جلسه 1402/12/16

بسم الله الرحمن الرحیم



ارتباط عقل با حکمت - ارتباط عقل با علم - ارتباط عقل با بی نیازی /عقل /اخلاق فردی

محتويات
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- حدیث اول: ارتباط عقل با حکمت
1.1.1- تفاوت عمل صالح با عمل حسن
1.1.2- تفکر، سبب حیات قلب بصیر
1.1.3- تفکر دائمی آیت الله بهاءالدینی (رحمه الله)
1.1.4- موضوع تفکر
1.1.5- خاطره ای از کتاب علامه حسن زاده آملی (رحمه الله) در مورد حضرت فاطمه (علیهاالسلام)
1.1.6- تفکر، سبب خروج از مشکلات
1.2- حدیث دوم: ارتباط عقل و علم
1.2.1- کارکردهای معرفتی عقل
1.2.1.1- معرفت به خالقیت و ربوبیت و مدبرّبودن خداوند
1.2.1.1.1- فاعل بالعشق و المحبة
1.2.1.2- معرفت به امور محبوب و مبغوض خداوند
1.2.2- علم و ادب، ثمره ی عقل
1.2.3- نسبت عقل با علم
1.2.4- خاطره استاد از ادب علامه حسن زاده (رحمه الله)
1.2.5- قرآن، اَدَبستان خداوند
1.2.6- تأدیب معصومین (علیهم السلام) و تأدیب شیعیان
1.3- حدیث سوم: عقل، بالابرنده به سوی بی نیازی


 
 
موضوع: اخلاق فردی/عقل /ارتباط عقل با حکمت - ارتباط عقل با علم - ارتباط عقل با بی نیازی
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- حدیث اول: ارتباط عقل با حکمت
روزهای چهارشنبه، روایات اخلاقی را از کتاب شریف کافی می خواندیم.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قَالَ: «كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَقُولُ: بِالْعَقْلِ اسْتُخْرِجَ غَوْرُ الْحِكْمَةِ وَ بِالْحِكْمَةِ اسْتُخْرِجَ غَوْرُ الْعَقْلِ وَ بِحُسْنِ السِّيَاسَةِ يَكُونُ الْأَدَبُ الصَّالِحُ قَالَ وَ كَانَ يَقُولُ: التَّفَكُّرُ حَيَاةُ قَلْبِ الْبَصِيرِ كَمَا يَمْشِي الْمَاشِي فِي الظُّلُمَاتِ بِالنُّورِ بِحُسْنِ التَّخَلُّصِ وَ قِلَّةِ التَّرَبُّصِ».[1]

