا، آزادی 2، مجتمع گنجینه کتاب، پلاک 306، تلفن: 2244144 - 0511

فهرست مطالب

پیش گفتار...9

در آمد...13

آگاهی و شعور حیوانات...16

آگاهی و شعور حیوانات از نظر علمی...16

آگاهی و شعور حیوانات در قرآن...19

1- آیات تسبیح همه موجودات...19

2- آیات خشوع و بندگی موجودات...21

3- آیات سخن گفتن جانوران...23

4-آیات فرمان پذیری و اطاعت موجودات...27

5- آیات حشر و نشر حیوانات...27

آگاهی و شعور حیوانات در روایات...28

1- روایات تسبیح حیوانات...28

2- روایات خشوع و بندگی حیوانات...31

3- روایات سخن گفتن حیوانات...32

4- روایات حشر حیوانات در قیامت...34

آثار و کارکرد های اعتقاد به شعور حیوانات...38

1- آثار تربیتی...38

1/1: تواضع و فروتنی...38

1/2: ادب و حیا...39

1/3 خلوص و یکتا پرستی...39

2- آثار حقوقی...41

حقوق حیوانات...42

پیوست: آثار وجودی حیوانات...44

1- برای باربری...44

2- استفاده پوشش از پشم و پوست آن ها...44

استفاده از گوشت آن ها...45

4- برای زیبایی، شکوه و زینت...45

5- استفاده از شیر...45

6- لذّت نگاه کردن از زیبایی رنگ و گونه هاشان...46

7- فضولات آن ها جهت کشاورزی...46

8- ایجاد اشتغال زایی برای انسان ها...46

9- جهت مسابقه، تفریح، کسب ابهّت...46

10- مایه تفکّر و دقّت...47

11- وجود حیوانات رحمتی از جانب خداوند...48

سخن آخر...50

فصل اوّل: نوحه گری حیوانات قبل از شهادت امام حسین علیه السلام...53

حضرت ابراهیم علیه السلام وقت عبورش از کربلا...55

حضرت اسماعیل علیه السلام و پیش گویی گوسفندانش...58

حضرت عیسی علیه السلام و مرثیه خوانی شیر...60

حضرت عیسی علیه السلام و مرثیه خوانی آهوان...61

فصل دوّم: نوحه گری حیوانات بعد از شهادت امام حسین علیه السلام...69

روایات عزا داری حیوانات بعد از شهادت آن حضرت...70

سایه بانی پرندگان...76

عزا داری پرندگان...76

پرنده خونی و شفای دختر یهودی...79

عزا داری جغد...82

عزا داری ذو الجناح...83

سکینه و اسب پدر...87

سر نوشت ذو الجناح...94

کلاغ آغشته به خون امام حسین علیه السلام...96

دانه نخوردن گنجشکان...98

پاسبانی شیر از بدن مقدّس...99

عزا داری حیوانات در دامنه کوهی در کشمیر...105

عزا داری حیوانات در کوه الوند...106

احترام گذاشتن حیوانات به قبر امام حسین علیه السلام...109

کتابنامه...112

امام علی علیه السلام:

«به خدا قسم گویا می بینم انواع و اقسام حیوانات وحشی گردن های خود را روی قبر حسین علیه السلام نهاده و شب تا صبح برای حسین علیه السلام گریه می کنند و مرثیه می خوانند...» ⁽¹⁾.

پیش گفتار:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

سلام بر حسین علیه السلام.

سلام بر عاشقان حسینی.

و سلام بر آن ارادتمندانی که در اندوه حادثه کربلا به سوگ نشسته و بر مصیبت بزرگ سالار شهیدان بزم عزا بر پا می کنند.

سخن از کربلا، شهادت و نوحه گری است با این تفاوت که حرف از ارادتمندانی دیگر است. حرف از عاشقانی که در مورد آن ها اندیشه نشده و چه بسا کسانی منکر آن بوده باشند.

آری، حرف از عاشقانی غیر انسانی است. سخن در مورد عزا داری و نوحه است ولیکن با نگاهی دیگر.

نگاهی به نوحه گری حیواناتی که بنا بر کلام نورانی معصومین علیهم السلام در غم شهادت حضرت ابا عبد اللّه الحسین علیه السلام و حادثه بزرگ کربلا گریه کرده و در سوگ آن حضرت به ماتم نشستند.

از آن جا که باور این مطلب برای عدّه ای مشکل بود، نگارنده بخش اوّل این کتاب را به آگاهی و شعور حیوانات اختصاص داده و مسائلی دیگر از آن را به تفصیل بیان نموده ام.

امید است که این نوشتار که به پاس خدمت به حضرات معصومین علیهم السلام نگاشته شده مورد قبول و عنایت آن بزرگوران خصوصاً ساحت مقدس امام حسین علیه السلام قرار گیرد.

نگارنده هرگز این ادّعا را ندارد که نوشته اش خالی از نقص نیست بلکه مدّعی است که نوشتارش با زحمت فراوان تحقیقی همراه بوده، لذا از شما خواننده محترم تقاضامندم که بزرگی نموده و کاستی ها و نقد های خویش را برای نگارنده ارسال نمایید.

علی رضا زکی زاده رنانی، قم 1389

Email: alirezazakizadehrenani@yahoo.com

www:/Zakizadeh.Blogfa.com.

بخش 1: کلیات

شامل مباحث:

در آمد

جهانی که ما انسان ها و همه موجودات در آن حضور داریم، جهانی است سراسر از شگفتی و عظمت. جهانی که در هر دوران درکی تازه از آن همواره برای انسان ها رخ داده است و البته که بسیاری از آن حقایق هنوز همچنان مخفی بوده و در هاله ای از ابهام قرار دارد.

