جلسه 1402/09/01

 
 
موضوع: حدیث اخلاقی (عقل)
 
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- اِقبال و اِدبار عقل
حدیث 26 از کتاب عقل و جهل اصول کافی را بحث کردیم.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: «لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلَ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحْسَنَ مِنْكَ إِيَّاكَ آمُرُ وَ إِيَّاكَ أَنْهَى وَ إِيَّاكَ أُثِيبُ وَ إِيَّاكَ أُعَاقِبُ».[1]

خداوند عقل را به عنوان اولین موجود آفرید و خطاب اقبال و ادبار را به او فرمود. اینکه در فقه می فرمایند که انسان باید عاقل و بالغ باشد، به همین جهت است. صدور فرمان الهی به عقل است. نشر فرمان الهی هم به عقل است. همیشه عقلای عالَم، اوامر الهی را در نفوس خود و دیگران پخش می کنند.
1.2- عقل، ابزاری برای عبودیت و کسب بهشت
عقل چیست؟ امام صادق (علیه السلام) در پاسخ این پرسش می فرمایند: «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ».[2]
عقل، آن چیزی است که خدا با آن پرستیده می شود. و «جَنان» - به معنی دل - و یا «جِنان» - به معنی بهشت ها - با عقل کسب می شود. بهشت برای دل داران است. بی دل ها در بهشت جایی ندارند.
1.3- اختلاف مراتب انبیای الهی
﴿رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي﴾.[3]
انبیای الهی هم مانند سایر مردم، دارای درجات هستند. حضرت موسی (علیه السلام)، تقاضای شرح صدر دارد. ولی در مورد آقا رسول الله (صلی الله علیه وآله) فرمود: ﴿أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ﴾.[4]
در مقام آثار و برکات شرح صدر است. نبی ما خاتَم و خاتِم است. چون که صد آمد، نود هم پیش ماست.
1.4- رسالت، نبوت و ولایت، مصداق عقل مورد خطاب خداوند
چون نمی خواهیم به کتب و حرف های دیگر حواله کنیم، می گوییم مصداق عقلی که خدا مخاطب قرار داده، رسالت و نبوت و ولایت است. خداوند، ولیّ است و جز به ولیّ خطاب نمی کند. ﴿اللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُواْ﴾.[5]

1.5- سیره ی پیامبر (ص) در ذکر حمد خداوند
در این حدیث خدای متعال می فرماید که خلقی بهتر از عقل نیافریدم. حمد الهی را زیاد داشته باشید. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله)، روزی 360 مرتبه می فرمودند: «الحمدلله رب العالمین». به تعداد لحظات عمرمان، منتظر این لحظه بودیم. تقویم، ما را به اینجا رسانده است. تمام تقویم های عالم بر اساس 360 درجه است. به وفق اینکه هر عالمی، تحت اختیار ایشان بود، حمد الهی داشتند. آیه ی آخر سوره ی مبارکه ی جاثیه را زیاد بخوانید؛ ﴿فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾.[6]
﴿وَلَهُ الْكِبْرِيَاء فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾.[7]

از خصوصیات این آیه آن است که به شما اجازه ی سیر عوالم می دهند. با این آیه انس بگیرید. ما به ملاک امر و نهی الهی می رسیم که عقل است.
1.6- اختلاف مراتب مردم در بهره ی آنها از عقل
حدیث 27 از کتاب عقل و جهل:
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ أَبِي مَسْرُوقٍ النَّهْدِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: «قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ آتِيهِ وَ أُكَلِّمُهُ بِبَعْضِ كَلَامِي فَيَعْرِفُهُ كُلَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ آتِيهِ فَأُكَلِّمُهُ بِالْكَلَامِ فَيَسْتَوْفِي كَلَامِي كُلَّهُ ثُمَّ يَرُدُّهُ عَلَيَّ كَمَا كَلَّمْتُهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ آتِيهِ فَأُكَلِّمُهُ فَيَقُولُ أَعِدْ عَلَيَّ فَقَالَ يَا إِسْحَاقُ وَ مَا تَدْرِي لِمَ هَذَا قُلْتُ لَا قَالَ الَّذِي تُكَلِّمُهُ بِبَعْضِ كَلَامِكَ فَيَعْرِفُهُ كُلَّهُ فَذَاكَ مَنْ عُجِنَتْ نُطْفَتُهُ بِعَقْلِهِ وَ أَمَّا الَّذِي تُكَلِّمُهُ فَيَسْتَوْفِي كَلَامَكَ ثُمَّ يُجِيبُكَ عَلَى كَلَامِكَ فَذَاكَ الَّذِي رُكِّبَ عَقْلُهُ فِيهِ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَ أَمَّا الَّذِي تُكَلِّمُهُ بِالْكَلَامِ فَيَقُولُ أَعِدْ عَلَيَّ فَذَاكَ الَّذِي رُكِّبَ عَقْلُهُ فِيهِ بَعْدَ مَا كَبِرَ فَهُوَ يَقُولُ لَكَ أَعِدْ عَلَيَّ».[8]