سند روایت، خوب است.
چنان که دُرّ به وسیله ی غوص کشف می شود، دُرهای حکمت هم با عقل استخراج می شود. به وسیله ی حکمت، نکته های دقیق عقلانی استخراج می شود. عقل، عامل رسیدن به حکمت است و حکمت، عامل رسیدن به عقل است. یک چیزی هم علت است و هم معلول. درایت الحدیث مهم است. درایت، ما را به روایت می رساند. ما دو عقل داریم: یک عقل نظری و یک عقل عملی. حکمت عِلمیه داریم و یک حکمت عَملیه. حکمتی که استخراج غور عقل است، تعین حکمت عملی است. کار وقتی کارستان می شود که به عقل عملی منتهی بشود. عمل و کار، تشخص انسانیت است. عمل، انسان ساز و علم، روح ساز است. نماد حکمت به عقلانیت انسان است. وقتی انسان کار عقلایی کند، عقل انسان نمایان می شود.
1.1.1- تفاوت عمل صالح با عمل حسن
در ادامه حضرت فرمودند: «به حسن تدبیر و مدیریت، ادب صالح خواهد بود». ادب، این است که انسان از حد و حدودش عبور نکند. بین عمل حسن و عمل صالح فرق است. عمل حسن، کار خوب است، ولی عمل صالح، هم حُسن فعلی دارد و هم حُسن فاعلی. کار خوب از شخص خوب. اگر شخص خوب، کار خوب انجام نداد، عمل صالح نیست؛ همچنین اگر کار خوب از انسان ناشایستی بود، عمل صالح نیست. حکمت عملی در حسن فعلی و فاعلی تجلی می یابد.
1.1.2- تفکر، سبب حیات قلب بصیر
حضرت این را می فرمودند: «تفکر و اندیشه و مطالب را حلاجی و بررسی و وارسی کردن، حیات و زندگی قلب بصیر است». انسانِ با بصیرت، حیات قلبش با تفکر است. «تَفَکُّرُ ساعَةٍ خَیرٌ مِن عِبادَةِ سَنَةٍ».[2]
این ساعت، ساعت اصطلاحی نیست؛ هرچند آن را هم شامل می شود. یک لحظه تفکر کردن است.
1.1.3- تفکر دائمی آیت الله بهاءالدینی (رحمه الله)
بین الطلوعین که برای خواندن ادعیه ی صحیفه ی سجادیه و احادیث وافی، محضر آیت الله العظمی بهاءالدینی (قدس الله نفسه الزکیة) مشرف می شدم، می دیدم که ایشان در حال تفکر بودند، نه مطالعه.
1.1.4- موضوع تفکر
تفکر را نهادینه کنید. موضوع تفکر، خود انسان و انسانیت هر انسانی است. هر کسی به حالات خودش واقف تر است. در اتصال به حضرت حق فکر کند. فکر کند که خدا که با ماست؛ ولی معیت ما با او مهم است. شخصی از امام صادق (علیه السلام) سوال کرد: «خدا چقدر مرا دوست دارد»؟ فرمودند: «آن قدر که تو او را دوست داری». باباطاهر می گوید:
چه خوش بی مهربانی هر دو سر بیکه یکسر مهربانی دردسر بی[3]

