جلسه 1404/10/03

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات علم/علم /شرح احادیث اصول کافی

محتويات
1- خلاصه جلسه گذشته
2- خصوصیات علم
2.1- دست علم
2.2- پای علم
2.3- همت علم
2.4- حکمت علم
2.5- جایگاه و مستقر علم
2.6- هدایت کننده ی علم
2.7- مرَکب علم

 

 
 
موضوع: شرح احادیث اصول کافی/علم /خصوصیات علم
 
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ النَّيْسَابُورِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ عُرْوَةَ ابْنِ أَخِي شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ: «كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ : يَا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِيرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّيَّةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ وَ الْأُمُورِ وَ يَدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِينُ الْكَلِمَةِ وَ سَيْفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَيْشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِيرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُّنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِيلُهُ الْهُدَى- وَ رَفِيقُهُ مَحَبَّةُ الْأَخْيَارِ».[1]

1- خلاصه جلسه گذشته
خدا را شاکریم که در محضر آیات و کلمات اهل بیت (علیهم السلام) هستیم. می دانید کلمات اهل بیت (علیهم السلام)، آیات الهی به بُعد معرفتی هستند. تفسیر، یعنی حشر و نشر با آیات و روایات. در باب نوادر کافی کتاب فضل العلم، حدیث دوم آن بودیم. ترسیم عالم در آن بیان شده بود. علم را تشبیه کردند به عنوان یک شخصیت که دارای اعضا و جوارح است. هر قسمتی از بدن را وصفی از اوصاف قرار دادند:
2- خصوصیات علم
2.1- دست علم
«يَدُهُ الرَّحْمَةُ»؛ دستش رحمت است. دست دهنده دارد. کریم باشید به همین جهت است. طالب علم مظهر رحمت است.
2.2- پای علم
«وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ»؛ پای این طالب علم، زیارت علما است. عالم وقتی می تواند به زیارت عالم برود که حسادت را کنار بگذارد. حسادت، بن بست کمال نفس است. حسود می گوید دیگری نباشد، تا من باشم. نظام وجود، نظام ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ﴾[2]
است. دونده ها در یک مسیر، فقط جهت و سرعت و سبقت را می گیرند. در مسیر کمال باید این گونه باشیم. نباید ببینیم چه کسی در عرض ما حرکت می کند؛ تا چه برسد که برای دیگران راه بندان درست کند. ﴿وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ﴾.[3]
نعوذ بالله من سیئات اعمالنا و شرور انفسنا. برخی این قدر حسد دارند که اگر ببیند کس دیگری عالم است، ببینیم چه خبر است؟ خدا را شاکریم که در محضر علامه ذو الفنون قرار گرفتیم. عالم وقتی جامع می شود که به زیارت علما برود. «علماء امتى افضل من انبياء بنى اسرائيل».[4]
اولین مصداق این علما ائمه (علیهم السلام) هستند و بعد کسانی که جا پای آن ها بگذارند.
2.3- همت علم
«وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ»، سلامت ابدان و ارواح است. ما هادیان ارواح هستیم؛ لذا باید اشباح ما هم سالم باشد. تا اشباح ما سالم نباشد، ارواح با ما سالم نخواهد بود. «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ»؛[5]
ارزش انسان به اندازه ی همت اوست.
همت بلند دار که مردان روزگاراز همت بلند به جایی رسیده اند.
هیچ گاه ارزان خواه و آسان خواه نباشید. اگر همت عالی بود به نتیجه می رسید. رجب، یعنی برسید به رحمت اَصَبّ. اَصَبّ، آن بارانی است که آرام آرام می بارد و بر زمین می نشیند که کشاورزان می گویند بهترین باران است.[6]
اگر نفس مان آماده شود، فرشته داعی که دعوت می کند، در این ماه لبیک ما را می گیرد. عرب به هر کسی حکیم نمی گوید. طبیب را وقتی حکیم می گویند که دارو و درمان را شناخته است و دارو را داده است و مریض خوب شده است. حال به او حکیم می گویند. هر عالمی حکیم نیست. عالمی حکیم است که معرفت علمی اش به معرفت عملی اش ختم شود. جامع حکمت نظری و عملی است. حکیم، کسی است که به لطایف افعال می رسد. کسی که به لطایف فعلش برسد، کارش را ترک نمی کند. امام علی (علیه السلام) فرمودند: «طبيب دوار بطبه»،[7]
