جلسه 1404/07/30

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات علم/علم /شرح احادیث اصول کافی

محتويات
1- فضائل و خصوصیات علم
1.1- متن روایت
1.2- ترجمه روایت
1.3- رأس علم، تواضع
1.3.1- ویژگی سر در بدن
1.3.2- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد جایگاه سر در بدن
1.3.3- تکبر، نشانه ی بی مغزی
1.4- چشم علم، بیزاری از حسد
1.4.1- معنای حسادت و تفاوت آن با رقابت
1.4.2- معنای صمد
1.4.3- نقش حسادت در چشم زخم به دیگران
1.4.4- ممدوح بودن غبطه و مذموم بودن حسد
1.4.5- عدم تزاحم حقیقی در نظام وجود
1.4.6- راهکارهای پیشگیری از چشم زخم
1.4.7- تشبیه چشم زخم به شمشیر برّنده
1.5- گوش علم، فهم
1.6- زبان علم، صدق و راستگویی
1.6.1- روایتی در صدق امام صادق (علیه السلام)
1.7- حفظ علم با جستجو
1.8- قلب علم، حسن نیت
1.9- خاطره
1.10- خطر حسادت برای علما



 
 
موضوع: شرح احادیث اصول کافی/علم /خصوصیات علم
 
کتاب العلم (باب النوادر)
1- فضائل و خصوصیات علم
در حدیث ابوبصیر بودیم که از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است. ایشان همواره می فرمودند: «کان یقول»، یعنی این جمله را به طور مداوم تکرار می کردند. اهل بیت (علیهم السلام) نسبت به استفاده از لقب «امیرالمؤمنین» اصرار داشتند. مرحوم علامه امینی نیز در کتاب «الغدیر» تأکید دارد که نباید گفته شود: «امام علی»، بلکه باید گفته شود: «امیرالمؤمنین (علیه السلام)». ایشان، امیرِ آیات و روایات اند. دانشگاه و حوزه، عرصه ی اصطلاحات اند؛ اما آنچه مدنظر است، علم حقیقی است. این ها مقدمه اند، نه مقصد.
1.1- متن روایت
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ النَّيْسَابُورِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ عُرْوَةَ ابْنِ أَخِي شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: «سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُول:ُ يَا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِيرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّيَّةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ وَ الْأُمُورِ وَ يَدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِينُ الْكَلِمَةِ وَ سَيْفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَيْشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِيرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُّنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِيلُهُ الْهُدَى- وَ رَفِيقُهُ مَحَبَّةُ الْأَخْيَارِ».[1]

1.2- ترجمه روایت
از ابی بصیر روایت شده که گفت: شنیدم امام صادق (علیه السلام) به نقل از امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرمود: «ای جوینده علم! همانا علم دارای فضیلت های فراوانی است:
    • سرِ آن، فروتنی است؛
    • چشمِ آن، دوری از حسد است؛
    • گوشِ آن، فهم و درک است؛
    • زبانِ آن، صداقت است،
    • حافظه اش، بررسی و تحقیق است؛
    • قلبش، نیت نیکو است؛
    • عقلش، شناخت اشیاء و امور است؛
    • دستش، رحمت است؛
    • پایش، دیدار با علماست؛
    • همتش، سلامت است؛
    • حکمتش، پرهیزکاری است؛
    • جایگاهش، نجات است؛
    • راهبرش، عافیت است؛
    • مرکبش، وفاداری است؛
    • سلاحش، نرم گویی است؛
    • شمشیرش، رضایت است؛
    • کمانش، مدارا کردن است؛
    • لشکرش، گفت وگو با علماست؛
    • مالش، ادب است؛
    • ذخیره اش، دوری از گناهان است؛
    • توشه اش، نیکی و معروف است؛
    • آبش، سازش و صلح است؛
    • راهنمایش، هدایت است؛
    • همراهش، محبت نیکان است».
1.3- رأس علم، تواضع
علم را به هیئت انسانی تشبیه کرده اند و هر بخشی از بدن را نماینده ی یکی از صفات علم دانسته اند. حضرت از رأس و سر آغاز کردند؛ چرا که سر، جایگاه فرماندهی انسان است.
1.3.1- ویژگی سر در بدن
در بدن انسان، هیچ عضوی به استحکام جمجمه نمی رسد؛ از همه ی استخوان ها محکم تر است، زیرا حافظ نقطه ی فرماندهی است.
1.3.2- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد جایگاه سر در بدن
حضرت علامه حسن زاده - جانم به قربانشان - می فرمودند: «تنها محافظ دایره مانندی که خداوند قرار داده، جمجمه است. اگر دایره آسیب ببیند، آن را پخش می کند». گنبد نیز به همین دلیل ساخته می شود. اگر پل ها را گنبدی نسازند، توان حمل ندارند. پل های معلق، توان شان برعکس است. توان موجودات در عُلو است، نه در سُفل؛ حفاظت از بالا صورت می گیرد.
1.3.3- تکبر، نشانه ی بی مغزی
رأس، اساس است. رأسِ علم، تواضع است: «مَن تَواضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ». ضرب المثلی هست که می گوید: «کله اش بوی قرمه سبزی می دهد!» اگر دیدید عالمی تکبر دارد، بدانید این سر، جز گنبد چیزی نیست؛ بی مغز است. مغز، آن گاه معنا دارد که تواضع داشته باشد. درختان، وقتی بار می گیرند، سرشان فرود می آید.
1.4- چشم علم، بیزاری از حسد
«و عینه البراءة من الحسد»؛
چشمِ این علم، برائت از حسد است.
1.4.1- معنای حسادت و تفاوت آن با رقابت
حسد چیست؟ حسد، آن است که نگاه انسان به دیگران باشد؛ با نیت زمین زدن آن ها. میان حسادت و رقابت تفاوت است. دو رقیب، کمالات یکدیگر را می بینند و چون دیگری جلوتر است، می گوید: «مثل او بشوم یا جلوتر بروم.» مانند دو دونده که حق ندارند به حریم هم وارد شوند، اما در عرض هم می توانند بدوند. این رقابت است.
حسادت یعنی: «او این طور نباشد، تا من باشم.» او چرا چنین است؟ به تو ربطی ندارد. داده های الهی بی مصلحت نیست. تو هنر داری، مانند او باش. چشمِ علم، برائت از حسد است؛ دیگران را می بیند، اما نه برای زمین زدن، بلکه برای دستگیری. اگر رقیبش سؤال علمی هم بپرسد، پاسخ می دهد: ﴿وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ﴾.[2]

