جلسه 1404/08/21

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات علم/علم /شرح احادیث اصول کافی

محتويات
1- خصوصیات علم
1.1- تصویرسازی علم در این حدیث
1.2- حفظ علم
1.3- قلب علم
1.4- عقل علم
1.4.1- تفاوت اشیاء و امور
1.4.2- لزوم بهره بردن عالم از عقلش برای شناخت وجود حقیقی
1.4.3- نسبت بین عقل و علم
1.4.4- کلام امام خمینی (رحمه الله) در مورد شهید رجایی (رحمه الله)
1.4.5- خصوصیات عارف حقیقی
1.5- دست علم
1.5.1- فرازی از الهی نامه
1.5.2- دست گیری خداوند و مچ گیری شیطان
1.6- پای علم
1.7- همّت علم



 
 
موضوع: شرح احادیث اصول کافی/علم /خصوصیات علم
 
کتاب العلم
باب النوادر
1- خصوصیات علم
سلسله سند این روایت معتبر است. این روایت را در کنار روایت حلیة رسول الله (صلی الله علیه وآله)، ملاحظه کنید که هر دو ترسیم انسان کامل است. اگر بخواهیم، مصداق پیامبر (صلی الله علیه وآله) که در مورد ایشان گفته اند: «کانَ خُلُقُهُ القُرآنُ»[1]
را بخواهیم پیاده کنیم باید این دو روایت را ببینیم.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ النَّيْسَابُورِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ عُرْوَةَ ابْنِ أَخِي شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ: «يَا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِيرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّيَّةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ وَ الْأُمُورِ وَ يَدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِينُ الْكَلِمَةِ وَ سَيْفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَيْشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِيرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُّنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِيلُهُ الْهُدَى- وَ رَفِيقُهُ مَحَبَّةُ الْأَخْيَارِ».[2]

1.1- تصویرسازی علم در این حدیث
در حدیث شریف دوم باب نوادر، کتاب فضل العلم از کتاب اصول کافی شریف بودیم. فرمایش امام صادق (علیه السلام) از حضرت علی (علیه السلام) خطاب به طالب علم را می خواندیم. از خصوصیات این حدیث این است که در آن تشبیه و تصویر است. امروزی ها رسم است در میدان های مختلف در موزه های گوناگون جهانی تندیس می سازند. قیافه سازی می کنند. این حدیث تندیس علم است. تجسیم علم است. نفس مان قابل عقل مان است. عقل فاعل بر نفس قابل تصویر می سازد. سیما و تصویر، فعلیت عقل است بر نفس قابل. باید به دریافت برسیم.
1.2- حفظ علم
و «حفظه الفحص»؛
باید در تفحص باشیم. گروه تفحص از زیر خاک ها ابدان شهدای جنگ را بیرون می آورند. در عظمت کار این ها همین بس که گاهی بدن هایی بیرون می آید که سالم است. کنجکاوی می کند، تا به نظر برسد.
1.3- قلب علم
«و قلبه حسن النیة»؛
قبض و بسطش به حسن نیت است. اگر عالمی بدبین باشد، قلب ندارد. اگر عالمی تنبل باشد و تفحص نداشت، عالم نیست.
1.4- عقل علم
«و عقله معرفة الأشیاء و الأمور»؛
عقل علم، درک حقیقت اشیاء است. معرفت الفاظ نفرمود. حوزه و دانشگاه الآن، معرفت الفاظ است. باید به معرفت اشیاء برسیم. «أول العلم معرفة الجبار و آخره تفویض الأمر إلیه».[3]