همین است. پیامبر (صلی الله علیه وآله) منتظر نبود در مطب سراغش بیایند. برای اینکه یک مریض را هم ببیند، به سراغش می رفت. ان شاءالله به سراغ ما بیایند. دارالشفای حقیقی آن ها هستند.
2.4- حکمت علم
«وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ»؛ تقوا مواظبت است و مراقبت ورع متفاوت است.[8]
اولین مرحله این است که به قدر توانایی مان باشد. بارها گفته ایم که تقوا مقول به تشکیک است. از اولین مرحله تا آخرین مراحل. ورع غیر از تقوا است. ورع، یعنی در شبهات هم احتیاط می کند. در حلال با احتیاط رد می شود که به حرام نیفتد. امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرمایند: «فی حَلالِها حِسابٌ و فی حَرامِها عِقابٌ».[9]
اگر کسی به علم حقیقی رسید، به جایی می رسد که حکمتش ورع می شود. ورع، پرهیزگاری خاص است. عالم حقیقی همیشه حکمتش ورع است. عنایت دارید که ما دو قوه داریم: قوای ظاهری و باطنی. در اول روایت، چشم و گوش و حافظه و قوای ظاهری انسان را ترسیم کردند و در اینجا قوای باطنی را ترسیم می کنند.
2.5- جایگاه و مستقر علم
«وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ»؛ مستقر، یعنی خواهان قرار است. ﴿إِلَى رَبِّكَ مُنتَهَاهَا﴾.[10]
﴿إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ ﴾.[11]
باید خواهان قرار باشیم؛ چرا که در جایی ثابت می شود. مستقر به جایی می گویند که مقرّ است. انسان، هم فرار دارد و هم قرار دارد. مفرّ ما حضرت حق است. وقتی به آن می رسد، می گوید: ﴿أینَ المَفَرُّ﴾؛ جای دیگری هست که فرار کنیم؟ پدر خواست بچه را تنبیه کند، غضبناک شد. خواست فرار کند، دید جایی ندارد و خودش را انداخت در دامن پدر. شناخت که مفرّ دیگری ندارد. با بچگی اش فهمید. بچه، اولین نقطه ی مفرّی که تشخیص می دهد، آغوش مادر است. ﴿فَإِذَا جَاءتِ الصَّاخَّةُ﴾،[12]
﴿يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ ﴾.[13]
بچه وقتی از خواب بیدار می شود، دنبال مادر می گردد، نه پدر. ﴿يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ ﴾.[14]
امام هم نسب مادر را به تحقق می رساند. در خاطرات علمایی هست که آنچه داریم از مادر داریم. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: «اخلاقم را از مادر دارم». پدر، معصوم است. مادر مهاجر است. در جایی بوده است که این المستقرّش بلند بوده است، تا مقر خود را بیابد. مقر ما باید به رهایی و نجات باشد. ما باید به این برسیم که در مقری هستیم که جدایی نداریم. «أَيْنَ اَلسَّبَبُ اَلْمُتَّصِلُ بَيْنَ اَلْأَرْضِ وَ اَلسَّمَاءِ».[15]
زمین، یک جهتش، زمین اصطلاحی است. جهت دیگرش این است که هر کسی سرزمینی دارد و آسمانی. همان نجوای بین این زمین نفسانی و آسمان نفسانی که هیچ کس نیست؛ «أَيْنَ اَلسَّبَبُ اَلْمُتَّصِلُ بَيْنَ اَلْأَرْضِ وَ اَلسَّمَاءِ». آن ﴿نَجْوَاكُمْ﴾[16]
فهمیده می شود. اگر بفهمیم مستقر ما نجات است، به نجات می رسیم. این کلمات، سیر منطقی دارد. باید در آن دقت کنید. شأن نزولی تنزیلی آیات و سور، مقدمه برای شرح و بسط ترتیبی قرآن است. ترتیب، گام بعدی نزولی است. صحف و تورات و انجیل و زبور همه آمدند که قرآن بیاید.
2.6- هدایت کننده ی علم
«وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ»؛ باور ما این است که در ذره ذره ی نظام وجود ولیّ، خلط الهی دارد. این باید کشف شود. ﴿فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا﴾.[17]
برای پزشکان ژنتیک در تهران صحبت می کردم، گفتم اگر فوق زمان فکر کردید، طبیب الهی و انسانی و قرآنی می شوید. قرآن فرمود: ﴿فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا﴾. حضرت مریم (سلام الله علیها) که ﴿وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ﴾،[18]
روی همین کار کنید. ذرات نظام وجود، حیّ هستند. این حیات را باید تشخیص بدهیم. ذرات امواج در حال پخش هستند. تصویر و صورت و صوت دارد. اگر خانمی اضطراب داشته باشد، حامله نمی شود. آمدن این جبرائیل (علیه السلام)، باعث قرار می شود و ﴿فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ ﴾[19]