اسحاق بن عمار می گوید به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: «برخی افراد می آیند و همه حرف های ما را می فهمند. و برخی، نه تنها حرف ها را می فهمند؛ بلکه همان طور پس می دهند. دسته ی دیگر از مردم هستند که وقتی حرف می زنیم، می گویند تکرار کن، تا به آن برسم. امام صادق (علیه السلام) با اسم خطابش کردند و فرمودند: «می دانی چرا»؟ گفت: «خیر». حضرت فرمودند: «کسی که با بعضی از سخن تو می گوید فهمیدم، نطفه ی او با عقل او عجین شده است». گفته اند که اگر موقع مجامعت، بسم الله الرحمن الرحیم گفته شود، شیطان دیگر شیطنت نمی کند و عقل می آید. «کُلُّ أمرٍ ذی بالٍ لَم یُبدَء ببسم الله الرحمن الرحیم فهو أبتر».[9]

کسی که جواب سخن تو را می دهد، عقلش در رَحِم مادرش عجین شده است.
ولی کسی که باید آرام آرام یادش دهی و مانند بچه تکرار می خواهد، کسی است که عقل را در بزرگی گرفته است. «العِلمُ مِنَ الصِّغَرِ کالنَّقشِ فی الحَجَرِ».[10]

حضرت، مراتب مردم را بیان کردند.
1.7- اهل توحید و اهل سحر بودن، سبب شکوفایی عقل
مراتب مردم به عقل شان است. همه ی مردم در استخدام عقل شان هستند و کارگزار آن هستنند. آنچه عقل می گوید، آن ها می گویند. باید سعی کنیم ارتباط با عقل را قوی کنیم. ارتباط با عقل به کتاب خواندن زیاد نیست. به وحدت و توحُّد است. هرچه وحدت نفسانی و اجتماعی مان بیشتر شود، عقل مان ظهورش بیشتر است. سحر و شب داشتن، توحُّدآور و وحدت آفرین است. حالات نفس برای عقل طلوع می کند. عقل ما فاعل است و نفس ما قابل است و در سحر، این دو انس می گیرند. این دو وقتی با هم انس گرفتند، اِعطاهای باری تعالی می آید. دعای سحر امام باقر (علیه السلام) هم برای همه ی سحرها است و مردم چون در ماه رمضان در سحر بیدارند، بیشتر می خوانند و فکر می کنند مخصوص سحرهای ماه مبارک رمضان است.
الهی از انسان سر می رود و سَحَر (زمان خاصی از شب) و سَهَر (بیداری در شب) نمی رود.
علامه حسن زاده (رحمه الله) می فرمودند: «زمستان که می آید، بهار ماست». شب های زمستان، بهار اولیای الهی است.
ان شا ءالله اهل سحر باشید. وحدت، اُنس و اُنس، وحدت می آورد و هر دو تعقل می آورد. درجات اولیای الهی به عقل است. اولین شاگرد حوزه ی علمیه، جناب عقل بود و اولین معلم، حضرت حق بود و اولین تعلیم، درجات انسانیت بود. به همین جهت تمام علوم، اسلامی است.