پس از ظهور اسلام و نزول آیاتی از قرآن کریم که در آن به تسبیح، نطق و حشر موجودات ⁽¹⁾- خصوصاً حیوانات - اشاره شده، یکی از جمله مسائلی که مورد توجه و مطالعه جوامع بشری قرار گرفته و باعث پدیدار شدن مباحث گسترده و زیبایی نیز گشته است، مسأله درک و شعور ⁽²⁾موجودات و همه ذرات هستی می باشد. ⁽³⁾

دکتر ماسارو ایموتو (Masarus Emoto) دانشمند ژاپنی است که با استفاده از ده هزار آزمایش، تحقیقات گسترده ای در مورد (آب) انجام داده و ادراک و فهم اجزای آب را به اثبات رسانیده است. پس از این آزمایش خانم حمیده بی طرف نیز در سال 1383 در جشنواره خوارزمی با استفاده از تحقیقاتی که بر روی مولکول های آلیاژ قلع، سولفات مس، جیوه و ملکول آب انجام داد موفق به رتبه برتر جشنواره گردید.

بسیاری از آیات قرآن و روایات نورانی اهل بیت علیهم السلام همگی گویای این مطلبند که شعورمندی موجودات حقیقی بوده و با این وسیله در پی متذکّر ساختن انسان ها به توحید ربوبی، رسالت انبیاء ولایت ایشان و اولیاء الهی می باشند.

بر این اساس می توان این ادّعا را به خوبی آشکار نمود که این جهان و موجودات آن همگی در پی یافتن کمال بوده و همواره شوق به کمال و رهایی از نقص را دنبال می نمایند؛ لذا مفهوم (عشق) در بین تمامی موجودات عالم جریان داشته و همگی به نوعی راه وصال معشوق حقیقی را دنبال می نمایند . ⁽¹⁾

(وقتی ثابت شد که هر موجودی خواه بسیط یا مرکّب، دارای حیات و شعور و ادراک است پس نا گزیر دارای عشق و شوق هم هست و چون موجودات و درجات و مراتب آن ها را مورد مطالعه قرار دهیم می بینیم که در واقع، آن ها یا از هر جهت کاملند یا به گونه ای دارای نقصند. آن هایی که کاملند، یا کمال آن ها متعلّق به خود آن هاست و از جایی دریافت نکرده اند و یا از جای دیگری دریافت کرده اند؛ اوّلی همان واجب الوجود است و دومی موجودات عقلی موجودات کامل به هر دو قسم آن جدای از عشق نیستند و عشق عین ذات آن هاست امّا واجب تعالی تنها عاشق ذات خویش است و هم معشوق ذات خویش است و هم عین ذات خویش (یعنی هم خودش، خودش را دوست دارد و هم دیگری او را دوست دارد).

و امّا موجودات عقلی، عاشق اویند) نه عاشق ذات خویش، مگر از آن جهت که آثار اویند. پس عشق ذاتشان به ذاتشان در عشقشان به خدا، مستهلک و فانی است؛ همچنان که نور وجودشان مستهلک و مضمحل در نور احدیت است. پس در حقیقت در آن جا یک عشق متّصل است که دارای مراتب می باشد بعضی از آن مراتب به بعض دیگر احاطه دارد. وَ اللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِیطٌ (بروج (85):20)(ر.ک: اسفار 150:7 به نقل از عظیمی، علی، شعور موجودات در قرآن و حدیث ، ص 55 ،پایان نامه کارشناسی ارشد، دار الحدیث قم).

از این روست که فیلسوف بزرگ اسلام، ملا صدرا رحمة الله علیه مدعی است که هیچ موجودی در این جهان از محبت الهی و عشق خدایی بی بهره نیست و اگر موجودی از این عشق لحظه ای خالی شود دچار هلاکت و نابودی و خاموشی می گردد. ⁽¹⁾

ایشان در تفسیر آیه شریفه وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ ⁽²⁾حرکت خورشید و ماه و سایر کواکب را از روی عقل و تدبیر و اراده و اختیار می داند و آن را عشاقّ و بندگان خدا معرّفی

می نماید. ⁽¹⁾

حاجی سبزواری در شرح منظومه خود نیز می گوید:

و کلّ ما هناک حیٌّ ناطقٌ *** وَ لجمال اللّه ذوقٌ عاشق ⁽²⁾

(و هر آن چه در عالم هستی است زنده و گویاست و بر جمال خدا پیوسته عاشق و شیداست).

آگاهی و شعور حیوانات

بوسیله دو راه عقل و نقل [آیات قرآن کریم و روایات نورانی معصومین علیهم السلام] می توان به خوبی آگاهی و شعور حیوانات را اثبات نمود، که در پی آن کارکرد ها و آثار اعتقادی مهمی برای انسان ها بوجود می آید.

اثبات آگاهی و شعور حیوانات از نظر علمی

امروزه دانشمندان حیوان شناس به فهم دقیق و عجیب و درک

لطیفی از حیوانات اشاره نموده اند که آن جز از خردمندان نمی زند و این می تواند حداقل گویای اندازه ای از درک و فهم حیوانات باشد.

نمونه ای از آن موارد چنین است:

1- از نظر علمی تازه ثابت شده که حیوانات دارای ادراک و شعور هستند به عنوان مثال در یک هوای بارانی میمون ها با عجله با صدای مخصوص به پناهگاه فرار می کنند صدای آن ها را روی نواری ضبط کرده اند و یک روز غیر بارانی همان صدا را از بلند گو و نوار پخش می کنند باز میمون ها با عجله به پناهگاه می روند. این ها و صد آزمایش دیگر ثابت می کند که حیوانات درک و شعور دارند. ⁽¹⁾

2- خانه سازی زنبور عسل که آن را به صورت شش گوش می سازد و تنها این نوع شکل است که چون اشکال آن به هم پیوست داده شود، عرصه را پُر کرده و فضای خالی در میان آن به وجود نمی آید.

