جلسه 1403/03/09

بسم الله الرحمن الرحیم



آثار تفقه در دین - برتری عالم بر عابد /آثار فضیلت علم /اخلاق فردی (علم)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (روایات باب فضیلت علم)
1.1- تفقه در دین، نشانه ی توجه خداوند به بندگان خاص خود
1.2- تفقه در دین، نشانه ی کمال حقیقی
1.2.1- اشکال سندی به این روایت
1.2.2- این روایت، مصداق سیروسلوک و سبک زندگی اسلامی
1.3- جایگاه علما، اتقیا و اوصیا
1.4- آثار منفی عدم تفقه در دین
1.5- خیربودن زندگی برای دو گروه
1.5.1- نظر رجالیون و نظر استاد در مورد سهل بن زیاد
1.6- برتری عالمِ عمل کننده به علمش بر هفتادهزار عابد
1.6.1- جایگاه مراسیل ابن ابی عمیر نزد رجالیون و دلیل مرسله بودن روایات ایشان
1.7- برتری راویان حدیث بر هزار عابد
2- نتیجه
3- خاطره ی استاد از نوجوانان و پاسخ ایشان به شبهات نوجوانان
4- لزوم ارتباط با جوانان در تبلیغ دین و رفع شبهات آن ها
5- خاطره ی دیگر

 
 
موضوع: اخلاق فردی (علم)/آثار فضیلت علم /آثار تفقه در دین - برتری عالم بر عابد
1- حدیث اخلاقی (روایات باب فضیلت علم)
1.1- تفقه در دین، نشانه ی توجه خداوند به بندگان خاص خود
به حدیث سوم از کتاب فضل علم در اصول کافی رسیدیم. به لحاظ سند، حدیث خوبی است.
بَابُ صِفَةِ الْعِلْمِ وَ فَضْلِهِ وَ فَضْلِ الْعُلَمَاءِ
3- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً فَقَّهَهُ فِي الدِّينِ».[1]

هرگاه خداونده اراده کند که به بنده ای خیر بدهد، او را فقیه در دین می کند. گاهی فقیه اصطلاحی است که مجتهد شدن است؛ ولی این حدیث در مورد فقه مطلق است؛ یعنی اسلام شناس شدن.
1.2- تفقه در دین، نشانه ی کمال حقیقی
4- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ: «الْكَمَالُ كُلُّ الْكَمَالِ التَّفَقُّهُ فِي الدِّينِ وَ الصَّبْرُ عَلَى النَّائِبَةِ وَ تَقْدِيرُ الْمَعِيشَةِ».[2]

1.2.1- اشکال سندی به این روایت
گرچه گفته اند که [اینکه در سند روایت آمده است:] «عن رجل» [و این شخص که نامش مجهول است،] از مشایخش نقل کرده است، ولی در سند، روایت را دچار چالش می کند.
1.2.2- این روایت، مصداق سیروسلوک و سبک زندگی اسلامی
از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که تمام کمال در این است که انسان، سه چیز را داشته باشد: تفقه در دین که اسلام شناسی است. صبر بر مشکلاتی است که انسان را درگیر می کند و ذهن و فکرش را مشغول می کند. سوم اینکه افراط و تفریط نکند و تقدیر معیشت داشته باشد. این روایت، کلیه ی سیروسلوک و سبک زندگی اسلامی را ترسیم می کند. اول برای اسلام شناسی باید برنامه ریزی کند. دوم باید برای موفقیت بر مشکلاتش برنامه ریزی کند و سوم برای معیشت خودش برنامه داشته باشد. اکثر مشکلات مردم این است که تقدیر معیشت ندارند. اینکه زندگی مقدر است، به این جهت نرسیدند. اگر بداند، تلاشش را میزان می کند و معتدل حرکت می کند.
1.3- جایگاه علما، اتقیا و اوصیا
5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «الْعُلَمَاءُ أُمَنَاءُ وَ الْأَتْقِيَاءُ حُصُونٌ وَ الْأَوْصِيَاءُ سَادَةٌ» - وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى - «الْعُلَمَاءُ مَنَارٌ وَ الْأَتْقِيَاءُ حُصُونٌ وَ الْأَوْصِيَاءُ سَادَةٌ».[3]

