جلسه 1401/12/03

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات عقل و انسان عاقل/حدیث بیست و سوم /احادیث اخلاقی اصول الکافی (کتاب عقل و جهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (دستاوردها و کارکردهای عقل)
1.1- عقل، ستون محافظ انسان
1.2- دستاوردهای عقل
1.2.1- فطانت، فهم، حفظ و علم
1.2.2- کامل شدن انسان با عقل
1.3- کارکردهای عقل
1.3.1- راهنما و بصیرت بخش
1.3.2- کلید حل مشکلات
1.3.2.1- داستان غزالی و راهزنان
1.3.2.2- قوّت علمیِ علامه حلی و شهید اول و شهید ثانی (رحمهم الله)
1.4- خصوصیات عاقلِ مؤیَّد از جانب عالَم غیب
1.4.1- علم، حفظ، ذکر، فطانت و فهم
1.4.2- علم به چگونگی، چرایی و جهت کارها و شناخت دوست و دشمن
1.4.3- شناخت درد و درمان مشکلات
1.4.4- اهل توحید و اقرار به طاعت
1.4.5- جبران مشکلات گذشته و دفع به موقع مشکلات در آینده
1.4.6- شناخت مبدأ و وظیفه ی فعلی و مقصد


 

 
موضوع: احادیث اخلاقی اصول الکافی (کتاب عقل و جهل)/حدیث بیست و سوم /خصوصیات عقل و انسان عاقل
 
1- حدیث اخلاقی (دستاوردها و کارکردهای عقل)
اولین روز ماه مبارک شعبان است. روز چهارشنبه در محضر روایات کافی شریف بودیم. از کافی، غفلت نکنید که جمله ی «الکافی کافٍ لِشیعَتِنا»،[1]
معروف است. روایات به انسان نورانیت می دهد. کتاب های روایی را کنار دست داشته باشید. نکند روزی بر ما بگذرد و ما روایتی از روایات نخوانیم. چطور مردم خود را با اموال و دارایی بیمه می کنند؛ ما باید خود را با آیات و روایات بیمه کنیم و در حفظ قرار دهیم.
حدیث 23 از کتاب عقل و جهل: احمد بن محمد از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند؛ هرچند این حدیث، مرسله است، ولی وقتی بزرگان نقل می کنند، قابل اهمیت است.
قال ابوعبدالله (علیه السلام): «دِعَامَةُ الْإِنْسَانِ الْعَقْلُ وَ الْعَقْلُ مِنْهُ الْفِطْنَةُ وَ الْفَهْمُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ وَ بِالْعَقْلِ يَكْمُلُ وَ هُوَ دَلِيلُهُ وَ مُبْصِرُهُ وَ مِفْتَاحُ أَمْرِهِ فَإِذَا كَانَ تَأْيِيدُ عَقْلِهِ مِنَ النُّورِ كَانَ عَالِماً حَافِظاً ذَاكِراً فَطِناً فَهِماً فَعَلِمَ بِذَلِكَ كَيْفَ وَ لِمَ وَ حَيْثُ وَ عَرَفَ مَنْ نَصَحَهُ وَ مَنْ غَشَّهُ فَإِذَا عَرَفَ ذَلِكَ عَرَفَ مَجْرَاهُ وَ مَوْصُولَهُ وَ مَفْصُولَهُ وَ أَخْلَصَ الْوَحْدَانِيَّةَ لِلَّهِ وَ الْإِقْرَارَ بِالطَّاعَةِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ كَانَ مُسْتَدْرِكاً لِمَا فَاتَ وَ وَارِداً عَلَى مَا هُوَ آتٍ يَعْرِفُ مَا هُوَ فِيهِ وَ لِأَيِّ شَيْ ءٍ هُوَ هَاهُنَا وَ مِنْ أَيْنَ يَأْتِيهِ وَ إِلَى مَا هُوَ صَائِرٌ وَ ذَلِكَ كُلُّهُ مِنْ تَأْيِيدِ الْعَقْلِ».[2]

