جلسه 1402/11/28

بسم الله الرحمن الرحیم



القول الخامس: وجوب المقدّمة الموصلة - المقام الأوّل: أدلّة القول بوجوب المقدّمة الموصلة - المقام الثاني: إشكالات القول بوجوب المقدّمة الموصلة - الإشكال الأوّل: انقلاب الواجب النفسي إلى الغيري - الإشكال الثاني: عدم سقوط وجوب المقدّمة بالإتيان بها/مقدمة الواجب /الأوامر



 
موضوع: الأوامر/مقدمة الواجب /القول الخامس: وجوب المقدّمة الموصلة - المقام الأوّل: أدلّة القول بوجوب المقدّمة الموصلة - المقام الثاني: إشكالات القول بوجوب المقدّمة الموصلة - الإشكال الأوّل: انقلاب الواجب النفسي إلى الغيري - الإشكال الثاني: عدم سقوط وجوب المقدّمة بالإتيان بها
 
در جلسه ی گذشته قول پنجم یعنی نظر مرحوم صاحب فصول (ره) را در مورد وجوب مقدّمه ی «موصلة» در بحث مقدّمه ی واجب، همراه با نقد و بررّسی بیان نمودیم. در این جلسه به ادامه ی این مباحث خواهیم پرداخت.
 
