جلسه 1404/11/08

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات علم/علم /شرح احادیث اصول کافی

محتويات
1- خلاصه جلسات گذشته
2- ادامه روایت خصوصیات علم
2.1- پای علم
2.1.1- خاطره آیت الله بهاءالدینی (رحمه الله) از برنامه ی آخر هفته
2.2- همّت علم
2.3- حکمت علم
2.3.1- معنای ورع
2.3.2- تذکر استاد در مورد لفظ «حکمته»
2.3.3- معنا و خصوصیت «حَکَمَة»
2.4- محل استقرار و پیش برنده و مرکب علم
2.5- سلاح علم
2.5.1- شکایت سایر اعضای بدن از زبان
2.6- شمشیر علم
2.6.1- اقسام رضا
2.6.2- خصوصیت صاحب مقام رضا
2.7- کمان علم
2.7.1- عبادت عجیب شیخ حسنعلی نخودکی (رحمه الله)
2.8- لشکر علم
2.9- سرمایه ی علم
2.10- گنجینه ی علم
2.11- توشه ی علم
2.12- آب علم
2.12.1- معانی «مُوادَعَة»
2.13- راهنمای علم
2.14- رفیق علم
2.14.1- معصومین (علیهم السلام)، اَخیار حقیقی
2.14.2- ماه شعبان، ماه تقسیم ارزاق مؤمنین



 
 
موضوع: شرح احادیث اصول کافی/علم /خصوصیات علم
 
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ النَّيْسَابُورِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ عُرْوَةَ ابْنِ أَخِي شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ: «كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ: يَا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِيرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّيَّةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ وَ الْأُمُورِ وَ يَدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِينُ الْكَلِمَةِ وَ سَيْفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَيْشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِيرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُّنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِيلُهُ الْهُدَى- وَ رَفِيقُهُ مَحَبَّةُ الْأَخْيَارِ».[1]

1- خلاصه جلسات گذشته
بحمدالله رب العالمین در باب نوادر کافی شریف به حدیث دوم رسیدیم. فرمایش امام علی (علیه السلام) که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «کان امیرالمؤمنین (علیه السلام) یقولُ...». طالب علم را به عنوان شخصیتی که دارای قوای ظاهری و باطنی است، ترسیم و تصویر فرمودند. این روایت و روایت حلیة رسول الله (صلی الله علیه وآله) در سنن النبی متمم هم هستند.
2- ادامه روایت خصوصیات علم
2.1- پای علم
«وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ»؛
گام این علم زیارت علما است. اگر عالمی به زیارت علما رفت، به علم واقعی رسیده است. معمولاً کسانی که عالم اصطلاحی می شوند، از علما فاصله شان بیشتر می شود.
2.1.1- خاطره آیت الله بهاءالدینی (رحمه الله) از برنامه ی آخر هفته
آیت الله بهاءالدینی می فرمودند روزهای جمعه با امام و آیت الله گلپایگانی و آیت الله اراکی می رفتیم بیرون قم تفریح و درس های طول هفته را برای هم می گفتیم. می فرمودند علما اگر جمع بشوند چای هم بخورند، خوب است.
2.2- همّت علم
«وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ»؛
همت این طالب علم، سلامت است. هم خودش به سلامت بگذرد و هم دیگران را به سلامت بگذراند. زاهد به دنبال نجات خود است و عالم به دنبال نجات دیگران.
2.3- حکمت علم
«وَ حَکَمَتُهُ الوَرَعُ»؛
حکمت، علمی است که به نتیجه ی عملی برسد.[2]

2.3.1- معنای ورع
ورع، آن است که حتی در حلال ها مراقب است، تا در حرام ها مراقبتش کامل می شود.[3]
ورع، پرهیز از شبهات نیز هست.[4]