دوست داشتن یک طرفه دردسر است.
روزی بر ما نگذرد که تفکر نکرده باشیم. اگر اهل تفکر بودید، خالقیت باری تعالی در شما ظهور می کند. می گویند فلانی خلاق و مبتکر است. شعرا و نویسنده ها اهل ابتکار هستند.
1.1.5- خاطره ای از کتاب علامه حسن زاده آملی (رحمه الله) در مورد حضرت فاطمه (علیهاالسلام)
گاهی محضر علامه حسن زاده آملی (قدس الله نفسه الزکیة) مشرف می شدیم و می دیدیم که قلم شان، یا پشت گوش شان بود و استراحت می کردند و یا می نوشتند. آخرین مُنشَآت خود را برای من می خواندند، یا می دادند بنده کپی می گرفتم و برمی گرداندم. این کتاب «فص حکمة عصمتیة فی کلمة فاطمیة» را قبل از اینکه چاپ شود، به بنده می دادند و بنده، کپی می گرفتم و به ایشان می دادم. گاهی بعد از مُنشَآت خود، می فرمودند: «این، نتیجه ی تفکر امروز ماست».
اگر تفکر داشتید، برداشت های تان همیشه تازه و نو است. تفکر، مانند رودخانه هایی است که از طرفی آب به آن می آید و از سوی دیگر خارج می شود، هیچ گاه نمی گندد. تکفر، حیات قلب بصیر است.
1.1.6- تفکر، سبب خروج از مشکلات
تشبیه حضرت، عجیب است! «همان طور که کسی در تاریکی حرکت می کند، به نور نیاز دارد، و نیاز به حسن تخلص دارد؛ یعنی به اینکه در کاری که می خواهد وارد شود، فکر بیرون رفتنش را هم داشته باشد». یکی از آسیب های امروز در مدیران این است که کارها را با درایت انجام نمی دهند. ورود در کارها باید همراه با فکر خروج باشد. «حسن تخلص»، یا متعلق به «یمشی» است و یا متعلق به «تفکر» است. کسی که مشی را نهادینه می کند، تفکر است. متعلق به هر دو هم می تواند باشد؛ یعنی حال از ماشی باشد، یا متفکر و یا هر دو. به نظر ما هر دو درست است. قلّت تربص، یعنی امروز و فردا نمی کند و سَوفَ سَوفَ نمی کند. آرزو ندارد؛ بلکه عمل دارد. آرزو، گاهی محقق می شود و گاهی نمی شود. ما باید آرزوها را کم کنیم و اعمال را زیاد کنیم. اگر بین مبدأ و منتهی سنجیدیم و وضعیت مطلوب را با موجود سنجیدیم، آسیب ها را برطرف می کنیم و دارایی و دانایی ما بیشتر می شود.
1.2- حدیث دوم: ارتباط عقل و علم
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ: «إِنَّ أَوَّلَ الْأُمُورِ وَ مَبْدَأَهَا وَ قُوَّتَهَا وَ عِمَارَتَهَا الَّتِي لَا يُنْتَفَعُ بِشَيْ ءٍ إِلَّا بِهِ الْعَقْلُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ زِينَةً لِخَلْقِهِ وَ نُوراً لَهُمْ فَبِالْعَقْلِ عَرَفَ الْعِبَادُ خَالِقَهُمْ وَ أَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ وَ أَنَّهُ الْمُدَبِّرُ لَهُمْ وَ أَنَّهُمُ الْمُدَبَّرُونَ وَ أَنَّهُ الْبَاقِي وَ هُمُ الْفَانُونَ وَ اسْتَدَلُّوا بِعُقُولِهِمْ عَلَى مَا رَأَوْا مِنْ خَلْقِهِ مِنْ سَمَائِهِ وَ أَرْضِهِ وَ شَمْسِهِ وَ قَمَرِهِ وَ لَيْلِهِ وَ نَهَارِهِ وَ بِأَنَّ لَهُ وَ لَهُمْ خَالِقاً وَ مُدَبِّراً لَمْ يَزَلْ وَ لَا يَزُولُ وَ عَرَفُوا بِهِ الْحَسَنَ مِنَ الْقَبِيحِ وَ أَنَّ الظُّلْمَةَ فِي الْجَهْلِ وَ أَنَّ النُّورَ فِي الْعِلْمِ فَهَذَا مَا دَلَّهُمْ عَلَيْهِ الْعَقْلُ قِيلَ لَهُ فَهَلْ يَكْتَفِي الْعِبَادُ بِالْعَقْلِ دُونَ غَيْرِهِ قَالَ إِنَّ الْعَاقِلَ لِدَلَالَةِ عَقْلِهِ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ قِوَامَهُ وَ زِينَتَهُ وَ هِدَايَتَهُ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّهُ وَ عَلِمَ أَنَّ لِخَالِقِهِ مَحَبَّةً وَ أَنَّ لَهُ كَرَاهِيَةً وَ أَنَّ لَهُ طَاعَةً وَ أَنَّ لَهُ مَعْصِيَةً فَلَمْ يَجِدْ عَقْلَهُ يَدُلُّهُ عَلَى ذَلِكَ وَ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُوصَلُ إِلَيْهِ إِلَّا بِالْعِلْمِ وَ طَلَبِهِ وَ أَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِعَقْلِهِ إِنْ لَمْ يُصِبْ ذَلِكَ بِعِلْمِهِ فَوَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْأَدَبِ الَّذِي لَا قِوَامَ لَهُ إِلَّا بِهِ».[4]