1.4.1- تفاوت اشیاء و امور
ما به این نتیجه رسیدیم هرچه هست وجود است. شیء هم مترتب بر وجود است. چقدر تعبیر حضرت زهرا (سلام الله علیها) در خطبه فدکیه مهم است! فرمودند: «لا مِن شیء»[4]
آفرید. خدا نفرمودند مِن لا شیء. ﴿هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنسَانِ حِينٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْئًا مَّذْكُورًا.﴾.[5]
شیء نبودن با شیء مذکور نبودن متفاوت است. نسبت آباء و ابناء است. فرق است بین اشیاء و امور. شاید اشیاء، ماهیت شیء باشد. امر، اداره شیء است.
1.4.2- لزوم بهره بردن عالم از عقلش برای شناخت وجود حقیقی
انسان عالم، عقلش به این است که بفهمد چه هستند و چگونه اداره می شود. «أَزِمَّةُ الأُمورِ طُرّاً بِیَدِهِ»؛[6]
زمام همه ی امور به دست خداوند است. اشیاء را به وجودات می شناسد. وجودات را به وجود حقیقی می شناسد. عقل عالم به این است که شخصیت شناس است. شخصیت شناسی را در یکی بودن این ها نشان می دهد. عالم باید عاقل بشود.
1.4.3- نسبت بین عقل و علم
نسبت بین علم و عقل، نسبت عموم و خصوص مطلق است؛ از طرف خاص ضابطه کلی است، ولی از طرف عام، شاید باشد؛ مانند نسبت بین انسان و حیوان. هر عاقلی، عالم است، ولی هر عالمی، عاقل نیست؛ مثل عبارت مَلِک و مالِک. ما در مبانی فقهی خود، قرائت «مَلِک» در آیه ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾[7]
را اولی می دانیم. دلیل ما هم این است که هر مَلِکی، مالک است، ولی هر مالکی، مَلِک نیست.[8]
هر کس که حاکم بر نفوس است، حاکم بر اموال هم هست، ولی مالک بر اموال، لزوما مالک بر نفوس نیست. عقل عالم، معرفت اشیاء است؛ یعنی عاقل می شود. اگر عالمی عاقل شد، ارزشمند است.
1.4.4- کلام امام خمینی (رحمه الله) در مورد شهید رجایی (رحمه الله)
خداوند رحمت کند حضرت امام (رضوان الله علیه)؛ ایشان در اختلافات مملکتی برای مرحوم شهید رجایی فرمودند: «عقلش از علمش بیشتر است». ایشان حکیمی هستند که یاران شان را می شناسند. اگر عقل مان از علم مان بیشتر شد، به عاقل می رسیم.
1.4.5- خصوصیات عارف حقیقی
امام صادق (علیه السلام) در تعریف عقل می فرمایند: «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ».[9]
کسی که خداخدایش بلند است، عاقل است. عاقلی که عارف بشود. این اخص است. متأسفانه با عرفان بازی کردند. عرفان را با قَلَندری و بازی با الفاظ اشتباه گرفتند. اگر کسی دنبال مریدبازی بود، عارف نیست. عارف، توجهش به خدا است. عارف ربانی و سالک توحیدی می شود و وجهش باقی است به بقای خدا. همه را مرتبط با خدا می کند. کسی بیاید و نیاید، مهم نیست. شلوغ باشد، یا نه اهمیت ندارد. عاقل باید بداند به چه کسی وابسته است. این، همان توحید نظری و عملی است.
1.5- دست علم
«و یده الرحمة»؛
شکل عالم را دارند تصویر می کنند. به دست عالم رسیدند. دستش، رحمت است، مهربانی است. یَد، نماینده چند چیز است: اول: قدرت. تمام کارهای ما به وسیله دست ما است. دوم: یَد نماد نعمت است. سوم: یَد نماد رحمت است و چهارم: یَد، نماد عزت است. منظور از ید در آیه ی: ﴿يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ﴾،[10]
دست اصطلاحی که نیست. «یده الرحمة»، یعنی دست عالم رحمت است. دستِ دهنده دارد. دست را که بالا می کنیم، یعنی نعمت ها داده شود. قنوت، پل زدن بین نفس انسان و خدا است. وقتی پل زدید، اینجا چندین مرحله می یابید. عرب ها به دستی که خالی است، می گویند: «صِفرُ الکَفّ».
1.5.1- فرازی از الهی نامه
در الهی نامه عرض کردم:
«الهی! با دست خالی آمدم به سراغت؛
نه با دست پر آمدم؛ با بار گناه.
الهی سنگین آمده ام، سبک بازم گردان. با کوله باری آمده ام.
الهی سبک آمده ام، سنگینم باز گردان.
رحمت بیاید.
الهی! حال که آمده ام، بازم مگردان که هیچ در بساط ندارم، جز آه، یا أوّاه».
1.5.2- دست گیری خداوند و مچ گیری شیطان
این را باید تمرین کرد. بگذارید بگویند آه در بساط ندارد. عالِم، کسی را محروم نمی کند؛ چون دست حضرت حق، همیشه دست گیر است. رحمان، دست گیر است و شیطان، مچ گیر. تمام محاکم عالم، گیر شیطنت های شیطان است. مچ گیری می کند. رحمان، کارش دست گیری است.
1.6- پای علم
«و رِجله زیارة العلماء»؛
پای عالم زیارت علما است. «الجَنَّةُ تَحتَ أَقدامِ الأُمَّهاتِ».[11]

خدا علم را به قدم می دهد، نه قلم. قلمی اگر در تبیین اقدام بود، ارزش دارد. تراجم برای حالات علما است. بخوانید. یکی از مصادیق زیارة العلماء، خواندن تراجم و حالات علماء است.
1.7- همّت علم
«و همّته السلامة»؛
اگر عالمی مریض بود، باید در آن تأمل کرد.
خدا به ما علم حقیقی عنایت کند.
 

[1] الدر المنثور في التفسير بالمأثور، السيوطي، جلال الدين، ج8، ص243.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص48.

[3] دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج1، ص3735.

[4] اعلام النساء المؤمنات، الحسّون، محمد، ج1، ص643.

[5] سوره انسان، آيه 1.

[6] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج4، ص386.

[7] سوره حمد، آيه 4.

[8] مجمع البيان في تفسير القرآن - ط مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، الشيخ الطبرسي، ج1، ص59.

[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[10] سوره فتح، آيه 10.

[11] مستدرك الوسائل، المحدّث النوري، ج15، ص180.