این روایت دارای سند خوبی است. دانشمندان، امین مردم هستند. پرهیزگاران امت، دژهای حفاظتی امت هستند و آن ها را از حوادث نگه می دارد. اوصیا، آقاها و بزرگان جمع هستند. یا در روایت دیگر است که علما، نشانه ها هستند. عبارت اول فرق کرد.
1.4- آثار منفی عدم تفقه در دین
6- أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ إِدْرِيسَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْكِنْدِيِّ عَنْ بَشِيرٍ الدَّهَّانِ قَالَ قَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ ع : «لَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَتَفَقَّهُ مِنْ أَصْحَابِنَا يَا بَشِيرُ إِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ إِذَا لَمْ يَسْتَغْنِ بِفِقْهِهِ احْتَاجَ إِلَيْهِمْ فَإِذَا احْتَاجَ إِلَيْهِمْ أَدْخَلُوهُ فِي بَابِ ضَلَالَتِهِمْ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ».[4]

سلسله سند این حدیث، بد نیست و قابل اعتماد است. خیری نیست در کسی که فقیهی از اصحاب ما نشود؛ یعنی اسلام شناس نشود. یک نفر از این امت و اصحاب وقتی بی نیاز به فقهش نشود، نیازمند دیگران می شود. در این صورت آرام آرام وارد در مشکلات مخالفان هم می شود و نمی تواند خود را نجات دهد. اسلام شناسان هستند که مردم را نجات می دهند.
1.5- خیربودن زندگی برای دو گروه
7- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص : «لَا خَيْرَ فِي الْعَيْشِ إِلَّا لِرَجُلَيْنِ؛ عَالِمٍ مُطَاعٍ أَوْ مُسْتَمِعٍ وَاعٍ».[5]

1.5.1- نظر رجالیون و نظر استاد در مورد سهل بن زیاد
نسبت به سهل بن زیاد، حرف های مختلفی گفته شده است. اشعری ها گفته اند که ایشان را به خاطر غلوّ از قم خارج کردند؛[6]
ولی 4 تا 5 هزار روایت دارد. به نظر ما روایات او قابل اعتماد است. اختلاف نظرهای سیاسی و اجتماعی بود. برخی ها مانند اشعری ها در قم منصب داشتند. نمی توان تأیید یا رد کرد. ما نظرمان این است که سهل هم تمجید دارد و هم مذمت. از انسان هایی است که می شود به او اعتماد کرد. بزرگانی مانند کشی گفته اند: «بزرگانی از ایشان روایت کرده اند که نمی شود به ضعفش اعتقاد داشت».
سلسله سند به همه ی ائمه (علیهم السلام) می خورد. پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمودند: «در زندگی، دو نفر موفق هستند؛ یکی عالمی که وظیفه شناس باشد و مُطاع باشد و مردم از او پیروی کنند و یا شنونده ای باشد که گوش بازی داشته باشد و خوب بشنود». موفقیت از آن عالمی است که پیروانی داشته باشد و آن ها را هدایت کند و شنوندگانی که خوب باشند.
1.6- برتری عالمِ عمل کننده به علمش بر هفتادهزار عابد
8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: «عَالِمٌ يُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ أَلْفَ عَابِدٍ».[7]

1.6.1- جایگاه مراسیل ابن ابی عمیر نزد رجالیون و دلیل مرسله بودن روایات ایشان
روایاتی که به ابن ابی عمیر می رسد، از کسانی است که مُرسلات او را هم مُسند می دانند؛ به خصوص وقتی مسند بگوید، همه اعتماد می کنند. 4 سال زندان بود. خواهرش آمد و وسائل او را برای حفظ در زیرِ زمین مخفی کرد. آثار او را زیر خاک کرد. بعد از آمدنش، این روایات از بین رفته بود. رطوبت خاک، آن را از بین برده بود. بعد ایشان نتوانست با سلسله سند، روایات را نقل کند. برای اینکه وقت کم بود، فقط گفت از فلان امام نقل کردم.[8]