1.1- عقل، ستون محافظ انسان
ما زیر این سقف نشسته ایم. این سقف، روی دیوارها پابرجا است. ستون انسان که انسان را پابرجا می کند، عقل انسان است. ما هرکجا خواستیم برویم، راهنمای باطنی و محافظی داریم که عقل ما است. باید محافظان دیگر را مراقبت کنیم. کسی که اهل تعقل باشد، هیچ گاه خود را در خطر نمی اندازد. افراد عاقل اگر مطلب مهم تری نباشد، خود را به خطر نمی اندازند. ﴿وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ﴾.[3]
در عاشورا بحث دین بود که جان، مقابلش ارزش ندارد.
1.2- دستاوردهای عقل
1.2.1- فطانت، فهم، حفظ و علم
«وَ الْعَقْلُ مِنْهُ الْفِطْنَةُ»؛ فِتنه، حیله و مکر است که کار شیطان است، ولی «فِطنه» و زرنگی، کار عقل است. کار شیطان، فتنه گری است و کار عقل، «فِطنه» و زیرکی است.
«وَالفَهمُ»؛ فهم، غیر از فطنه است. «فِطنه»، یعنی ذکاوتی که می تواند حوادث را تحلیل کند. فهم، یعنی وقایع را می فهمد و راه برون رفت می باید. «فِطنه»، اندیشه در ورود و فهم، اندیشه در خروج از امور است.
«وَالحِفظُ»؛ عقل، انسان را نگه می دارد.
«وَالعِلمُ»؛ و دانش که چهارمی است. نگهبانی و دانستن، متفاوت است.
1.2.2- کامل شدن انسان با عقل
«وَ بِالعَقلِ یَکمُلُ»؛ به سبب عقل، انسان کامل می شود. از امام باقر (علیه السلام) آمده است که فرمودند: «در دوره ی آخرالزمان، عقل کامل می شود».[4]
این حدیث، یک معیار برای زمان ظهور است. هرگاه عقل ها کامل شد، زمان ظهور است. گرچه ظهور نزدیک است، ولی نباید وقتی برایش تعیین کرد. هیچ بزرگی از اولیای ما وقتی برای آن تعیین نکرده اند. ماه شعبان و متعلق به امام زمان (علیه السلام) است.
1.3- کارکردهای عقل
1.3.1- راهنما و بصیرت بخش
«وَ هُوَ دَلیلُهُ وَ مُبصِرُهُ»؛ این عقل، دلیل و راهنمای اوست و بصیرت می دهد.
1.3.2- کلید حل مشکلات
«وَ مِفتاحُ أَمرِه»؛ عقل، کلید کارگشایی اوست. دلالت، بصیرت و گشایش. مردم، یا راهنما ندارند، یا بصیرت ندارند و یا کلید ندارند که کارها قفل شده است.
یادگاری این جلسه در اول ماه، این است که حلّال همه ی مشکلات، دو چیز بیشتر نیست؛ یکی استغفار و دیگری صلوات است. صلوات، کلید دندانه داری است که همه ی قفل های بسته را باز می کند. شاه کلید است.
1.3.2.1- داستان غزالی و راهزنان
غزالی، گیر دزدها افتاد و کتاب هایش را گرفتند. گفت: «این کتاب ها، محصول عمر من است». رفتند پیش ارباب شان. غزالی گفت: «چند سال زحمت کشیدم و هرچه یاد گرفتم، اینجا نوشتم». آن رئیس دزدها گفت: «برو علمی یاد بگیر که دزد نتواند ببرد».[5]
اسکنِ سینه بگیر. اگر علم بر جان مان بنشیند، کسی نمی تواند آن را محو کند؛ بر خلاف وقتی که لقلقه ی زبان باشد.
1.3.2.2- قوّت علمیِ علامه حلی و شهید اول و شهید ثانی (رحمهم الله)
علامه حلی، 25 دوره کتاب فقه دارد. ایشان فرمود: «اگر کتابی در دسترس من نباشد، می توانم از اول طهارت تا آخر دیات، تمام مسائل را بنویسم». کتاب «تبصرةالمتعلمین»، کار یک هفته ی ایشان در سفر کربلا بود که تمام ابواب فقهی را دارد. شهید اول ، کتاب «لمعه» و و شهید دوم، کتاب «روضه» را در زندان نوشتند. اگر قلم و دفتر را از ما بگیرند، فلج می شویم. استغفار و صلوات در این ماه، زیاد توصیه شده است.
