جلسه 1403/12/08

بسم الله الرحمن الرحیم



لزوم بذل علم به اهل آن /فضیلت علم /علم

محتويات
1- روایات بَابُ بَذْلِ الْعِلْمِ
1.1- روایت اول
1.1.1- اعتبار سندی این روایت
1.1.2- منظور از کتاب در روایات
1.1.3- منظور از قرائت
1.1.4- دو پیمان خداوند
1.1.5- وظیفه ی سنگین علما
1.1.6- دو نوع طبیب و دو نوع عالِم
1.1.7- لزوم برطرف کردن جهل با علم
1.1.8- آمرزش هفتاد گناه از جاهل، قبل از آمرزش یک گناه از عالم
1.1.9- سائلِ مالی و سائلِ علمی
1.1.10- کلام علامه طباطبایی (رحمه الله) و علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد پاسخ به سؤالات بی جواب
1.1.11- خاطره ی استاد از یکی از رجال الغیب
1.1.12- نکته ای لطیف در مورد مناجات شعبانیه
1.1.13- خاطره استاد از حل جداول «سودوکو» با استادشان علامه حسن زاده (رحمه الله)
1.2- روایت دوم
1.3- روایت سوم
1.4- روایت چهارم
1.4.1- اعتبار سندی این روایت
1.4.2- بَذل علم به اهل علم و بُخل علم نسبت به نااهل
1.4.3- لزوم سخن گفتن با مردم به اندازه ی ظرفیت شان
1.4.4- حکمت و حکیم واقعی
1.4.5- عنایت خاص علامه حسن زاده (رحمه الله) به استاد
1.4.6- کم بودن طالبان علم حقیقی در زمان حاضر
1.4.7- اثر بذل علم به اهل آن

 
 
موضوع: علم/فضیلت علم /لزوم بذل علم به اهل آن
 
1- روایات بَابُ بَذْلِ الْعِلْمِ
1.1- روایت اول
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «قَرَأْتُ فِي كِتَابِ عَلِيٍّ (علیه السلام): إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَى الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتَّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ كَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ».[1]