«آغاز هر كار و برداشت و نيرو و آبادانى آن كه هر سودى وابسته به آن است، خرد است؛ آنچه كه خدايش، زيور خلق خود و روشنى بخش آنان ساخته و به وسيله ی عقل، بندگان، آفريننده ی خود را شناسند و دانند كه مخلوق اند و او هم مدبر آن ها است، و آ ن ها در زير تدبير او هستند. هم او است پاينده و آن ها راه فنا مى سپرند. از پرتو خردشان، دليل جويند بر هر آفريده ی او كه بينند؛ از آسمان و زمينش، از خورشيد و ماهش، از شب و روزش. و دريابند كه براى آن آفريدگان و خودشان، آفريننده و سرپرستى است كه هميشه بوده و خواهد بود و به وسيله ی خِرَد، زيبا را از زشت بشناسند و بدانند كه تاريكى در نادانى است و روشنى در دانش. اين است كه خِرَد، به آن ها راهنمائى كرده است». به او گفتند: «آیا بندگان به همان عقل مى توانند اکتفا کنند»؟ فرمود: «خردمند به دليل عقلى كه خداوند، پايه ی زندگى و زيور برازندگى و ره يابى وى ساخته، بداند كه خدا حق است و او است پرورنده ی وى، و بداند كه آفريدگارِ وى را خوشامدى است و بدآمدى، طاعتى دارد و معصيتى، و تنها خردش نتواند آن ها را دريابد و بفهمد كه به اين ها نرسد، جز به علم و دانشجویى ،و از عقل خود بهره نبرد، اگر به علم خداپرستى نرسد. و خردمند را بايد كه طلب علم كند و ادبى آموزد كه بى آن نتواند بپايد».
1.2.1- کارکردهای معرفتی عقل
1.2.1.1- معرفت به خالقیت و ربوبیت و مدبرّبودن خداوند
رابطه ی بین خالق و مخلوق، به وسیله ی عقل است. عقل است که می گوید که خداوند، مدبِّر است. عقل است که می گوید خدا، باقی و انسان، فانی است. رابطه ی بین خالقیت و مخلوقیت، توسط عقل است. بعد از خالقیت، صفت ربوبیت تجلی دارد.
علم اول، این است که ربی دارد و دوم اینکه خالق او به او محبت دارد.
1.2.1.1.1- فاعل بالعشق و المحبة
در بین اقسام فاعل، یعنی فاعل بالقصد، فاعل بالعنایة، فاعل بالتجلی و ... که حاجی سبزواری ذکر کرده است، ما به یک فاعل دیگر هم قائل هستیم، به نام فاعل بالعشق و المحبة. در حواشی بر منظومه و حواشی بر اسفار هم، نظرمان را نوشتیم. می فهمد که خدا حق است، می فهمد که خدا رب است و می فهمد که رابطه ی بین او و خداوند هم، محبت است؛ «هَلِ الدِّينُ إِلَّا الْحُبُّ».[5]

