جلسه 1404/09/19

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات علم (تشبیه علم به بدن انسان)/علم /شرح احادیث اصول کافی

محتويات
1- خصوصیات علم
2- سر علم: تواضع
2.1- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد مادرشان
2.2- نقش مادر علما در موفقیت آن علما
2.3- جایگاه مادر امام رضا (علیه السلام)
3- چشم علم: دوری از حسد
4- گوش علم: فهم
4.1- گناهان، سبب حجاب برای گوش باطنی
4.2- بی فایده بودن عرفان نظری بدون عرفان عملی
4.3- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد غرور برخی از علما
5- گوش علم: صداقت
5.1- خاطره
6- حفظ و ماندگاری علم: فحص و جستجو
6.1- خاطره ی استاد از دوران کودکی
7- قلب علم: حسن نیت
8- عقل علم: شناخت اشیاء و امور
9- دست علم: رحمت و پای علم: زیارت علما



 
 
موضوع: شرح احادیث اصول کافی/علم /خصوصیات علم (تشبیه علم به بدن انسان)
 
1- خصوصیات علم
 
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ النَّيْسَابُورِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ عُرْوَةَ ابْنِ أَخِي شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: «سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ يَا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِيرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّيَّةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ وَ الْأُمُورِ وَ يَدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِينُ الْكَلِمَةِ وَ سَيْفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَيْشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِيرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُّنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِيلُهُ الْهُدَى- وَ رَفِيقُهُ مَحَبَّةُ الْأَخْيَارِ».[1]

تقارن این حدیثِ سیمای علم با ایام ولادت حضرت زهرا (سلام الله علیها)، تقارن خوبی است. از اول سال تحصیلی هم حدیث حلیة رسول الله (صلی الله علیه وآله) را بحث می کنیم.
در این حدیث سیمای علم، حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام)، قیافه و شکل علم و عالم را هم ترسیم کردند. قابل تصویر است. تصویر و ترسیم، یعنی حقیقت سازی کنیم. ملکات ما حالات ماست.
2- سر علم: تواضع
«فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ»؛
رأس علم، تواضع است. تا متواضع نشویم، علم نمی نشیند. علم، جُغد نیست که خرابه نشین باشد. اگر سلامت نفسانی داشتیم، عالم می شویم.
2.1- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد مادرشان
علامه حسن زاده (رحمه الله) فرمودند: «بدون سلامت [نفسانی] هیچ کسی عالم نشد. در سلامت نفسانی، حسب و نسب اثر دارد. بیشترین سلامت از اُمّ شروع می شود». شب میلاد حضرت زهرا (سلام الله علیها) است. پدر، ظهور سلامت مادر است. فرمودند: «پدر ما آدم سالمی بود ولی می فرمودند مادرم چیز دیگری بود».
2.2- نقش مادر علما در موفقیت آن علما
من تحلیلی کردم، دیدم که علما و بزرگان حرف مادر را زده اند. 313 نفر به عدد یاران امام زمان (علیه السلام) از بزرگان را استخراج و تحقیق کردم، دیدم که این ها همین حرف را زده اند که ما هرچه داریم، از مادر داریم. رساله ی خوبی شد.
2.3- جایگاه مادر امام رضا (علیه السلام)
در حالات ائمه (علیهم السلام) می خواندم، دیدم که عده ای به امام رضا (علیه السلام) گفتند: «شما این قدر متخلق هستید»! حضرت امام رضا (علیه السلام) فرمودند: «هرچه دارم از مادر دارم»؛ با اینکه پدرشان معصوم است. درباره رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و امام رضا (علیه السلام) آمده است: «وَ كَانَ كَلَامُهُ كُلُّهُ وَ جَوَابُهُ وَ تَمَثُّلُهُ انْتِزَاعَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ»؛[2]
همه ی کلام و جواب و تمثیلات امام رضا (علیه السلام)، از قرآن بود. مادر امام کاظم (علیه السلام)، جناب حمیده، هنگام انتخاب همسر برای امام کاظم (علیه السلام) ایشان فرمودند: «میان کنیزان، کسی است که مؤدب نشسته و حالاتش چنین است. ایشان می تواند کفو موسای من باشد».[3]