1.1.1- اعتبار سندی این روایت
سند بی اشکال نیست ولی قابل اعتنا است.
1.1.2- منظور از کتاب در روایات
امام صادق (علیه السلام) فرمودند که در کتاب علی (علیه السلام) خواندم. این کتاب چیست؟ کتاب، مجموعه ای از حروف و کلمات است؛ به خصوص چیزی که مکتوب باشد. کتاب در اصطلاح اهل بیت (علیهم السلام) اعم از همه ی این ها است. شاید ائمه ی ما (علیهم السلام) در مقام امامت و ولایت خود جامع هستند. جامع، عددش 114 است؛ عدد سُوَر قرآن. این ها با کتاب جامع یکی هستند. هر امامی در هر دوره ای قرار می گیرد و زمان خاصی دارد. مُبَیِّن و بیان کننده ی بخش خاصی از قرآن و دین است. کتاب علی (علیه السلام) است. منافاتی ندارد که کتابی هم دست به دست شده باشد.
1.1.3- منظور از قرائت
قرائت در اینجا، هم قرائت اصطلاحی است و هم قرائت حقیقی. قرآن را که قرآن می گویند، به معنای مجموع است. گاهی مصحف یا صحیفه گفته می شود. یکی از کلمات حضرت که سید رضی جمع کرد و به نظر خودش فصیح و بلیغ بود، نهج البلاغه نام گرفت.
1.1.4- دو پیمان خداوند
خداوند بر جُهّال به طلب علم پیمان نگرفته، تا اینکه از علماء پیمانی گرفته که علم خود را بذل کنند. خداوند دو پیمان گرفته است؛ یکی از دانشمندان و دیگری از جهال. پیمان علما مقدم بر پیمان جهال است.
1.1.5- وظیفه ی سنگین علما
عالَم بر اساس ثواب و عقاب اداره می شود. قبل از سؤال از جاهل که چرا ندانستی، سؤال از عالِم است که چرا نگفتی. وظیفه ی ما سنگین است.
1.1.6- دو نوع طبیب و دو نوع عالِم
ما باید «طَبِيبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ»[2]
باشیم. دو طبیب داریم؛ یکی کسانی که در مطب خود هستند و دیگران آن ها که همه جا می روند. شاید به لحاظ عامیانه طبیبی که بماند، درآمدش بیشتر باشد، ولی کسی که سراغ مردم برود و بیمار زمین گیر را پیدا می کند که طبیب هم نمی تواند برود، این مهم است. ما باید این گونه باشیم. نیازمندها که بیشتر باشند، دوّار بودن ما باید بیشتر باشد. علم بیشتر می شود، ولی جهل فرهنگی هم بیشتر می شود. باید موضوع شناسی کرد. شأن برخی از علما این است که سراغش بروند و برخی موارد باید سراغ دیگران رفت. همان طور که تشنه به دنبال آب می چرخد، آب هم دنبال تشنه است.
1.1.7- لزوم برطرف کردن جهل با علم
دلیل حضرت این است که چون علم قبل از جهل است، تا معلوم نداشته باشیم، جهل را نمی توانیم رفع کنیم. چرا که جهل به جهل برطرف نمی شود؛ بلکه به علم برطرف می شود. باید نقطه ی علمی باشد. «العِلمُ نُقطَةٌ کَثَّرَها الجاهِلونَ».[3]
علم قبل از جهل است. ﴿فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ﴾،[4]
برای همین است.
1.1.8- آمرزش هفتاد گناه از جاهل، قبل از آمرزش یک گناه از عالم
«يُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ يُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ».[5]
ثواب و عقاب بر اساس تقدم و تأخر است. علم و عالم مقدم است. آسیب های انسان از جهل علمی و جهالت عملی است؛ یکی شبهات است و دیگری شهوات.
1.1.9- سائلِ مالی و سائلِ علمی
﴿وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ﴾.[6]
فقط سائلِ درهم و دینار نیست. سائل مسائل علمی هم هست. سؤال و علم هم دارای مراتب است. سائل نیز دارای مراتب است.
1.1.10- کلام علامه طباطبایی (رحمه الله) و علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد پاسخ به سؤالات بی جواب
سعی کنید سؤال های بی جواب را جواب دهید. وقتی می توانید به سؤال های بی جواب، جواب دهید که به منبع جواب و جواد متصل شوید. در نوشته های مرحوم علامه طباطبایی (رحمه الله)بود که من کثیر السؤال بودم. کم کم سؤال هایم کم شد. روزی صحبت همین مطلب محضر علامه حسن زاده - جانم به قربان شان - شد. فرمودند: «کسانی که به حقیقت آیات الهی و تفسیر انفسی قرآن متصل شوند، هیچ گاه بی جواب نیستند. القای سؤال، همانا و ایجاد جواب همان.
1.1.11- خاطره ی استاد از یکی از رجال الغیب
چند سال قبل ایام فروردین، حرم امام رضا (علیه السلام) ما را برای پاسخ به سؤالات زائران دعوت کردند. یا می نوشتند و یا شفاهی می پرسیدند. من سعی می کردم از خود مردم هم جواب را بپرسم و بعد فصل الخطاب جواب نهایی را می دادم. آقایی با قیافه ی خاصی و کلاه خنده داری شبیه کلاه های شیپوری آمد. تا آمد، همه خندیدند. سؤال و جواب که می کردیم، هر از چند گاهی پارازیت می داد و مردم می خندیدند. بحث مان به قضا و قدر رسید. بحث سنگین است. همه جور افرادی بودند؛ عالم و عامی. سؤال کردم که کسی جواب دارد؟ آن آقا گفت: «من جواب دارم». گفتم بفرما. گفت: «ما نمی خواستیم به این جلسه بیاییم؛ به ما گفتند بیا». جملات نابی گفت. گفت برای همین گفتند که ما بیاییم. گفتم شما بیا اینجا کنار من و چای بخور. صلواتی برایش درست کردم. چای را نخورد؛ ولی قند را برداشت و نخورد. جلسه تمام شد. آمدم کاغذها را جمع کنم و از ایشان تشکر کنم. در همین فاصله که کاغذها را جمع کنم، ناپدید شد و جمعیت هم دنبال او بود. رجال الغیب هستند. برسید به جایی که بی جواب نباشید.
1.1.12- نکته ای لطیف در مورد مناجات شعبانیه
ماه مبارک شعبان نیز ماه همین رزق است. خیلی از رزق تقسیم می شود. مناجات شعبانیه را تمام ائمه (علیهم السلام) می خواندند. الهی نامه ی اهل بیت (علیهم السلام) است. الهی نامه ی آدم است. چهل و چهار فرازِ «الهی» دارد که ختم به آخرین «الهی» می شود که به عدد اوفاق، مجموعا 45 مورد می شود. عدد 45، عدد جناب آدم (علیه السلام) است.
1.1.13- خاطره استاد از حل جداول «سودوکو» با استادشان علامه حسن زاده (رحمه الله)
جداول سودوکو در دنیای غرب به نام خودشان تمام کردند. ما در محضر علامه حسن زاده (رحمه الله) جداول را کار می کردیم. مُوَرَّب و عمودی و افقی، عددش مثلا می شود 15 و مجموعش 45. به لطافت علم که رسیدید، به حجم علم هم می رسید که در عربی «کثافت» گفته می شود.
1.2- روایت دوم
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): «فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ. قَالَ: لِيَكُنِ النَّاسُ عِنْدَكَ فِي الْعِلْمِ سَوَاءً».[7]