عالمی که از علم او استفاده شود، از 70 هزار عابد بهتر است.
«گفتم میان عالم و عابد چه فرق بودتا اختیار کردی از آن، این فریق را
گفت آن گلیم خویش به در می برد ز موجوین جهد می کند که بگیرد غریق را».[9]

1.7- برتری راویان حدیث بر هزار عابد
9- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: «قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ رَاوِيَةٌ لِحَدِيثِكُمْ يَبُثُّ ذَلِكَ فِي النَّاسِ وَ يُشَدِّدُهُ فِي قُلُوبِهِمْ وَ قُلُوبِ شِيعَتِكُمْ وَ لَعَلَّ عَابِداً مِنْ شِيعَتِكُمْ لَيْسَتْ لَهُ هَذِهِ الرِّوَايَةُ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ قَالَ الرَّاوِيَةُ لِحَدِيثِنَا يَشُدُّ بِهِ قُلُوبَ شِيعَتِنَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ».[10]

سند این روایت، معتبر است. راوی می گوید: «به امام صادق (علیه السلام) گفتم: فلانی بین مردم کسی است که از شما زیاد روایت نقل می کند و روایات را در بین مردم پخش می کند و دل های شیعیان شما را محکم می کند. استقامت و تلاش دارد. و شاید عابدی از پیروان شما این روایت را ندارد؛ کدام برتر است؟ فرمودند: کسی که روایت ما را برای شیعیان ما نقل می کند و دل ها و عقیده ی آنها را تثبیت کرد و عقایدشان را محکم کرد، از هزار عابد بالاتر است».
2- نتیجه
نتیجه اینکه باید بکوشیم که بتوانیم در زمره ی علمای دین قرار بگیریم و بتوانیم ایتام آل محمد (صلوات الله علیهم أجمعین) را هدایت کنیم. اگر بتوانیم آن ها را در این زمانه، به خصوص که انحرافات زیاد است نگه داریم، مهم است.
3- خاطره ی استاد از نوجوانان و پاسخ ایشان به شبهات نوجوانان
برای ما مهمان آمده بود. دو نوجوان بودند. دیدم چه حرف هایی به این ها القاء می شود! آن قدر دشمن کارش را بلد است که بچه ها را از طریق معلم و مدرسه و فضای مجازی به انحراف می برند. چه القائاتی هست! حدود 10 تا 15 شبهه ی این ها را جواب دادم. گفتند فردا در مدرسه به بچه ها خواهیم گفت.
4- لزوم ارتباط با جوانان در تبلیغ دین و رفع شبهات آن ها
تا می توانید، نوجوانان و جوانان را دریابید. امام صادق (علیه السلام)، مبلّغی را اعزام کردند. وقتی آمد، پرسید چه کنم؟ فرمودند: «عَلَيْكَ بِالْأَحْدَاثِ فَإِنَّهُمْ أَسْرَعُ إِلَى كُلِّ خَيْرٍ».[11]
سراغ جوان ها برو. نیاز به هدایت جوان ها داریم. از اعزه ای که از فضای مجازی بحث را دنبال می کنند، تشکر می کنم.
5- خاطره ی دیگر
خانمی گفتند از وقتی مباحث شما را دنبال می کنم، وضعیت زندگی من تغییر کرده است. در تابستان برای خود برنامه داشته باشید و جواب سؤالات جوانان را هم بدهید.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص32.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص32.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص33.

[4] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص33.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص33.

[6] قاموس الرجال، التستري، الشيخ محمد تقي، ج5، ص359.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص33.

[8] رجال النجاشي، النجاشي، أبو العبّاس، ج1، ص326.

[9] سعدی، گلستان، باب دوم در اخلاق درویشان، حکایت 38.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص33.

[11] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج8، ص93.