شگفت دیگرش اینست که آدمی شش گوش را جز با خط کش و پرگار نمی تواند بکشد در حالی که زنبور عسل خانه های خود را بی ابزار می سازد.

و شگفتی های بسیار دیگری در مورد حالات ملکه زنبور ها و سر پرستی زنبوران کارگر وجود دارد که با مطالعه آن می توان به خوبی به آگاهی دقیقی که خداوند به آن ها الهام فرموده است، اذعان نمود و تمدن عجیب آن ها در ادارهٔ محیط زندگی و قوانین منظم و شکت آور را مشاهده نمود.

3- مورچه برای آماده کردن پس انداز خود تلاش می کند، و جز برای این نیست که بسا در آینده بدان نیاز دارد، و نتواند روزی به دست آورد و باید که در این هنگام آن را فراهم کند.

شگفتی هایی نیز در ذخیره سازیش وجود دارد:

اوّل این که چون ببیند جایگاه دانه ها تر شده، دانه ها را دو نیم کند چون می داند که اگر درست مانند و تر شوند در آینده سبز شده و تباه شوند ولی دو نیم که باشند هرگز سبز نمی شوند.

دوّم: چون تر شوند و خورشید بتابد آن ها را از سوراخش در آورده و خشک کند.

سوّم: چون مورچه دانه خود را به درون سوراخ برد همواره بیم این را دارد که باران آید و باد وزد و این ها همگی راهنمایی است که این جانور هوش شایانی دارد.

4- عنکبوت خانه های خود را شگفت آور می سازد، زیرا تار خود را نتابد مگر این که بیاندیشد چگونه آن را نهد که بتواند پشه و مگس را شکار کند، و این اندیشه ها کمتر از اندیشه آدمی نیستند.

5- موش موقعی که نیاز به روغن دارد دم خود را میان شیشهٔ روغن کرده و آن را می لیسد، و از این راه به مقصود خود رسیده و سرش نیز میان شیشه نمی رود.

6- چون شتر و الاغ در شب تاریک از راهی برده شوند، برای بار دوم می توانند از آن راه بدون راهنما و آموزش بروند، تا آن جا که چون مردم درباره آن راه دچار اختلاف شوند شتر را جلو انداخته و به دنبالش می روند و راه درست بیابند.

7- لاک پشت پس از خوردن مار، گیاه صعتر کوهی خورده و بر می گردد.

و موارد بسیار دیگری از آگاهی و شعور حیوانات که در کتاب ها نوشته شده و برنامه تلویزیونی اسرار آفرینش نیز گاه گاهی پرده از عظمت آن ها بر می دارد.

آگاهی و شعور حیوانات در قرآن

اشاره

خداوند متعال در قرآن کریم با عبارات و عناوین مختلفی از آگاهی و درک حیوانات سخن می گوید، که دسته بندی آیات آن بدین صورت می باشد: ⁽¹⁾

1- آیاتی که بر تسبیح و حمد تمامی موجودات دلالت دارد:

1/1- تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَکِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا. ⁽²⁾

(آسمان های هفت گانه و زمین و کسانی که در آن ها هستند. همه تسبیح او می گویند و هر موجودی تسبیح و حمد او می گوید؛ ولی شما تسبیح آن ها را نمی فهمید او بردبار و آمرزنده است).

بنا بر تصریح این آیه همه موجودات علم و شعور و حیات و تسبیح دارند.

نکته زیبایی که در این آیه وجود دارد این است که خداوند می فرماید: (شما تسبیح آن ها را نمی فهمید) و نفرموده که تسبیح آن ها قابل فهم نیستند.

یعنی تسبیح آن ها قابلیت درک را دارد ولی گیرنده ما ضعیف است و باید تقویت شود و راه آن مقرّب درگاه الهی بودن است که خداوند می فرماید: یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ ⁽¹⁾

1/2- وَ سَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ وَ کُنَّا فَاعِلِینَ ⁽²⁾

(و کوه ها و پرندگان را با داوود مسخر ساختیم که (همراه او) تسبیح (خدا) می گفتند: و ما این کار را انجام دادیم).

1/3- أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ. ⁽³⁾

(آیا ندیدی تمام آنان که در آسمان ها و زمینند برای خدا تسبیح می کنند. و همچنین پرندگان به هنگامی که بر فراز آسمان بال گسترده اند؟! هر یک از آن ها نماز و تسبیح خود را می داند؛ و خداوند به آن چه انجام می دهند داناست).

1/4- وَ لَقَدْ آتَیْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلًا یَا جِبَالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ. ⁽¹⁾

(و ما به داوود از سوی خود فضیلتی بزرگ بخشیدیم؛ (ما به کوه ها و پرندگان گفتیم:) ای کوه ها و ای پرندگان! با او هم آواز شوید و همراه او تسبیح خدا گویید و آهن را برای او نرم کردیم).

1/5- سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . ⁽²⁾

(آن چه در آسمان ها و زمین است برای خدا تسبیح می گویند؛ و او عزیز و حکیم است).

2- آیاتی که بر خشوع، تسلیم و بندگی تمامی موجودات در برابر خدا دلالت دارند

2/1- وَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ. ⁽³⁾

«و (یهود و نصاری و مشرکان) گفتند: خداوند، فرزندی برای خود انتخاب کرده است! - منزه است او - بلکه آن چه در آسمان ها و زمین است از آن اوست؛ و همه در برابر او خاضعند».

2/2- أَفَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعًا وَ کَرْهًا وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ. ⁽¹⁾

(آیا آن ها غیر از آیین خدا می طلبند؟! (آیین او همین اسلام است:) و تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند، از اختیار یا از روی اجبار در برابر (فرمان) او تسلیمند، و همه به سوی او باز گردانده می شوند).

