جلسه 1402/09/01

بسم الله الرحمن الرحیم



صحّة سلب المشتق عمّا انقضى عنه المبدأ - أدلّة القول بالأعمّ/امور سیزده گانه /المقدّمة



 
موضوع: المقدّمة/امور سیزده گانه /صحّة سلب المشتق عمّا انقضى عنه المبدأ - أدلّة القول بالأعمّ
 
در جلسه ی گذشته در بحث ذي المقدّمة امر سیزدهم از امور سیزده گانه، برخی از دلایل قائلین به اخصّ یعنی قائلین به «حقیقت در مُتِلَبّس بالمَبْدأ» را با نَقْد و بررّسی مطرح نمودیم. در این جلسه به ادامه ی این بحث خواهیم پرداخت.
 


ادامه ی دلیل چهارم قائلین به أخصّ:

۴. صحّت سَلْب:

مرحوم آخوند خراسانی (ره): از انسان ناسی، عالِم سَلْب می شود لذا می گوییم «العالِم الناسي، لیس بعالِمٍ بالفِعْل». کلمه ی «بالفعْل» یعنی «مُتِلَبّساً بالفِعْل».

اشكال مرحوم رشتی به این دلیل: این بیان شما ناقص است؛ «سَلْب أخَصّ»، دلیل بر «سَلْب أعَمّ» نيست. زیرا عالِم در مثال مذکور دو قِسْم است:الف) «عالِم مُتِلَبّس بالمَبْدأ بالفِعْل»
ب) «العالِم کان مُتِلَبّساً و قَد أن قَضَی عنه المَبْدَأ
«سَلْب» فقط در مورد قِسْم نخست صادق است نه در قِسْم دوم.


مثال دیگر: مولی یک «رَقَبة كافرة» دارد. و مولی به او اشاره می کند، «هذا لیس بِرَقَبَة المُؤمِنَة». درست است که این عبارت مولی می گوید این فرد «رَقَبة مؤمِنة» نيست امّا این که رَقَبة دیگر هم نيست، معلوم نیست. لذا ممکن است «رَقَبة کافرة» باشد. به عبارت فنّی تر «سَلْب رَقَبة مُؤمِنة»، دلیل بر «سَلْب رَقَبة» به طور کُلّي نيست كه بگوییم اصلاً «رقبة» نيست.

جواب مرحوم آخوند خراسانی به این اشکال: ما تا به حال «بالفِعْل» را قیدِ «مَسْلوب» (یعنی عالِم) قرار داده بودیم. امّا حالا ما کلمه ی «بالفِعْل» را قیدِ «سَلْب» قرار می دهیم . لذا می گوییم «العاِم النّاسي، لیس بالفِعْل بعالِمٍ مُطْلقاً»؛ مطلقاً یعنی چه «عالِم بالفِعْل» و چه «ممّن قَضَی عنه المَبْدَأ».

اشکال به این جواب مرحوم آخوند خراسانی (ره): بیان «صحّت سَلْب» فلسفی است و به درد فلاسفه می خورد نه عُرْف! بحث ما در مورد معانی الفاظ است و این معانی را باید از عُرْف گرفت. بنابراین اشکال مرحوم رشتی (ره) بر جای خود باقیست.

نکته ی مربوط به درس: البته مرحوم آخوند خراسانی (ره) یک مطلبی بعد از فرمایش خود آورده اند که ای کاش همان اوّل این را بيان می فرمودند. ایشان در ادامه ی فرمایش خود فرمودند ممکن است اصلاً ما این مسأله را رد کنیم ولذا کلمه ی «بالفِعْل» را بر می داریم و می گوییم «العالِم الّذي إن قَضَى عنه المَبْدأ، ليس بعالِمٍ». اين عبارت ایشان عُرْفي می باشد. 


دلایل قائلین به أَعَمّ:تمام آن ادلّه ای که قائلین به أخصّ آوردند، قائلین به أَعَمّ نیز آورده اند. لذا همان اشکالی که به دلایل قائلین به أخصّ کردیم، به این بزرگواران نیز وارد است. امّا أعمّی ها دو دلیل دیگری غیر از أخَصّى ها آورده اند:


الف) بیان مثال ها و احکام متفاوت آن ها:دو مثال اوّل: مَقْتول و مَصْلوب
دو مثال دوم: سارق و زاني
مبدأ «مقتول و مَصْلوب»، یک آن، و یک لحظه است. آن هم لحظه ای که مثلاً رَگ های گلوی مقتول بُریده می شود و یا فرد به صلیب کشیده می شود . بعد از آن دیگر «إن قَضَى عنه المَبْدَأ» می باشد. ولی عُرْف همیشه می گوید فلانی مقتول يا مَصْلوب است.
دو مثال دیگر (یعنی سارق و زاني) هم همین طور. یعنی فردِ سارق فقط سارق یک لحضه است و آن هم زمانی که مثلاً قُفْل گاو صندوق را باز می کند و پول را می بَرَد. ولی تا آخر عُمْر به او می گویند سارق.