2.3.2- تذکر استاد در مورد لفظ «حکمته»
ظاهرا لفظ «حَکَمَتُهُ» باید باشد و صحیح هم همان است، ولی در نسخه ی کتاب، «حِکمَتُهُ» دارد.
2.3.3- معنا و خصوصیت «حَکَمَة»
«حَکَمَة»، لجام هایی است که برای حیوان درست می کردند؛ آن چوبی که داخل دهان حیوان بود، یا از آهن که لجام را به آن می بستند.[5]
افسار به آن بسته می شود. گاهی اسب سوارها تعلیماتی داشتند که اگر لجام به گونه ای خاص کشیده شود، حیوان هم دستورات خاصی اجرا می کند. لجام طالب علم، ورع است. ورع، یعنی پرهیز از شبهات. حَکَمَة از باب تسلط بر این لگام است. حتی می توان گفت که عالم، حکمه ای دارد که فرشتگان او را کنترل می کنند.
2.4- محل استقرار و پیش برنده و مرکب علم
«وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ»؛
استقرار طالب علم علم، نجات و پیش برنده ی او، عافیت و مرکبش، وفاء است. قرآن می فرماید: ﴿أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ﴾.[6]
مرکب علم، وفاء است. آن چیزی که عالم از آن سواری می گیرد و کارش را روان کند و بارش را به مقصد می رساند، وفاء است. تکلیفش را می داند و تا نهایت انجام می دهد. وفاء، تمام و اتمام تکالیف است.
2.5- سلاح علم
«وَ سِلَاحُهُ لِينُ الْكَلِمَةِ»؛
«لینُ الکَلِمَةُ»، یعنی حرف های نرم. هر حرفی را نمی زند. هر کاری را نجام نمی دهد. عالم باید تمرین کند که نرم خو و نرم گو باشد. امان از این زبان. «هَلِ الإنسانُ إلَّا اللِّسان». زبان است که انسان را مشخص می کند.
2.5.1- شکایت سایر اعضای بدن از زبان
روز که می شود اعضا و جوارح می گویند ای زبان ما را گفتار نکن.[7]
عالم معمولا غضب ندارد؛ اگر دارد، لله است.
2.6- شمشیر علم
«وَ سَيْفُهُ الرِّضَا»؛
شمشیر برنده ی او رضا است. رضا تعبیر عجیبی است. باب الرضا که به امام رضا (علیه السلام) گفته می شود، چون در مقام رضا بودند.[8]

2.6.1- اقسام رضا
رضا دو گام دارد: 1. رضایت خالق از مخلوق که زود رخ می دهد: «يَا سَرِيعَ الرِّضَا».[9]
2. رضایت مخلوق از خالق که دیر حاصل می شود. طمع و قیاس می آید.
2.6.2- خصوصیت صاحب مقام رضا
مقام رضا را تمرین کنید. آخرین مقام حضرت ثار الله سید الشهدا (علیه السلام)، مقام رضا بود. این را تمرین کنید. از خصلت های این مطلب آن است که کسی که به مقام رضا برسد، توقعاتش کم می شود. کسی که توقعش کم شود، آزارش کم شود. کسی که آزارش کم شود، تاثیرش زیاد می شود و مظلوم بر او صدق می کند.
2.7- کمان علم
«وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ»؛
عالم، تشبیه به جنگجو شده است. کمان او مدارا است. کمان، آن قوسی است که تیر را به هدف می رساند. کمر هر زورگویی را خم می کند و او را راکع و ساجد می کند.
2.7.1- عبادت عجیب شیخ حسنعلی نخودکی (رحمه الله)
مرحوم شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی که مدتی در نخودک مشهد بودند و معروف به این صفت شدند، در پایین گام زائران حرم دفن هستند. شبی به خادمان گفت: «من می خواهم حرم بمانم». در را می خواستند ببندند. گفت: «درب پشت بام را باز کنید». صبح آمدند و دیدند که ایشان در رکوع هستند و روی کمر ایشان ده سانت برف است! گفت: «امشب شب رکوع من بود»! خدا به برنامه ریزی به دیگران چیزی می دهد.
2.8- لشکر علم
«وَ جَیشُهُ مُحاوَرَةُ العُلَماءِ»؛
علم به دنبال لشکر جمع کردن است. نه اینکه علما را منکوب کند، یا فخر بفروشد؛ بلکه برای اینکه این ها را در سمت و سوی واحد قرار دهد. لشکر او گفت و گوی با علما است.
2.9- سرمایه ی علم
«وَ مالُهُ الأَدَبِ»
سرمایه یا سرانجامش ادب است. هم می توان ماله خواند، یا ما لَهُ، یا مَآلُهُ خواند. ما لَهُ، اندیشه و انگیزه هایی است که برای او است. مال هم معلوم است. مآل هم نتیجه است. «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ».[10]
یا این گونه هم این حدیث خوانده می شود: «الدِّینارُ أُسُّ کُلِّ خَطیئَةٍ».[11]
ادب، یعنی حد و حدود اشیاء را نگه داشتن. عالم حقیقی، یعنی کسی که حد اشیاء را رعایت می کند.
2.10- گنجینه ی علم
«وَ ذَخیرَتُهُ اجتِنابُ الذُّنوبِ»؛
گنجینه ی او، یعنی از گناهان پرهیز می کند. «ذَنَب»، دم حیوان است.[12]
«ذَنب» را «ذَنب» می گویند، به دلیل اینکه پیامد زشت انسان است.[13]
ذنوب، پیامد کار است، چه خوب و چه بد. عالم، عواقب کار را می بیند و ذخیره می کند. کسی که عواقب کار را ببیند، بیشتر مراقب است.
2.11- توشه ی علم
«وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ»؛
«معروف»، چیزی است که عقل، آن را بپسندد و شرع، آن را تأیید کند؛ در مقابل منکر که عقل، آن را نمی پسندد و شرع، آن را تأیید نمی کند.[14]