2/3- وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعًا وَ کَرْهًا وَ ظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ. ⁽²⁾

(تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند - از روی اطاعت یا اکراه - و همچنین سایه هایشان، هر صبح و عصر برای خدا سجده می کنند).

2/4- أَوَلَمْ یَرَوْا إِلَی مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْءٍ یَتَفَیَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَ هُمْ دَاخِرُونَ. ⁽³⁾

«آیا آن ها مخلوقات خدا را ندیدند که سایه هایشان از راست و چپ حرکت دارند و با خضوع برای خدا سجده می کنند؟!».

2/5- إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمَنِ عَبْدًا ⁽¹⁾

(تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند، بنده اویند).

2/6- أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبَالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذَابُ. ⁽²⁾

(آیا ندیدی که تمام کسانی که در آسمان ها و کسانی که در زمینند برای خدا سجده می کنند؟! و (همچنین) خورشید و ماه و ستارگان و کوه ها و درختان و جنبندگان، و بسیاری از مردم امّا بسیاری (ابا دارند. و) فرمان عذاب درباره آنان حتمی است).

3- آیاتی که به نُطق و سخن گفتن جانوران دلالت دارند:

یکی از آثار و نشانه های شعور و ادراک که برای همه موجودات - خصوصاً حیوانات - در قرآن و روایات بیان شده نطق و تکلّم آن ها می باشد و از آن جا که قرآن کتاب شعر نبوده و با خیال پردازی سخن نمی گوید و همه آیاتش از استحکام و

نورانیت برخوردار است مسلماً هدفش از انتساب نطق به موجودات حقیقت بوده و قابل تدبّر و تأمّل می باشد. ⁽¹⁾

از جمله آیاتی که دلالت بر نطق حیوانات دارند، عبارتند از:

3/1- حَتَّی إِذَا أَتَوْا عَلَی وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ یَا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاکِنَکُمْ لَا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمَانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لَا یَشْعُرُونَ. ⁽²⁾

((آن ها حرکت کردند) تا به سرزمین مورچگان رسیدند؛ مورچه ای گفت: به لانه های خود بروید تا سلیمان و لشکرش شما را پایمال نکنند در حالی که نمی فهمند!).

3/2- وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقَالَ مَا لِیَ لَا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کَانَ مِنَ الْغَائِبِینَ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِیدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطَانٍ مُبِینٍ فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقَالَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لَهَا عَرْشٌ عَظِیمٌ وَجَدْتُهَا وَ قَوْمَهَا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لَا یَهْتَدُونَ أَلَّا یَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْءَ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَ مَا تُعْلِنُونَ اللَّهُ لَا

إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکَاذِبِینَ اذْهَبْ بِکِتَابِی هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا یَرْجِعُونَ. ⁽¹⁾ (سلیمان) در جستجوی آن پرنده (هدهد) بر آمد و گفت: چرا هدهد را نمی بینم یا این که او از غایبان است؟!

قطعاً او را کیفر شدیدی خواهم داد، یا او را ذبح می کنم، یا باید دلیل روشنی (برای غیبتش) برای من بیاورد!

چندان درنگ نکرد (که هدهد آمد و) گفت من بر چیزی آگاهی یافتم که تو بر آن آگاهی نیافتی: من از سرزمین (سبا) یک خبر قطعی برای تو آورده ام!

من زنی را دیدم که بر آنان حکومت می کند، و همه چیز در اختیار دارد و (به خصوص) تخت عظیمی دارد!

او و قومش را دیدم که برای غیر خدا - خورشید - سجده می کنند؛ و شیطان اعمالشان را در نظرشان جلوه داده، و آن ها را از راه باز داشته و از این رو هدایت نمی شوند!)

چرا برای خداوندی سجده نمی کنند که آن چه را در آسمان ها و او زمین پنهان است خارج (و آشکار) می سازد و آن چه را پنهان می دارید یا آشکار می کنید می داند؟!

خداوندی که معبودی جز او نیست و پروردگار عرش عظیم است!

(سلیمان) گفت: (ما تحقیق می کنیم ببینیم راست گفتی یا از دروغ گویان هستی؟

این نامه مرا ببر و بر آنان بیفکن؛ سپس برگرد (و در گوشه ای توقّف کن) ببین آن ها چه عکس العملی نشان می دهند).

در این داستان نکات زیبایی وجود دارد: ⁽¹⁾

1- هدهد به سلیمان پیغمبر می گوید: من به چیزی دارم که تو از آن آگاه نیستی.

2- می گوید از قوم سبأ برای تو خبر درستی آورده ام. او از کجا می دانست که باید سلطان مبین ارائه کند؟

3- هدهد که در هوا پرواز می کند چگونه فهمید که سلطان آن گروه زن است و تخت بزرگی دارد؟

4- از کجا دانست که ملکه (پادشاه) و قوم او خورشید را پرستش می کنند؟

5- چگونه فهمید که پرستش خورشید کار ناشایستی است و از کجا دریافت که شیطان آن ها را منحرف کرده است؟

6- چگونه حضرت سلیمان به او نامه داد تا به آن پادشاه برسد و هدهد چگونه نامه را به ملکه (پادشاه) رسانید؟

همه این ها بر شعور و درک و آگاهی هدهد دلالت دارند. از همه مهم تر این که حضرت سلیمان در جواب هدهد می فرماید: قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکَاذِبِینَ یعنی خواهیم دید آیا راست گفته ای یا از دروغ گویان بوده ای. اگر هدهد دارای شعور نبود، دروغ گفتن و راست گفتن نزد او معنی نداشت؛ پس هدهد شعور دارد و حضرت سلیمان می گوید: درباره گفته هایت باید تحقیق کنم تا ببینم اگر راست گفتی، ترتیب اثر بدهم و اگر دروغ گفتی، تو را عذاب خواهم کرد که هدهد با آوردن دلیلی متین از غیبت خود و با تطقی بلیغ از یافته های اطلاعاتیش مُهری

دیگر بر علم و شعور و درک و فهم جانوران و پرندگان می زند.