اشکال به استدلال به دو مثال اوّل: اگر از مقتول و مَصلوب، «حدوثی» (یعنی آن لحظه ای که قتل و صَلْب اتّفاق افتاده) اراده شود، این فقط یک لحظه هست. بعداً به این معنا نمی شود به آن ها مقتول یا مَصْلوب گفت و اگر هم کسی بگوید، غَلَط است. امّا اگر این دو مثال جَنبه ی «موصوفي و بقائی» اراده شود، تا آخر عُمْر، «مُتِلَبّس بالمَبْدأ» است.


اشکال به استدلال به دو مثال دوم:امّا دو مثال دوم که می گویند دلیل ﴿السّأرق و السّارقة فاقطعوا أیدیهما﴾[1]
شامل آن می شود، در آن لحظه که حاکم و قاضي نیست که دست سارق را قَطع کنند. و یا در مورد «الزّاني»، دلیل ﴿الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِئَةَ جَلْدَةٍ وَلَا تَأْخُذْكُم بِهِمَا﴾[2]
شامل آن نمی شود.
چون در آن لحظه که او این عمل زشت را مرتکب می شود، قاضي نیست که حکم را بر او اجراء كند. در اینجا قرینه داریم که مقتضای «مناسبت حُکم و موضوع» این است که مراد از سارق باید أعمّ (يعني الموصوف بالسّرقة أو بالزّنا) باشد.


ب) «آية الإبتلاء»:﴿وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ﴾[3]



محلّ بحث در این آیه:آن موردی که به درد ما می خورد و مورد بحث ماست، مورد آخر از موارد زیر می باشد و مابقی موارد، مربوط به علم تفسیر است که محلّ بحث نیست .
۱. «ما هو الوَجْه لإبْتِلاء الأنْبياء»؟ (یعنی چرا خداوند متعال پیامبران را امتحان می کند؟)
۲. «و ما هو المراد مِن إبتلاء ابراهيم»؟
٣. «ما هو الغَرَض مِن الكلمات»؟ (یعنی مراد از کلمات در آیه ی شریفه چیست؟ آیا الفاظ است یا افعال؟)
۴. مراد از کلمه ی «أتَمَّهُنَّ» در این آیه ی کریمه چیست؟
۵. مراد از کلمه ی «عَهْدي» چیست؟ این مورد بی ارتباط با بحث ما نیست لذا در جواب این سؤال می گوییم مراد از «عَهْد»، امام است ولی نه این امامت اصطلاحی؛ زیرا حضرت ابراهیم (علیه السّلام)، نبي و رسول بوده که مقام ایشان بالاتر از امامت بوده است. لذا آن چیزی که الآن مورد بحث ماست، این است که امام صادق (عليه السّلام) با این آیه استدلال کرده که اوّلی و دومی صلاحیّت امامت و خلافت را ندارند! زیرا قرآن کریم در این آیه ی مبارکه می فرماید لایَنال عَهْد الظّالمین و این ها ظالم بودند و بعد که نبيّ مُكَرّم اسلام (صلّی الله علیه و آله وسلّم) آمدند، مسلمان شدند. پس استدلال ما تامّ نيست مگر این که بگوییم ظالِم، أعَمّ از «مُتِلَبّس و مَن قَضَی عنه المَبْدَأ» می باشد. لذا حضرت از طریق مسأله ی اصولی می فرمایند همین الآن نیز این دو نفر، مصداق «ظالِم» هستند و این کلام حضرت روشن نمی شود مگر این که بگوییم حضرت، مُشْتَقّ را حقيقت در أعَمّ می دانسته.


اشکال به این استدلال: حضرت نمی خواسته این مسأله را از طریق مسأله ی اصولی استدلال کند. بلکه کلام حضرت مبنی بر این است که مقام امامت یک مقام رفیعی می باشد. و خداوند متعال این مقام را به کسی می دهد که در تمام طول عُمْر خود نقطه ی ضعفی نداشته باشد. کسی که حتّی فقط یک نقطه ی سیاه در پرونده ی عَمَلش نسبت به انسان کاملاً پاک داشته باشد، مردم به او گرایش ندارند. و طبق مقتضای قاعده ی «لُطْف»، خداوند کریم این مقام را به کسی اعطاء می نماید که مردم به او گرایش پیدا کنند.

مرحوم علّامة طباطبایی (ره) به نقل یکی از استادان خود: انسان چهار حالت دارد:الف) کان ظالِماً في تمام عُمْرِه
ب) كان عادلاً في تمام عُمْرِه
ج) كان ظالِماً في اوّل عُمْرِه و كان عادلاً في آخِرِ عُمْرِه
د) كان عادلاً في اوّل عُمْرِه و كان ظالِماً في آخِرِ عُمْرِه
خداوند متعال در مورد حضرت ابراهیم (علیه السّلام) در این آیه ی شریفه فرموده ﴿إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي﴾[4]
، مراد از «ذُرّیّة» قطعاً اوّلی و چهارمی نيست. و سومی هم مراد نیست؛ زیرا در قرآن کریم در ادامه فرموده ﴿لايَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ﴾[5]
و با این عبارت، سومی هم خارج می شود. بنابراین مورد دوم را فقط شامل می شود.
 

[1] سوره مائده، آيه 38.

[2] سوره نور، آيه 2.

[3] سوره بقره، آيه 124.

[4] سوره بقره، آيه 124.

[5] سوره بقره، آيه 124.