1.4.2- معنای صمد
در بحبوحه ی جنگ کربلا، یکی از مجاهدان پرسید: «معنای ﴿اللَّهُ الصَّمَدُ ﴾[3]
چیست؟» حضرت ایستادند و پاسخ دادند: «الذی لا جوف له»؛[4]
آن که توخالی نیست.
1.4.3- نقش حسادت در چشم زخم به دیگران
کسانی که حسادت شان بالا می رود، چشمان شان نیز بد می شود؛ این همان چشم زخم است. قوّه ی تأثیر چشم در همه وجود دارد، اما برخی با آن ضربه می زنند. رسول خدا (صلى الله عليه وآله) را هم خواستند هم از نظر فیزیکی از میان بردارند و هم با چشم؛ در این باره، سوره ی معوّذتین نازل شد.
1.4.4- ممدوح بودن غبطه و مذموم بودن حسد
انسان باید در مسیر علم، نگاهش به آینده باشد، نه به دیگران. باید ادامه دهد و کاری به دیگران نداشته باشد. دیگرشکنی نکنیم؛ خودشکنی هنر است. غبطه اشکالی ندارد؛ اما حسد، بله. آن دونده اگر پایش را جلوی پای دیگری قرار دهد، درست نیست. در قرآن، واژه ﴿سَارِعُوا﴾[5]
و ﴿سَابِقُوا﴾،[6]
هر دو برای مغفرت به کار رفته است. «غُفران»، یعنی چشم پوشی.
1.4.5- عدم تزاحم حقیقی در نظام وجود
در نظام وجود، هیچ کس مزاحم دیگری نیست؛ تزاحم ها خیالی و اعتباری اند. هر کس کنار سفره ی خودش نشسته است. شیطان را هم خودمان می آوریم و بعد نمی توانیم بیرونش کنیم.
1.4.6- راهکارهای پیشگیری از چشم زخم
اصلاً چشم زخم بدون حسادت نمی شود. گاهی انسان گمان می کند حسادت ندارد. [اگر نعمتی را برای خودتان یا دیگران دیدید،] ذکر «ما شاء الله» بگویید. اراده ی الهی، تأثیر آن اراده ی نفسانی را می گیرد. هرچه اختلاف طبقاتی بیشتر شود، چشم زخم هم بیشتر می شود.
خواندن ذکر «لا حول و لا قوة إلا بالله»، «آیت الکرسی» و برخی حرزها اثر دارد. هرچه الهی تر شویم و اهل ادعیه باشیم، اثر چشم کمتر می شود.
1.4.7- تشبیه چشم زخم به شمشیر برّنده
چشم مانند تیر است؛ گاهی اصابت می کند. چشم، شمشیرِ برنده است و می بُرد. کاهنان گاهی از چشم استفاده می کردند. گروهی از کسانی که چشمان شان اثر داشت، آورده شدند تا پیامبر (صلى الله عليه وآله) را چشم بزنند. ارث و مزاج نیز در چشم زخم اثر دارد.
1.5- گوش علم، فهم
و أُذُنُهُ الفَهم
گوشِ علم، فهم است. فهم، به عبارت بهتر، تحلیلِ ماجراست، نه صرفاً شنیدن آن. درباره ی حضرت سلیمان (علیه السلام) آمده است: ﴿فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ﴾؛[7]
یعنی فهم را به سلیمان دادیم. فهم، برای هر کسی نیست.
1.6- زبان علم، صدق و راستگویی
«و لِسانُهُ الصِّدق»؛
زبانِ علم، راست گویی است. علم، رسیدن به واقعیت است؛ و آن گاه که به واقعیت رسید، خلاف گویی ندارد. نباید گرفتار جهل مرکب بود.
1.6.1- روایتی در صدق امام صادق (علیه السلام)