4- آیاتی که بر مأموریت و فرمان پذیری و اطاعت برخی از موجودات دلالت دارند:

4/1- فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوَارِی سَوْءَةَ أَخِیهِ قَالَ یَا وَیْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِیَ سَوْءَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِینَ. ⁽¹⁾

(سپس خداوند زاغی را فرستاد که در زمین جستجو (و کند و کاو) می کرد؛ تا به او نشان دهد چگونه جسد برادر خود را دفن کند. او گفت:(وای بر من! آیا من نتوانستم مثل این زاغ باشم و جسد برادرم را دفن کنم؟!) و سر انجام (از ترس رسوایی، و بر اثر فشار و جدان، از کار خود) پشیمان شد).

5- آیاتی که بر حشر و نشر حیوانات دلالت دارند:

5/1- وَ مَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لَا طَائِرٍ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُکُمْ مَا فَرَّطْنَا فِی الْکِتَابِ مِنْ شَیْءٍ ثُمَّ إِلَی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ. ⁽²⁾

(هیچ جنبنده ای در زمین، و هیچ پرنده ای که با دو بال خود پرواز می کند، نیست مگر این که امّت هایی همانند شما هستند. ما هیچ چیز را در این کتاب، فرو گذار نکردیم؛ سپس همگی به سوی پروردگارشان محشور می گردند).

5/2- وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ. ⁽¹⁾

(و در آن هنگام که وحوش جمع شوند).

شعور و آگاهی حیوانات در روایات

اشاره

در روایات بسیاری که از اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده است با عبارات و عناوین مختلفی از آگاهی و درک حیوانات سخن گفته شده است که می توان آن ها را نیز بر اساس تقسیم بندی آیات قرآن کریم - که در صفحات پیشین بدان اشاره شد - دسته بندی نمود:

1- روایاتی که دلالت بر تسبیح حیوانات دلالت دارند

1/1- مانند روایت ابو حمزه ثمالی که گوید:

کُنتُ مَعَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام فِی دَارِهِ وَ فِیهَا شَجَرَةٌ فِیها عَصْافِیرُ وَ هُنَّ یَصِحْنَ فَقَالَ لِی: أَ تَدْرِی مَا یَقُلْنَ هؤُلَاءِ؟

قُلْتُ : لا أَدْرِی.قَالَ: یُسَبِّحْنَ رَبَّهُنَّ وَ یَطلُبْنَ رِزْقَهُنَّ. ⁽¹⁾ با امام سجاد علیه السلام در خانه اش بودم که بر روی درخت آن خانه گنجشک ها آواز می کردند.

حضرت به من فرمود: میدانی این گنجشک ها چه می گویند؟ گفتم: نمی دانم.

فرمود: تسبیح پروردگار خود کرده و از او روزی می خواهند.

1/2- روایت سکونی از امام صادق علیه السلام که حضرت به نقل از پدر بزرگوارشان فرمود:

نَهَی رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم عَنْ أَنْ تُوسَمَ الْبَهَائِمُ فِی وَجْهِهَا وَ أَن یُضْرَبَ وُجُوهُهَا فَإِنَّهَا نُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبَّهَا. ⁽²⁾ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نهی فرمود از این که در چهره چهارپایان اثر داغ کردن (برای نشانه) گذاشته شود و این که بر چهره آنان (چوب و تازیانه) زده شود زیرا آن ها پروردگار خود را تسبیح می کنند).

1/3 - روایت محمّد بن مسلم از امام صادق علیه السلام که حضرت به نقل از کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ⁽³⁾

لا تَضْرِبُوا الدَّوابَ عَلَی حُرِّ وُجُوهِهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ الله. ⁽¹⁾ (بر چهره چهار پایان (چوب و تازیانه) نزنید زیرا آن ها پروردگار خود را حمد و تسبیح می کنند).

1/4- روایت اسحاق بن عمّار از امام صادق علیه السلام که حضرت فرمود:

ما مِنْ طَیْرٍ یُصَادُ فِی بَرَّ وَ لَا بَحْرٍ وَ لَا یُصَادُ شَیْءٌ مِنَ الْوُحُوشِ إِلَّا بِتَضْیِیعِهِ التَّسْبِیحَ. ⁽²⁾ (هیچ پرنده ای در خشکی و دریا و هیچ جاندار وحشی شکار نشود جز برای این که از تسبیح خدا غافل شده است).

این روایت علاوه بر اثبات تسبیح حقیقی برای همه حیوانات و پرندگان، نوعی علم و اختیار برای آن ها نیز ثابت می نماید چرا که تضییع و قطع کردن تسبیح، فرع بر حقیقی و واقعی بودن آن و همچنین آگاهانه و شعورمندانه بودن آن می باشد. ⁽³⁾

1/5- روایت ابو هریره که گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

إنَّ النَّملَ یُسَبِّحنَ. (مورچه ها تسبیح خدا می گویند). ⁽¹⁾

1/6- روایت عبد الله بن عمر گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

لاَ تَقْتُلُوا اَلضَّفَادِعَ فَإِنَّ نَقِیقَهَا تَسْبِیحٌ. ⁽²⁾ (قورباغه را نکشید که بانگش تسبیح است).