1.2.1.2- معرفت به امور محبوب و مبغوض خداوند
حالا که به محبت که رسید، به چیز دیگری می رسد؛ و آن، اینکه خدا برخی چیزها را دوست دارد و برخی را خیر. و آنچه که خدا می پسندد، اطاعت لازم دارد و انجام می دهد و آنچه خدا را نمی پسندد، معصیت است و انجام نمی دهد.
1.2.2- علم و ادب، ثمره ی عقل
خالقیت را می فهمد و حقانیت و ربوبیت را می فهمد و بعد محبت را می فهمد که برخی را دوست دارد و برخی را دوست ندارد. قبلا در جایی گفتیم که تمام علوم در واجب تعبدی و تقربی حصر می شود. اطاعت و معصیت، نیاز به بینش دارد. اینجا عقل، دستش را به سوی علم دراز می کند. ما نیاز به علم داریم و اینکه اوامر و نواهی را بشناسیم، تا دوستی های خداوند را امتثال کنیم.
1.2.3- نسبت عقل با علم
انتفاع عقل به علم است. پس واجب است عاقل، علم و ادب کسب کند. هم علم و هم ادب. ادب، تعین علم است. اگر کسی ادب ندارد، بدانید علم ندارد. اگر کسی به نقطه ی علمی برسد، مؤدَّب می شود.
1.2.4- خاطره استاد از ادب علامه حسن زاده (رحمه الله)
بنده بیش از 35 سال مباشرتاً محضر حضرت علامه بودم. یک ترک اولی از ایشان ندیدم و یک حرف زشت از ایشان نشنیدم.
1.2.5- قرآن، اَدَبستان خداوند
ادب، حافظ و نگهبان علم است. بعد از تعلیم، تأدیب است.
در آستانه ی ماه مبارک رمضان هستیم. «الْقُرْآنُ مَأْدُبَةُ اللَّهِ».[6]
اگر «مَأدَبَة» بخوانیم، یعنی قرآن، اَدَبستان الهی است. مخفف آن، دَبِستان می شود. برای بچه ها هم می گوییم که در دبستان، اَدَب یاد می گیرند. تأدیب، تعلیم را دارد، ولی تعلیم، تأدیب را به همراه ندارد؛ چون ادب، خاص است.
1.2.6- تأدیب معصومین (علیهم السلام) و تأدیب شیعیان
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «أَدَّبَنا رَسولُ اللهِ (صلی الله علیه وآله)».[7]
و آقا رسول الله (صلی الله علیه وآله) هم، ادیب الله بود.[8]
و از باب اینکه «شیعَتُنا جُزءٌ مِنّا خُلِقُوا مِن فَضِلِ طینَتِنا»،[9]
ما در کنار اَدَبستان امیرالمؤمنین (علیه السلام)، ادب می آموزیم. ماه ما مبارک رمضان هم، ماه ورود به اَدَبستان باری تعالی می دانیم.
پس نتیجه این شد: عقل، رابطه ی بین خالق و مخلوق است. عقل، وسیله ی ربوبیت است. عقل، بیان محبت است. محبت، در اوامر و نواهی ظهور می کند. اوامر و نواهی، نیاز به علم دارد. علم، نیاز به ادب دارد.
مرحوم کلینی (رحمه الله)، خیلی زیبا وارد شدند. بی جهت نیست که فرمودند: «الکافی کافٍ لِشیعَتِنا».[10]
کتاب عقل به ادب منتهی می شود.
آخرین روایت از کتاب عقل و جهل:
1.3- حدیث سوم: عقل، بالابرنده به سوی بی نیازی
عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ حُمْرَانَ وَ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ قَالا سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ: «لَا غِنَى أَخْصَبُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لَا فَقْرَ أَحَطُّ مِنَ الْحُمْقِ وَ لَا اسْتِظْهَارَ فِي أَمْرٍ بِأَكْثَرَ مِنَ الْمَشُورَةِ فِيهِ».[11]

روایت به اصحاب اجماع که برسد، صحیح است. «هیچ دارایی ای مانند عقل نیست که ما را بالا ببرد و هیچ فقری بدتر از حماقت، انسان را پایین نمی برد، و هیچ استظهاری در کار، بالاتر از مشورت در آن نیست». ظهور عقل و ادب در مشورت است. ظهیری، همانند مشورت نیست؛ چون کسی که مشورت می کند، از عقل دیگران استفاده می کند.
بعد مرحوم کلینی (رحمه الله) می فرمایند:
وَ هَذَا آخِرُ كِتَابِ الْعَقْلِ وَ الْجَهْلِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسْلِيماً.
خدا را شاکریم که تقریبا همه ی روایات کتاب عقل کافی را خواندیم. توصیه می کنیم که با روایات، حشر و نشر داشته باشید.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص28.

[2] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج68، ص326.

[3] باباطاهر، دوبیتی ها، دوبیتی شماره 285.

[4] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص29.

[5] المحاسن ، البرقي، ابو جعفر، ج1، ص263.

[6] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج89، ص267.

[7] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج90، ص313.

[8] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج16، ص210.

[9] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج65، ص24.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج0، ص25.

[11] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص29.