جلسه 1402/08/03

بسم الله الرحمن الرحیم



معنای اِقبال و اِدبار عقل/عقل /فضایل اخلاقی

محتويات
1- حدیث اخلاقی (اِقبال و اِدبار عقل)
1.1- معانی اِدبار و اِقبال عقل
1.2- دَوَران نظام اِقبالی و اِدباری عالَم بر پایه ی محبت
1.3- عقل، محور امر خداوند و امتثال به امر الهی
1.4- تفاوت عزت و جلال از صفات خداوند
1.5- عقل، محور امر و نواهی و ثواب و عقاب
1.6- راه فعال شدن ظهورات عقلی در انسان
1.7- الترام به زیارت روزانه ی امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س)


 
 
موضوع: فضایل اخلاقی/عقل /معنای اِقبال و اِدبار عقل
 
1- حدیث اخلاقی (اِقبال و اِدبار عقل)
در احادیث کافی به این حدیث شریف رسیدیم؛ کتاب عقل و جهل، حدیث 26، محمد بن مسلم از امام باقر (علیه السلام):
«لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلَ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحْسَنَ مِنْكَ إِيَّاكَ آمُرُ وَ إِيَّاكَ أَنْهَى وَ إِيَّاكَ أُثِيبُ وَ إِيَّاكَ أُعَاقِبُ».[1]

1.1- معانی اِدبار و اِقبال عقل
اقبال و ادبار دو معنا می تواند داشته باشد:
یک. متعلق ادبار و اقبال در یک معنا خود حضرت حق می تواند باشد. أَقبِل الیّ؛ به من اقبال داشته باش و از من روی گردان شو. اِدبار هم عن الله می شود؛ در نتیجه اِدبار، روی آوردن به مخلوق است. عقلی که مخلوق و خلیفه ی الهی واقع شد، امر حضرت حق را در اِدبار و اِقبال اطاعت کرد.
دو. معنای دیگر این است که عقل در مقام عرشی و فوقانی قرار دارد؛ یعنی «فأقبِل إلی خلقی» مدّ نظر باشد. متعلق اقبال، خلق است و متعلق ادبار، حضرت حق است. نظام عالم، نظام تدریج و واسطه است. هیچ چیزی بدون علت واقع نمی شود. امروز که ما اینجا نشسته ایم، هزاران علت دست به دست هم داده است. نظام عِلّی و معلولیِ عالم بی جهت نیست. اصلا اتفاق در نظام آفرینش وجود ندارد. آن چیزی که باعث اشتباه می شود، این است که علت را نمی دانیم و گمان می کنیم بدون علت است. نظام وجود بر اساس علّی و معلولی است.
چه متعلق ادبار و اقبال خدا باشد و چه مخلوق باشد، همه به یک حقیقت واحده بر می گردد که حضرت حق است. اقبال و ادبار بر اساس حقیقت وجود می چرخد.
1.2- دَوَران نظام اِقبالی و اِدباری عالَم بر پایه ی محبت
مطلب مهم دیگر اینکه بحث تفسیر هم درباره ی محبت بود. تمام چرخش های اِقبالی و اِدباری و خلقتی و اِبداعی، همه محور آفرینش و خلقت بر اساس محبت می چرخد. بر می گردد به بهجت و حب ذاتی حضرت حق. خداوند چون بهجت ذاتیه دارد، محبت فعلی دارد. تمام فعل و انفعالات وجود بر اساس محبت است. «هَلِ الدِّينُ إِلَّا الْحُبُّ».[2]

1.3- عقل، محور امر خداوند و امتثال به امر الهی
نکته ی مهم حدیث
حضرت حق هم عقل را آفریدند و هم به عقل فرمان دادند و هم اطاعت را نشان دادند. هم امر صادر کردند، هم مأمور مشخص کردند و هم امتثال را نشان دادند. این، یعنی هر امری وقتی صادر می شود، نباید برو برگرد در تحقق داشته باشد و حتما باید امتثال شود. در امور اعتباری و علم اصول بحثی است که اگر اطاعت امر نشود، لغو است یا خیر. در علوم حقیقی، تخلفی از امر نیست. در نهی نیز همین است. نباید بشود، یعنی هیچ فردی واقع نمی شود.
ما تجری را گناه می دانیم، ولی مُعاقَب نمی دانیم. تا کاری خوب یا بد صورت نگیرد، ثواب و عقاب ندارد. خداوند عقل را آفرید و آن را ملاک اطاعت و عصیان قرار داد.
1.4- تفاوت عزت و جلال از صفات خداوند
«و عزتی و جلالی ما خلقت خلقا أحسن منک».
عزت، جامع صفات سلبی و ثبوتی است. جلال، صفات سلبی است. بهتر از تو نیافریدم؛ چرا که از عقل که گذشت، معلوم نیست اطاعت کامل اتفاق بیفتد.
1.5- عقل، محور امر و نواهی و ثواب و عقاب
«إیاک آمر و إیاک أنهی و إیاک أثیب و إیاک أعاقب».
بایدها، نبایدها، ثواب و عقاب به وسیله ی توست. ثواب و عقاب، معلول امر و نهی است. علت و معلول به دست عقل است. عقل، عامل تکلیف است؛ هم تکلیف اولیه و هم ثانویه.
1.6- راه فعال شدن ظهورات عقلی در انسان
هرچه انسان در سیر و سلوک قرار گیرد و تهذیب نفسانی کند، تعلقات کم می شود و عقلانیت عقل ظهور و بروز می یابد. ما قلم و دفتر درسی را با خود به گور نمی بریم؛ حقیقت را می بریم. اگر حقیقت را متصل به چیزی کردیم، برای مان می ماند. بعد از رحلت علامه گفتیم و نوشتیم و بحمدالله رسیدیم. اگر انسان صدها استاد داشته باشد به یک استاد می رسد و او را رها نمی کند، تا او را به محشر برساند. نظام تعلیم و تربیت این است. علیکم بِنُفوسِکُم. اگر عقل را تقویت کردید، پاسخ هیچ سؤالی را کم نمی آورید.
1.7- الترام به زیارت روزانه ی امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س)
در کنار مرقد حضرت معصومه (سلام الله علیها) هستیم. من و شما حکم هم جوار داریم. حدّاقلِ هم جواری سلام است. هرکجا هستید قم یا جای دیگر، هر روز زیارت نامه ی حضرت را بخوانید. این حدّاقل ادای حق هم جواری و همسایگی حضرت است.
حتما صلوات امام رضا (علیه السلام) را بخوانید و زیارت حضرت معصومه (سلام الله علیها) را بخوانید. ما همسایگان دور و نزدیک هستیم. همسایه ی دیواربه دیوار حضرت هستیم. از امروز زیارت حضرت معصومه (سلام الله علیها) و صلوات امام رضا (علیه السلام) را فراموش نفرمایید.


 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص26.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج8، ص80.