2- روایاتی که دلالت بر سجده، خشوع و بندگی حیوانات دارند:

مانند روایت انس که گوید: رسول خدا در حالی که از میان کوچه انصار می گذشت گوسفندی در آن جا بود، پس گوسفند برای پیامبر سجده کرد. ابو بکر گفت: ما برای سجده از این گوسفند شایسته تریم.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

إِنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَسْجُدَ لِأَحَدٍ وَ لَوْ جَازَ ذَلِکَ لَأَمَرْتُ اَلْمَرْأَهَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا. ⁽³⁾

(به راستی که شایسته نیست کسی برای کس دیگر سجده کند و اگر این کار (سجده کردن برای غیر خدا) جایز می بود حتماً به زن فرمان می دادم که برای همسرش سجده کند).

بنابر آن چه در روایات معصومین علیهم السلام نقل شده است می توان این گونه بیان کرد که در موارد بسیار مراد از سجده حیوانات، همان خضوع و خشوع آن ها می باشد.

3- روایاتی که دلالت بر نطق و سخن گفتن حیوانات دارند:

3/1- روایت جابر بن عبد الله انصاری که گوید:

روزی با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نشسته بودیم، ناگهان شتری آمد و بر زمین نشست و نعره ای کشید و اشک هایش بر چشمانش ریخته شد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود این شتر برای کیست؟

کسی گفت: برای فلان مرد انصاری.

فرمود: او را پیش من آرید، او را آوردند.

به او فرمود: این شتر تو شکایتت را می کند.

گفت: ای رسول خدا! چه می گوید؟

فرمود: گمان می کند که تو به او زیاد سختی می دهی (از او زیاد کار می کشی) و گرسنه اش می گذاری.

گفت: درست است ای رسول خدا! ما غیر او (شتر) آبکش دیگری نداریم و من مردی عیالمندم.

پیامبر فرمود: او به تو می گوید از من کار کش ولیکن سیرم نما.

مرد گفت: ای رسول خدا! دیگر بر او آسان گرفته و سیرش می نمایم.

راوی گوید: پس شتر بلند شده و رفت. ⁽¹⁾

3/2- روایت محمد بن مسلم که گوید: خدمت امام باقر علیه السلام بودم ناگهان دو کبوتر فرود آمدند و به زبان خود شروع کردند به صدا دادن و حضرت باقر علیه السلام جواب آن ها را داد بعد حرکت کردند بالای دیوار رفتند، در آن جا کبوتر نر ساعتی با ماده به صحبت پرداخت آن گاه پرواز کردند.

من عرض کردم: فدایت شوم، جریان کبوتر ها چه بود؟

فرمود: هر چه خدا آفریده از پرنده و چرنده آن چه دارای روح است نسبت به ما مطیع ترند از فرزندان آدم. این کبوتر نر نسبت به ماده خود بد گمان شده بود هر چه او قسم می خورد که کاری نکرده او قبول نمی کرد تا گفت راضی هستی محمد بن علی در میان ما حکومت کند قبول کرد. من به او گفتم که تو ستم در باره کبوتر ماده روا داشته ای او راست می گوید تا قبول کرد. ⁽²⁾

3/3- روایت سلیمان بن داود جعفری که گوید: در خدمت امام رضا علیه السلام در باغ آن حضرت بودم در این موقع گنجشکی آمد

و جلو آن حضرت نشست و پشت سر هم شروع به صدا دادن کرد و حالت اضطراب از او آشکارا دیده می شد.

حضرت فرمود: فلانی! میدانی این گنجشک چه می گوید؟

عرض کردم: خدا و پیامبر و فرزند پیامبر می داند.

فرمود: می گوید ماری در خانه می خواهد جوجه های مرا بخورد از جا حرکت کن این چوب را بردار و داخل خانه شو و آن مار را بکش.

راوی گوید: چوب را برداشتم و وارد خانه شدم دیدم ماری در خانه راه می رود و او را کشتم. ⁽¹⁾

و روایات بسیار دیگری که حاکی از سخن گفتن حیوانات می باشد و به اختصار سه مورد از آن را ذکر نمودیم. ⁽²⁾

4- روایاتی که دلالت بر حشر حیوانات در روز قیامت دارند:

4/1- روایت ابوذر غفاری که گوید: ما خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که ناگهان دو بز به همدیگر حمله کردند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

أَتَدْرُونَ فِیمَ انْتَطَحتا؟ (آیا می دانید آن ها چرا به هم دیگر حمله کردند؟).

اصحاب گفتند: نه.

فرمود:

لَکِنَّ اَللَّهَ یَدْرِی وَ سَیَقْضِی بَیْنَهُمَا. ⁽¹⁾ (ولیکن خدا می داند و به زودی بین آن دو (در روز قیامت) داوری و قضاوت خواهد کرد).

4/2- و روایت ابن قانع که گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

مَنْ قَتَلَ عُصْفُوراً عَبَثاً عَجَ إِلَی اللَّه یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَقُولُ: یا رَبِّ! عَبْدُکَ قَتَلَنِی عَبَثاً وَ لَمْ یَقْتُلْنی لِمَنْفَعَةٍ. ⁽²⁾ (هر کس گنجشکی را بیهوده بکشد روز قیامت به درگاه خدا فریاد زند و می گوید: پروردگار! بنده ات مرا بیهوده کشت و مرا برای منفعت نکشت).

4/3- روایت امام صادق علیه السلام که در مورد حیوانات بهشتی می فرماید:

لا یَکُونُ فِی الْجَنَّةِ مِنَ الْبَهَائِمِ سِوی حِمَارَةِ بَلْعَمِ بْنِ باعُورٍ وَ ناقَةِ صالِحٍ وَ ذِنْبِ یُوسُفَ وَ کَلْبِ أَهْلِ الْکَهْفِ. (حیوان ها داخل بهشت نمی شوند مگر: الاغ بلعم بن باعور. ناقة حضرت صالح علیه السلام گرگ حضرت یوسف علیه السلام (که

برادرانش آن را به خوردن یوسف متّهم کردند) و سگ اصحاب کهف).