مرحوم علامه مجلسی درباره ی امام صادق (علیه السلام) نقل می کند: یهودی ها با گروهی از مسلمانان توافق کردند که ایشان را خجل کنند. گفتند خرمایی را پشت در می گذاریم و در جمع می پرسیم: «آیا این خرما روزی ما هست یا نه؟» اگر بگوید روزی شماست، آن را می اندازیم؛ و اگر بگوید نیست، آن را می خوریم. امام فرمودند: «اگر از گلوی شما پایین رفت، روزی شماست؛ وگرنه، خیر.» این امام صادق (علیه السلام)، صادق واقعی است.
1.7- حفظ علم با جستجو
«و حِفظُهُ الفَحص»؛
در اینجا، هم از قوای ظاهری استفاده شده است و هم از قوای باطنی؛ همان گونه که در دعای کمیل می خوانیم: «قَوِّ عَلَى خِدْمَتِكَ جَوَارِحِي وَ اشْدُدْ عَلَى اَلْعَزِيمَةِ جَوانِحی».[8]
فحص، یعنی جست وجوگری. بسیاری از جست وجوگری های فضای مجازی، بخشی از علم اند. جهان امروز در پیچ خطرناک هوش قرار دارد. داده ها را دریابید و مراقب داده های دشمن باشید. اگر به علم حقیقی رسیدید، جست وجوی شما نیز درست خواهد بود. حفظِ علم، به جست وجوگری است.
1.8- قلب علم، حسن نیت
«و قَلبُهُ حُسنُ النِّيّة»؛
«إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ».[9]
نیت، یعنی همه ی قوای انسان را به یک سمت و سو جهت دادن.
1.9- خاطره
سائلی بود در مسیر امام تقی (علیه السلام) بین نیشابور و مشهد. اوایل جنگ، داخل اتوبوس می گفت: «خدا می گوید بده، شیطان می گوید نده. امام می گوید بده، صدام می گوید نده. امام حسین (علیه السلام) می گوید بده، یزید می گوید نده. دلت می خواهد بده، دلت می خواهد نده.» کسی جرأت نمی کرد ندهد.
1.10- توصیه های استاد برای درمان حسد
۱. توجه نداشتن به چیزهایی که چشم ما را تحریک می کند.
۲. کمالات دیگران را بیش از حد برازنده ندانیم. اگر برازنده شد، ذکر «ما شاء الله، لا حول و لا قوة إلا بالله» را بگوییم. این ذکر باعث می شود چیزی به چشم ما نیاید.
۳. توجه به خودمان داشته باشیم؛ در این صورت، دیگران به چشم ما نمی آیند.
1.9- خاطره
کسی برای کنکور مشورت می گرفت. گفتم: «رتبه ی خوبی می آورید.» سپس افزودم: «در فلان جلسه این گونه بودی؛ باید این دستورها را انجام دهی».
1.10- خطر حسادت برای علما
برای «جِلبابِ بلاء» آماده باشید و خود را از معرض خطر چشم دور نگه دارید. تواضع داشته باشیم و حسد نورزیم؛ چرا که سهم علما در این زمینه زیاد است. نافذالبصیرة و صدوق باشیم و حسن نیت داشته باشیم.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص48.

[2] سوره ضحى، آيه 10.

[3] سوره اخلاص، آيه 2.

[4] شرح أصول الكافي، المازندراني، الملا صالح، ج4، ص64.

[5] سوره آل عمران، آيه 133.

[6] سوره حدید، آيه 21.

[7] سوره انبیاء، آيه 70.

[8] کلیات مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس، ج1، ص67.

[9] كتاب المناهل، الطباطبائي المجاهد، السيد محمد، ج1، ص597.