تا سر متواضع نشود، بستر علم واقع نمی شود.
3- چشم علم: دوری از حسد
«وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ»؛
چشم این قیافه ی زیبا آن است که حسد نداشته باشد. اگر قرار باشد که عالمی اهل حسد باشد، تبدیل به قیافه ی بی چشم می شود. چه کسی به این نگاه می کند. تا چشم سالک از غبار حسادت پاک نشود و آینه ی دل از زنگار گناه پاک نشود، کمالات متجلی نمی شود.
4- گوش علم: فهم
«وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ»؛
گوشش فهم است. فهم، غیر از شنیدن است. علم حقیقی آن است که از گوش جان می گذرد و بر گوش جسم می نشیند. ﴿إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ﴾.[4]
کسی که قلب و شنوایی دارد، به نتیجه می رسد.
4.1- گناهان، سبب حجاب برای گوش باطنی
در معارفِ ما دریافت علم از جانب گوش است و چشم، ابزار گوش است. ﴿إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾.[5]
باید از شنیدن های ناروا پرهیز کنیم. غیبت و تهمت، سبب پرده بر گوش باطنی می شود و اصلا گوش باطنی باز نمی شود.
4.2- بی فایده بودن عرفان نظری بدون عرفان عملی
عرفان نظری بدون عرفان عملی نمی شود. ما اول نیاز به دانستن داریم؛ ولی تا شهود نشود، هیچ اثری ندارد. چیزی که الآن خیلی به نام عرفان، شکست خورده اند، این است که در نظر هستند. حرف های گذشتگان را خوب تحلیل می کند، ولی باید به او گفت که خودت چه هستی؟ اهل حسادت است. اگر درس دیگری شلوغ باشد، می گوید چرا؟ به تو چه ربطی دارد؟
4.3- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد غرور برخی از علما
حضرت علامه حسن زاده (رحمه الله) می فرمودند: «تا کنار هم در درس استاد هستیم، خوبیم، ولی تا اطراف ما را گرفتند، می گوییم که هم را نمی شناسیم». خدایا ما را نگهدار.
5- گوش علم: صداقت
«وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ»؛
و زبان این علم، صداقت است. دو علم داریم؛ علم به زبان که این علومی است که می خوانیم و علم به قلب که علم قلبی، نافع است. اگر علم زبانی با علم قلبی یکی شد، این معنای توفیق است. خوشا به حال کسانی که زبان شان صادق است.
5.1- خاطره
رضوان الهی بر همه ی والدینی که اسم های خوبی برای ما انتخاب کردند. علم اوفاق را محضر حضرت علامه بودیم. اسم شریف حسن را یاد دادند. بعد اسم هادی را به عنوان تمرین آوردند و فرمودند: «هادی، عددش 20 است. نمره اش هم 20 است». گفتم به قصد انشاء بگویید. فرمودند: «20 در 20 است». صادق، مهدی، حسن، حسین، فاطمه، علی، محمد. اسم های خوبی برای ما انتخاب کردند. بزرگ ترین علم اگر تمرین نشود، فراموش می شود.
6- حفظ و ماندگاری علم: فحص و جستجو
«وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ»؛
حفظ و ماندگاری علم به فحص و ممارست است. علم، یک نقطه ای است که تکرارش به ممارست است. امام باقر (علیه السلام) فرمودند: «تَذَاكُرُ الْعِلْمِ دِرَاسَةٌ وَ الدِّرَاسَةُ صَلَاةٌ حَسَنَةٌ»؛[6]
گفت و گوی علمی کنید که زنده می ماند. در نهج البلاغه آمده است: «كُلُّ وِعَاء يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ إِلاَّ وِعَاءَ الْعِلْمِ، فَإِنَّهُ يَتَّسِعُ بِهِ»؛[7]
هر ظرفی با قرار دادن چیزی در آن ضیق می شود، جز ظرف علم که با قرار دادن علم در آن افزوده می شود. قلب و معده ی انسان به اندازه ی مشت انسان است. معده تا 8 برابر بزرگ می شود.
6.1- خاطره ی استاد از دوران کودکی
خدا والد ما را رحمت کند؛ وقتی یونجه می آمد، سفارش می کردند کم به این حیوانات بدهید. بز داشتیم. فرمودند: «بهار هست و زیاد می خورند و نفخ می کنند». شنبلیله از خانواده ی یونجه است. اگر اطبا دَوزش را بیشتر کنند، نفخ می آورد.
7- قلب علم: حسن نیت
«وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّيَّةِ»؛
قلبش، حسن نیت است. ﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاء وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ﴾[8]
.
8- عقل علم: شناخت اشیاء و امور
«وَعَقلُهُ مَعرِفَةُ الأشياءِ وَالأُمورِ»؛
عقل علم این است که اشیاء را می شناسد. آقا رسول الله (صلی الله علیه وآله) فرمودند: «إلَهی أَرِنِی الأَشیاءَ کَما هِیَ».[9]
در علم فلسفه می گویند: «فلسفه، علم به شناخت اشیاء است؛ همان گونه که هست».
9- دست علم: رحمت و پای علم: زیارت علما
«وَ يَدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ»؛
دست علم، رحمت و پایش، زیارت علما است. کسی که به معرفت اشیاء برسد، مبسوط الید می شود. سائل می شود و جواب می دهد. ﴿وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ ﴾.[10]

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص48.

[2] عيون أخبار الرضا(ع)، الشيخ الصدوق، ج2، ص180.

[3] عيون أخبار الرضا(ع)، الشيخ الصدوق، ج1، ص14.

[4] سوره ذاریات، آيه 37.

[5] سوره غافر، آيه 56.

[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[7] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص346، حکمت 205.

[8] سوره بینه، آيه 5.

[9] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج4، ص132.

[10] سوره ضحى، آيه 10.