و روایت حسین بن خالد که گوید: امام رضا علیه السلام فرمود:

اَ یَدْخُلُ اَلْجَنَّهَ مِنَ اَلْبَهَائِمِ إِلاَّ ثَلَثَهٌ: حِمَارَهُ بَلْعَمَ، وَ کَلْبُ أَصْحَابِ اَلْکَهْفِ وَ اَلذِّئْبُ، وَ کَانَ سَبَبَ اَلذِّئْبِ أَنَّهُ بَعَثَ مَلِکٌ ظَالِمٌ رَجُلاً شُرْطِیّاً لِیَحْشُرَ قَوْماً مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ یُعَذِّبَهُمْ، وَ کَانَ لِلشُّرْطِیِّ اِبْنٌ یُحِبُّهُ، فَجَاءَ ذِئْبٌ فَأَکَلَ اِبْنَهُ فَحَزِنَ اَلشُّرْطِیُّ عَلَیْهِ، فَأَدْخَلَ اَللَّهُ ذَلِکَ اَلذِّئْبَ اَلْجَنَّهَ لِمَا أَحْزَنَ اَلشُّرْطِیَّ. (هیچ یک از حیوانات داخل بهشت نمی شوند مگر سه حیوان. 1- الاغ بلعم بن باعور 2- سگ اصحاب کهف 3- گرگ. سبب دخول این گرگ در بهشت این است که پادشاه ظالم و ستمکاری پاسبان خود را مأمور کرد تا گروهی از مؤمنین را جلب کند و پادشاه آنان را عذاب و عقاب نماید. آن پاسبان دارای پسری بود که خیلی مورد علاقه و محبت پدرش بود گرگی (که حضرت رضا علیه السلام فرمود) آمد و پسر آن پاسبان را خورد و آن پاسبان از داغ پسرش فوق العاده محزون و مغموم گردید! خداوند آن گرگ را بدین جهت که آن پاسبان را عزا دار و محزون کرد داخل بهشت نمود).

روایتی دیگر از امام رضا علیه السلام نقل شده است که فرمود: (هر ناقه ای که سه مرتبه (و به قولی هفت مرتبه) انسان را به حج ببرد داخل بهشت خواهد شد) ⁽¹⁾.

آثار و کارکرد های اعتقاد به شعور حیوانات

1- آثار تربیتی

اشاره

اعتقاد به شعور موجودات، آثار تربیتی بسیاری را می تواند در داشته باشد. همچنان که هم نشینی با یک انسان سر زنده و پویا با همنشینی با یک شخص مُرده و بی جانی مانند مجسمه فرق دارد؛ مسلّماً زندگی کردن با حقیقت و واقعیت زنده و شعور اشیاء هم با زندگی کردن با ظاهر بی جان و بی شعور آن ها تفاوت شدیدی دارد.

آثار تربیتی، تذکری که در سایه اعتقاد به شعور موجودات به دست می آید به مراتب شدید تر و مفید تر از خواندن یک یا چند کتاب اخلاقی و یا شنیدن چند سخنرانی و موعظه تربیتی و تنبیهی می باشد به همین دلیل است که قرآن کریم در حدود پنجاه آیه ، از تسبیح و تقدیس سجده و خشوع جانمندی و علم و شعور همه موجودات نسبت به دعا و تسبیحاتشان خبر می دهد و بدون استثناء در همه آن ها به دنبال تذکر و تنبیه و تربیت و پرورش انسان ها می باشد.

1/1- تواضع و فروتنی

یکی از آثار تربیتی اعتقاد به شعور موجودات، تواضع و فروتنی انسان در برابر خالق خویش می باشد خضوع ذلّت و شعورمندانه حاکم بر ذرّات و اشیاء عالم هستی انسان را وادار به تفکر و تأمل در نقص و فقر ذاتی خود و کمال مطلق خالق و صانع خویش می نماید.

وقتی آدمی متوجّه باشد که تمام موجودات به دلیل تسلیم و سر سپردگی و تذلل در برابر فرمان الهی بوده و آن ها با اجازه حضرت حق فعالیت می نمایند، قهراً متذکّر و متنّبه این امر مهم خواهد شد که چرا نفس آدمی در برابر دستورات و فرامین خداوند قادر متواضع و فرمان بردار نباشد؟ چرا باید نفس آدمی در هماهنگی و هماوایی با این تسبیح و سجده اطرافش نباشد؟

1/2- ادب و حیا

یکی دیگر از آثار تربیتی اعتقاد به شعور موجودات، ادب و حیا می باشد. وقتی انسان خود را در جهانی پر از غلغله تسبیح و پر از شور و شعور می بیند، هرگز غفلت را به خود راه نداده و با همه تسبیح گویان عالم هم آوا می شود و حیا می کند که دیگران همه در جوش و خروش و نغمه و سروش باشند و او هم ساکت و خاموش این ادب و حیا و شرمساری زمینه را برای رشد و تعالی اخلاقی در انسان فراهم کرده و باعث می شود که بینش و نگاه و رفتار و اعمال آدمی در پیش همهٔ اشیاء مؤدبانه و کریمانه باشد و از این که مرتکب معصیت و عمل نا پسندی شود، حیا نماید.

1/3- خلوص و یکتا پرستی

همه آیات و روایاتی که به نحوی به آثار و شاخصه های شعور و ادراک موجودات اشاره دارند از تسبیح، تحمید، سجده

و قنوت آن ها خبر می دهند، جملگی بر تقدیس و تنزیه خدای سبحان و وحدت و یگانگی آن ذات بی همتا دلالت دارند.