ادامه ی بحث قول پنجم: آیا مطلق مقدّمه واجب است ولو «موصلة» نباشد، یا یا مقدّمه ای واجب است که موصل به ذي المقدّمة باشد؟
مرحوم صاحب فصول (ره): مقدّمه موصلة واجب است.
ایشان برای مدّعای خود سه دلیل آورنده اند.
مرحوم سیّد یزدي (ره) نیز یک دلیل می آورند برای این مدّعاء.
از این چهار دلیل، روحشان به دو دلیل برمی گردد.
دلیل اوّل و سوم دلیل وجدانی است. بنابراین قائلين به اين قول ادّعاء می کنند که وجداناً کسی که مقدّمه را طلب می کند، خود مقدّمه را نمی خواهد بلکه برای این می خواهد که او را به مقصد برساند.
دلیل دوم و چهارم نیز روحشان با هم یکی است. در این دو دلیل بُرهان اقامه شده است بر این که مقدّمه موصلة واجب است.
مرحوم آخوند خراساني (ره) در ردّ این قول پنج اشکال را بیان فرموده اند.
مرحوم صاحب فصول (ره): بین مقدّمه موصلة و ذي المقدّمة، وجداناً ملازمه برقرار است. صِرْف ادّعای وجدان بدون دلیل و بُرهان دليل كافی نیست.
مرحوم آخوند خراساني (ره): وجدانا ملازمه بین مطلق مقدمه و ذي المقدّمة است است.
ما باید ببینیم کدام یک از این دو دلیل وجدانی درست است.
قاعده:
میزان در شناسایی غرض اصلی از غرض فرعی چیست؟ هر کجا که سؤال کردن قَبیح شد، آن غرض اصلی است. اما هر جا که جای سؤال باقی باشد، غرض فرعی است. مثلاً از دانشجویی که درس می خواند می پرسیم که چرا درس می خوانی؟ می گوید می خواهم امتحان بدهم. چون جای سؤال باقیست دوباره از او می پرسیم چرا امتحان می دهی؟ می گوید می خواهم در امتحان قبول شوم و مدرک بگیرم. بعد دوباره چون جای سؤال باقیست از او سؤال می پرسیم چرا می خواهی مدرک بگیری؟ می گوید چون می خواهم در جایی استخدام بشوم و نیاز به مدرک است. چون دوباره جای سوال باقی هست می پرسیم خب پس چرا می خواهید استخدام بشوی می گوید می خواهم امرار معاش کنم و زندگی کنم در اینجا دیگر جای سؤال باقی نیست و سؤال پرسیدن تمام می شود. و لذا اگر از او بپرسیم چرا زندگی می کنی، این سؤال پرسیدن دیگر غلط است؛ پس معلوم می شود در اینجا غرض ذاتي است.
همین مثال را در مسأله مقدّمه پیاده می کنیم. یک طرف ما مرحوم صاحب فصول (ره) می باشد و یک طرف مرحوم آخوند خراساني (ره) می باشد. مثلاً از مولی می پرسیم چرا مقدّمه را واجب می کنی؟ جواب می آید که مقدّمه می تواند ما را به مقصد برساند. بعد دوباره از او می پرسیم چرا مطلق مقدّمه را واجب نمی کنی بلکه موصلة را واجب می کنی؟ جواب می دهد که بعد از موصلة ديگر جای سؤالى نمی باقی نمی ماند. اگر بگوییم چرا مطلق مقدمه که مرحوم آخوند خراساني (ره) می فرماید را واجب می کنی، جای سؤال باقیست كه چون مطلق مقدّمه شما را به مقصد نمی رساند چرا موصلة را واجب نمی کنی؟ اما اگر بگوییم چرا موصلة را واجب می کنی، دیگر سؤال مُنْقَطِع است. بنابراین این وجدان ادّعايى را ما با اين سؤال، برهانی کردیم.
دليل بُرهانى مرحوم صاحب فصول (ره): مولى می تواند بگوید مَن مقدّمه موصلة را می خواهم امّا نمی تواند بگوید مَن مطلق مقدّمه را نمی خواهم. و نمی تواند بگوید مقدّمه موصلة را نمی خواهم. امّا می تواند بگوید مقدّمه غیر موصلة را می خواهم.
نکته: این دلیل برهانی ایشان دلیل برهانی نرمی می باشد.
دلیل بُرهانی مرحوم سیّد یزدي (ره):
«للمولى أن يُحَرّمَ المقدّمةَ غير الموصلة». اگر مطلق مقدّمه میزان بود تحريم مقدّمه غیر موصلة توسّط مولى غلط بود.
نكته: دلیل برهانی ایشان دقیق تر است.
اشكال مرحوم آخوند خراساني (ره) به این دلیل برهانی:
الف) در آن جایی که مقدّمه غیر موصولة را مولی تحریم می کند، نه به خاطر این است که ملاک مقدمیّت در آن نیست بلکه به خاطر این است که مقرون به مانع می باشد. مثلاً کسی که دارد غرق می شود و رهگذری می خواهد او را نجات بدهد ولی تنها راه او عبور از زمین غصبی می باشد، مولی در اینجا ممکن است بگوید من مقدّمه غیر موصلة را نمی خواهم حقّ نداری بُردی به سراغ غریق؛ لذا او را نهي می کند. و این نهي مولی به خاطر مانع بودن زمین غصبی می باشد نه این که مقدمیّت ندارد.
جواب به این اشکال ایشان: این اشکال شما در آیت مورد درست است امّا گاهی مقدّمه مُحَرّمه نیست بلکه مقدّمه حلال است. مثلاً راه رفتن به پیدا کردن غریق حلال است. لذا می تواند بگوید من غیر موصلة را تحریم می کنم اما موصلة را می خواهم.
ب) اگر مولى بگوید مَن غیر موصلة را حرام کرده ام، یکی از این دو اشکال به آن وارد است:
١. «تحصيلُ الحاصل»
٢. «تفويت للواجب»
لذا اگر این که مولى می گوید مقدمه موصلة می خواهم آیا منظورش این است که مقدّمه موصلة خارجی می خواهد به طوری که اين مقدّمات چیده شده اند تا به ذي المقدّمة برسند، این تحصیل حاصل است. اما اگر مقدمه ای است که هنوز اوّل کار است و چیده نشده است آن شخص اگر بخواهد شروع کند، «تفویت للواجب» می باشد؛ زیرا هنگامی که می خواهد اوّلین جزء را ایجاد کند، چون هنوز وصف موصلیّت ندارد لذا حرام است.
جواب به اين اشکال ایشان: «نحن نَختارُ القِسْم الثّاني». زیرا قِسْم اوّل معلوم است که اگر مقدّمه موصلة در خارج هست، دیگر موضوعی باقی نمی ماند.
به عبارت دیگر آیا ایصال به ذي المقدّمة شرط جواز است، یا صفت واجب است؟ شما خیال کرده اید که ایصال شرط جواز است. در صورتی که ایصال صفت واجب است.
به عبارت فنّی تر، این ایصال شرط متقدّم و مقارن است نه شرط متأخّر. لذا إيصال در آخر می آید.
إن شِئْتَ قُلْتَ: مولى نگاه می کند در خارج می بیند دو جور ما مقدّمه داریم یکی مقدّمه نیمه کاره و دیگری به تمامه. لذا مولی آن مقدّمه تمام را می خواهد.
بنابراین به نظر ما قول مرحوم صاحب فصول (ره) و سیّد یزدي (ره) درست است.
بيان اشكالات پنج گانه مرحوم آخوند خراساني (ره) به قول مرحوم صاحب فصول (ره):
اشکال نخست: «یلزم انقلاب الواجب النّفْسي إلى واجب الغيري»
توضيح ذلک: مثلاً مولی می گوید واجب است بر تو این که مقدمه موصلة را بجا بیاوری. چون مرادش در اینجا موصلة بالفعل است و مقدمه را کنار موصله بیان می کند معنایش این است که ذي المقدّمة را جزء موضوع أمر غیري (يجب) قرار داده. «یجب» دو جزء دارد. یکی مقدّمه و دیگری موصلة بالفعل.
جواب به این اشکال: مراد از موصلة در اینجا به معنای این نیست که موصلة به معنای ذي المقدّمة باشد. بلكه مراد از این موصلة یعنی آن چیزی که در طریق ذي المقدّمه باشد. اگر این شد این انقلابی که شما فرمودید لازم نمی آید.
مرحوم امام خمیني (ره): آن چیزی که جز واجب غیري می باشد امر انتزاعي است (الإيصال). اما اين أمر انتزاعي كه يک «مُنْتَزَعٌ مِنه» که خودِ ذي المقدّمه (مثلاً نماز) باشد، نمی تواند جُزء باشد.
جواب به اين فرمايش ايشان: اگر «مُنْتَزَع» در «عنوان إنْتزاعي» جزء شد، قهراً «مُنْتَزَعٌ منه» هم جزء خواهد شد.
اشكال دوم: شما که می گویید مقدّمه موصلة واجب است، اگر کسی مقدّمه را تا پای ذي المقدّمة بجا آورد. مثلاً تا لب آن دریایی که غریق دارد دست و پا می زند آمد اما وارد دریا نشد و او را نجات نداد، در اینجا باید بگویید این أمر مقدّمي ساقط نیست در حالی که بالوجدان أمر مقدّمي ساقط است. پس معلوم می شود ایصال شرط نيست.
جواب به اين اشكال ايشان: أمر مقدّمي ساقط نیست شما از کجا می گویید که أمر مقدّمي ساقط است؟! آن کسی که می گوید مقدّمه موصلة واجب است می گوید أمر هنوز ساقط نیست این نمی تواند مؤثّر باشد. لذا تا وارد دریا نشده، آن أمر ساقط نیست.