رخ می دهد. الآن مانع فرج، اضطراب و استرس امّت است. اگر به یک قراری برسد که ولیّ بیاید و نفس من ولیّ را بپذیرد، ولیّ آمده است. اگر کسی به اینجا رسید، حضرت را در می یابد. همان طور که تشنه دنبال آب است، آب هم دنبال تشنه است.
هدایت کننده ی او، عافیت است. عافیت، چیزی است که انسان او را به سلامتی می رساند. «یا ولیّ العافیة نسئلک العافیة عافیة الدنیا و الآخرة». یا «وَأَسْأَلُكَ العَفْوَ، وَالعَافِيَة، والمُعافَاة في الدُّنْيَا والآخِرَةِ».[20]
کسی به عافیت می رسد که به عاقبت برسد. کسی که باتقوا باشد. و ﴿الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ﴾.[21]
﴿وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى﴾[22]
. انسان عالِم، عافیتش قائد او می شود. نتیجه ی ماه مبارک رجب هم عافیت طلبی است. عافیت را بد معنا می کنیم. عافیت، تن پروری نیست؛ بلکه روح پروری است. اگر تن می پرورد، چون تن بی روح نمی شود. آن لطیف خواست نصیحت کند، گفت: «از دو طایفه بپرهیز: طبیبی که خود را نمی تواند درمان کند و کسی که کاری را عمل نمی کند و به دیگران می گوید». ﴿كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ﴾.[23]
عافیت طلبی به معنای تن پروری نیست؛ بلکه روح پروری است. اگر آدم پرور باشیم، دستمان در دست ولیّ است. آدم پروری، کار هر کسی نیست.
2.7- مرَکب علم
«وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ»؛ وسیله ی سواری علم، وفاء است. «إن الوصول إلى الله عزوجل سفر لا يدرك إلا بامتطاء الليل».[24]
سفری می شود که جز در شب پیموده نمی شود. از امام صادق (علیه السلام) پرسیدند: ﴿وَاللَّيْلِ﴾[25]
در قرآن برای چیست؟ فرمودند: «حضرت زهرا (سلام الله علیها) هستند». سؤال کردند: ﴿ إِذَا يَغْشَاهَا﴾[26]
چیست؟ فرمودند: «ما فرزندان حضرت هستیم». فرزندان حضرت، شب را پخش می کنند؛ به خاطر اینکه تا شبی نباشد، سحری نیست. ﴿وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ﴾.[27]
﴿أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ﴾.[28]
هرچه شب طولانی تر باشد، انتظار بیشتر است. ﴿إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴾،[29]
ذریه ی حضرت است. باید ذریه ی آن ها را اکرام کرد، تا تمرینی برای اکرام خود آن ها باشد. مرکب شب را دریابید. این مرکب ناهموار و هموار است و ضدین است؛ یعنی برای عده ای ناهموار است که در شب می افتند [و در خواب هستند] و برای برخی هموار.
هرگز معنی حاضر و غایب شنیده ایمن در میان جمع و دلم جای دیگر است.
ان شاءالله همه ی ما در یا طالب العلم و خطاب آن و ترسیمش سهیم باشیم. ان شاءالله سَحرَ و سَهَر داشته باشیم. در بخشی از الهی نامه گفتیم: «الهی از انسان سر می رود، ولی سحر و سهر نمی رود». هرچه به انسان می دهند به سحر می دهند.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص48.

[2] سوره واقعه، آيه 10.

[3] سوره فلق، آيه 5.

[4] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج35، ص304.

[5] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص325، حکمت 47.

[6] المفردات في غريب القرآن، الراغب الأصفهاني، ج1، ص288.

[7] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج34، ص240.

[8] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج4، ص490.

[9] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص106، خطبه 82.

[10] سوره نازعات، آيه 44.

[11] سوره قیامه، آيه 12.

[12] سوره عبس، آيه 33.

[13] سوره عبس، آيه 34.

[14] سوره اسراء، آيه 71.

[15] کلیات مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس، ج1، ص535.

[16] سوره مجادله، آيه 12.

[17] سوره مریم، آيه 17.

[18] سوره مائده، آيه 75.

[19] سوره مرسلات، آيه 21.

[20] مصباح المتهجد، الشيخ الطوسي، ج1، ص64.

[21] سوره هود، آيه 49.

[22] سوره طه، آيه 132.

[23] سوره صف، آيه 3.

[24] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج78، ص380.

[25] سوره شمس، آيه 4.

[26] سوره شمس، آيه 4.

[27] سوره تکویر، آيه 18.

[28] سوره هود، آيه 81.

[29] سوره کوثر، آيه 1.