و این اعتقاد می تواند تلنگری بزرگ بر نفس آدمی باشد که به خود آید و درون خود را از شرک و ریا پاک سازد و بندگی و عبودیتش را نسبت به آن خالق بی همتا خالص نماید. طنطاوی در ذیل آیه 44 سوره مبارکه اسراء در این باره می گوید:

(تدبر در این آیه کریمه در نفوس انسان ها خشیت و ترس از خالق عز وجل را بر می انگیزاند؛ چرا که این آیه با صراحت تمام بر تسبیح و حمد باری تعالی بوسیله هر جماد و حیوان و هر پرنده و حشره ای بلکه بوسیله هر موجودی در این عالم هستی تصریح دارد و این تصریح هر انسان غافلی را به اطاعت الهی و بندگی خالصانه او و مداومت بر نام و یاد حضرتش وادار می نماید). ⁽¹⁾

آری اگر انسان نفس خود را از تعلّقات و مادیات رها سازد آینه صدای سبّوح قدوّس از نفس خود به گوش آید که در هماهنگی و هم آوایی با همه اشیاء هستی این نغمه شور انگیز را می سراید.

2- آثار حقوقی

یکی از آثار و کارکرد های عمده اعتقاد به شعور موجودات، آثار حقوقی است. احترام به حقوق موجودات غیر انسانی مانند حیوانات ،نباتات، کوه ها و جنگل ها از دیر باز مورد توجه دوستداران طبیعت و محیط زیست بوده و با به راه افتادن چرخ های صنعت و تکنولوژی در دو قرن اخیر اهمیت فوق العاده ای پیدا کرده است.

تشکیل نهاد ها، مجامع و کنفرانس های بین المللی دفاع از حقوق حیوانات و محیط زیست و خرج میلیارد ها دلار پول و امکانات برای جلو گیری از آلودگی آن، نشان از توجّه انسان ها به وجود ارتباط تنگاتنگ میان تمامی موجودات حاضر در عالم خاکی می باشد.

قوانین وضع شده از سوی انسان ها برای احترام به حقوق حیوانات و محیط زیست با همه مزایا و معایبش، نه به خاطر احترام و اعتقاد به شعور آن ها، بلکه گاهاً از سر خود خواهی و زیاده خواهی و برای جلو گیری از نابودی و به خطر افتادن زندگی و معیشت خودشان می باشد و متأسفانه برخی انسان ها و ارگان ها هر جا که منافعشان اقتضا کند از نابودی حیوانات و تخریب و آلوده کردن محیط زیست هیچ گونه ابایی ندارند و با زیر پا گذاشتن قوانینی که گاهاً خودشان آن ها را نوشته و تصویب کرده اند همه موجودات کره زمین را به زحمت و خطر می اندازند.

این در حالی است که فرهنگ مترقّی و متعالی قرآن و اهل بیت علیه السلام احترام به حقوق حیوانات و نباتات و جمادات به خاطر

تسبیح گویی و ثناگویی حق و شعورمندی آن ها می باشد و هیچ قانون و ضابطه ای و هیچ کنفرانس و سمیناری و دست نوشته ای به اندازه اعتقاد به شعور موجودات، تضمین کننده سلامت حیات بشری و غیر بشری نبوده و موجب استیفای حقوق موجودات غیر

انسانی نمی باشد.

حقوق حیوانات

نقشی که حیوانات در زندگی انسان ها دارند بر کسی پوشیده نیست. این موجودات با تنوع و تکثّر فراوانی که دارند، در تغذیه و پیشرفت مادی انسان ها سهم بسزایی داشته و هرگز از انجام وظیفه و تکلیف تکوینی خود غفلت نمی ورزند.

این موجودات در مقابل خدمات و سود دهی های فراوان نسبت به انسان و سایر اجزای طبیعت حقوق زیادی بر گردن انسان ها دارند، اما آن چه در اغلب روایات درباره حقوق حیوانات به چشم می خورد تنها به علت سودمندی آن ها نبوده و تسبیح گویی و ثناگویی شعور مندانه آن ها نیز نقش اساسی در بیان این حقوق دارند.

داغ نگذاشتن بر صورت حیوانات، عرضه آب و غذا بر آن ها، فوق طاقتشان بار نکردن نهی از نشستن طولانی مدّت بر روی چهارپایان ذبح نکردن حیوان در پیش بچّه اش، بریدن سر حیوان با وسیله ای تیز برای اذیت نشدن آن و ده ها روایت دیگر که سبب وضع این حقوق را غالباً تسبیح گویی آن ها ذکر نموده اند،

و این حقوق تنها در سایه اعتقاد به شعورمندی و جانمندی آن ها قابل ادا می باشد. ⁽¹⁾

لِلدَّابَّهِ عَلَی صَاحِبِهَا سِتُّ خِصَالٍ یَبْدَأُ بِعَلَفِهَا إِذَا نَزَلَ وَ یَعْرِضُ عَلَیْهَا اَلْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ وَ لاَ یَضْرِبُ وَجْهَهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا وَ لاَ یَقِفُ عَلَی ظَهْرِهَا إِلاَّ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ لاَ یُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَ لاَ یُکَلِّفُهَا مِنَ اَلْمَشْیِ إِلاَّ مَا تُطِیقُ. (حیوان بر گردن صاحب خود شش حق دارد: وقتی پیاده شد به او علف بدهد و وقتی از کنار آب رد می شود آب را به او عرضه کند و بر صورت او نزند زیرا که او پروردگارش را حمد و تسبیح می گوید و بر پشت او (به هنگامی که راه نمی رود) نماند مگر در راه خدا و بالا تر از توان او چیزی را بر او تحمیل نکند و بیشتر از توان او، او را وادار به راه رفتن نکند).

احترام به حقوق حیوانات و آزار و اذیت نکردن آن ها، اندازه ای مهم است که شارع مقدّس نسبت به عذاب های دنیوی و اخروی آن هشدار داده و از قتل، آزار و اذیت کردن بی جا و بی مورد آن ها پرهیز داده است.