مردم در علم باید پیش شما یکسان باشند. مردم را به یک چشم ببینید. هرچند متفاوت باشند.
1.3- روایت سوم
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: «زَكَاةُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللَّه»ِ.[8]

زکات علم این است که به عباد الله بدهد. ما مأمور هستیم که علم را از اهلش منع نکنیم.
1.4- روایت چهارم
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «قَامَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ (علیه السلام) خَطِيباً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تُحَدِّثُوا الْجُهَّالَ بِالْحِكْمَةِ فَتَظْلِمُوهَا وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ».[9]

1.4.1- اعتبار سندی این روایت
سند دچار خدشه است؛ چون عبارت «عَمَّن ذکره» دارد که راوی آن معلوم نیست.
1.4.2- بَذل علم به اهل علم و بُخل علم نسبت به نااهل
حضرت عیسی (علیه السلام) در بنی اسرائیل خطبه می خواندند و فرمودند: «با نادان ها با حکمت حرف نزنید که به حکمت ظلم کردید و از اهلش هم دریغ نکنید که به آن ها ظلم کرده اید. حکمت را به اهل آن بگویید».
1.4.3- لزوم سخن گفتن با مردم به اندازه ی ظرفیت شان
«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله): إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ».[10]
با مردم به اندازه ی دانایی و دارایی شان سخن بگویید. ملکوت عالم هم به قدر عقول ما با ما حرف می زند. امام صادق (علیه السلام) در توصیف عقل فرمودند: «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ».[11]

1.4.4- حکمت و حکیم واقعی
حکمت علم و عمل تنها نیست؛ بلکه علم و عمل با هم عجین شده است. اصول و فروع و علم و مهارت، حکمت می شود. قدیمی ها به هر طبیبی حکیم نمی گفتند؛ بلکه به کسی که نسخه هایش شفابخش باشد، حکیم می گفتند. مگر به هر کس آیت الله می گفتند. مگر به هر کس حجت الاسلام می گفتند. به مرحوم کلینی با این عظمت ثقة الاسلام می گفتند؛ یعنی کسی که مورد اطمینان اسلام است. به هر کسی حکیم نمی گفتند.
1.4.5- عنایت خاص علامه حسن زاده (رحمه الله) به استاد
در کتاب های معرفتی علمای بزرگوار در مقدمه شان مانند بوعلی و ملاصدرا و ملاهادی سبزواری توصیه می کردند که از غیر اهلش مکتوم بدارید. برخی علوم خاص را در محضر علامه حسن زاده (رحمه الله) بودیم، ایشان فرمودند: «ما به اهلش که شما هستید، می دهیم؛ نه اینکه تعلیم می دهیم». الان هم تحت اّشراف نظر ایشان هستیم. شما هم مراقب باشید به دست هر کس نیفتد. اگر اهلش را پیدا کردید، به آن ها بدهید. روزی هم محبت فرمودند و این آیه را برای حقیر نوشتند: ﴿الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ﴾.[12]
الحمدلله رب العالمین.
1.4.6- کم بودن طالبان علم حقیقی در زمان حاضر
اگر به دریافت علوم برسید، بی جواب نمی مانید. پیام بذل العلم این است که بَذول باشید. اگر اهلش را یافتید، بخل نداشته باشید. بخل با علم نمی سازد؛ ولی گاهی انسان اهلش را کم می یابد. صاحبان اشتهای کاذب زیاد است، ولی تشنه ی واقعی زیاد نیست. ریال و دلار خیلی جلوه کرده که زندگی مردم بر اساس دلار قرار گرفته است. یکی از رفقای درس گفت رفتم گذر خان شَلغم بگیرم، گفت: «دلار گران شده است»! گفتم: «شلغمِ قم به دلار چه کار دارد»!؟ علم، چیز دیگری است.
1.4.7- اثر بذل علم به اهل آن
به خصوص در ماه رمضان، بذل علمی تان را برای دیگران زیاد کنید؛ هرچه زیاد کنید، خدا سفره اش را برای شما گسترده تر می کند.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[2] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص96، خطبه 108.

[3] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج4، ص129.

[4] سوره نحل، آيه 43.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص47.

[6] سوره ضحی، آیه10.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[8] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص41.

[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص42.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص23.

[11] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[12] سوره ابراهیم، آيه 39.