2.12- آب علم
«مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ»؛
آبی که او استفاده می کند، «مُوادَعَه» است.
2.12.1- معانی «مُوادَعَة»
«مُوادَعَة» دو معنا می تواند داشته باشد: یکی وعده ی دو نفر با هم است که هم سنخ همدیگر هستند. یکی هم به معنای وداع باشد.[15]
وداع را عرب وداع می گوید، چون دو سلام دارند؛ یکی سلام ورود و دیگری سلام خروج.[16]
هم موقع آمدن و هم رفتن می گویند تو در امن و امان هستی. «مُوادَعَة»، یعنی همکار شدن.
2.13- راهنمای علم
«وَ دَلِيلُهُ الْهُدَى»؛
راهنمای عالم، هدایت است. اگر عالمی هادی شد، موفق است.
2.14- رفیق علم
«وَ رَفیقُهُ مَحَبَّةُ الأَخیارِ»؛
رفیق این شخص، یعنی دوست او خوبان هستند. در پایان صلوات شعبانیه آمده است: «دَارَ الْقَرَارِ وَ مَحَلَّ الْأَخْيَارِ ».[17]
این دعا را در این ماه زیاد بخوانید. اَخیار، جمع خیر است و خیر، حقیقت نظام وجود است.
2.14.1- معصومین (علیهم السلام)، اَخیار حقیقی
نبی معظم (صلی الله علیه وآله) به ام سلمه فرمودند: «أَنْتِ عَلَى خَيْرٍ».[18]
البته باید توجه داشته باشیم که جز معصومان (علیهم السلام)، اخیار حقیقی نداریم. اگر عالمی نسبت به ائمه (علیهم السلام) شبهه دارد، عالم اصطلاحی هست، ولی عالم حقیقی نیست.
2.14.2- ماه شعبان، ماه تقسیم ارزاق مؤمنین
ان شاءالله طالب علمی بشویم که خطابش کرده اند. ماه شعبان هم ماه تقسیم رزق است.[19]
رزق خاص، انسان را به مقام خاص می رساند. ﴿فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُّقْتَدِرٍ﴾.[20]

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص48.

[2] المفردات في غريب القران، الراغب الأصفهاني، ج1، ص249.

[3] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج4، ص490.

[4] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص334، حکمت 113.

[5] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج1، ص555.

[6] سوره مائده، آيه 1.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص115.

[8] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ج1، ص237.

[9] البلد الأمين و الدرع الحصين ، الكفعمي العاملي، الشيخ ابراهيم، ج1، ص191.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص131.

[11] قرآن هرگز تحريف نشده، حسن زاده آملي، حسن، ج1، ص83.

[12] المفردات في غريب القران، الراغب الأصفهاني، ج1، ص331.

[13] المفردات في غريب القران، الراغب الأصفهاني، ج1، ص331.

[14] المفردات في غريب القران، الراغب الأصفهاني، ج1، ص561.

[15] المفردات في غريب القران، الراغب الأصفهاني، ج1، ص861.

[16] المفردات في غريب القران، الراغب الأصفهاني، ج1، ص861.

[17] البلد الأمين و الدرع الحصين ، الكفعمي العاملي، الشيخ ابراهيم، ج1، ص187.

[18] الفضائل ، القمي ، شاذان بن جبرئيل، ج1، ص95.

[19] ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ، الشيخ الصدوق، ج1، ص62.

[20] سوره قمر، آيه 55.