1.4- خصوصیات عاقلِ مؤیَّد از جانب عالَم غیب
1.4.1- علم، حفظ، ذکر، فطانت و فهم
«فَإِذَا كَانَ تَأْيِيدُ عَقْلِهِ مِنَ النُّورِ كَانَ عَالِماً حَافِظاً ذَاكِراً فَطِناً فَهِماً»؛ وقتی تأیید عقلش از جانب نور باشد، الف و لامِ نور، اگر کلی باشد، به معنای خداوند است؛ همان ط ور که قرآن می فرماید: ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾.[6]
و اگر عهد ذکری باشد ،باز از ماورای عالم جسمانی است. این فرد، 5 خصلت می یابد: عالم و حافظ و نگهدار دیگران و اهل ذکر و زیرک و فهیم. ذاکر به هر دو معنا است؛ یعنی هم کسی که در ذهنش، مطالب می ماند و هم کسی که اهل ذکر است.
1.4.2- علم به چگونگی، چرایی و جهت کارها و شناخت دوست و دشمن
«فَعَلِمَ بِذَلِكَ كَيْفَ وَ لِمَ وَ حَيْثُ وَ عَرَفَ مَنْ نَصَحَهُ وَ مَنْ غَشَّهُ»؛ عالم، عاقل شد. فرق عالم و عاقل زیاد است.
سه سؤال اساسی عِلم، در روایت امیرالمؤمنین (علیه السلام)، این است: «رَحِمَ الله امرءً ... وَ عَلِمَ مِن أین و فی أین و إلی أین»[7]
.
1.4.3- شناخت درد و درمان مشکلات
«فَإِذَا عَرَفَ ذَلِكَ عَرَفَ مَجْرَاهُ وَ مَوْصُولَهُ وَ مَفْصُولَهُ»؛ این فرد می داند چه کسی به او ضربه می زند، می شناسد که راه ورودی و راه خروجی کجاست، چه کسی او را جدا می کند و چه کسی او را وصل می کند. دوست و دشمنش را تشخیص می دهد.
1.4.4- اهل توحید و اقرار به طاعت
«وَ أَخْلَصَ الْوَحْدَانِيَّةَ لِلَّهِ وَ الْإِقْرَارَ بِالطَّاعَةِ »؛ «لاإله إلاالله»گو می شود و اقرار به طاعت می کند.
1.4.5- جبران مشکلات گذشته و دفع به موقع مشکلات در آینده
«فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ كَانَ مُسْتَدْرِكاً لِمَا فَاتَ وَ وَارِداً عَلَى مَا هُوَ آتٍ». و نتیجه اش این است که آنچه از دستش رفته است، جبران می کند. عاقل، جبران کننده است.
از خصوصیاتش این است که هر حادثه ای که بر او وارد شود، او ورود یافته است؛ یعنی جلوتر از مردم زمان خود است.
1.4.6- شناخت مبدأ و وظیفه ی فعلی و مقصد
«يَعْرِفُ مَا هُوَ فِيهِ وَ لِأَيِّ شَيْ ءٍ هُوَ هَاهُنَا وَ مِنْ أَيْنَ يَأْتِيهِ وَ إِلَى مَا هُوَ صَائِرٌ»؛ آنچه در آن است و برای چه این اتفاق افتاده است و از کجا آمده است و به کجا خواهد رفت، عاقل، این ها را می شناسد. فتنه شناس است.
انسان فَطِن، فتنه شناس هم هست؛ به خصوص در آخر الزمان که نه تنها سال به سال و روزبه روز، بلکه آن به آن، فتنه است. هر لحظه، فتنه هایی در سرتاسر جهان انجام می دهند. «فَإِذَا الْتَبَسَتْ عَلَيْكُمُ الْفِتَنُ كَقِطَعِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ فَعَلَيْكُمْ بِالْقُرْآنِ».[8]

«وَ ذَلِكَ كُلُّهُ مِنْ تَأْيِيدِ الْعَقْلِ»؛ همه ی این ها از تأیید عقل است. اینکه می گویند مؤیّد باشید، یعنی اهل عقل باشید.
 

 

[1] مستدرك سفينة البحار، النمازي، الشيخ علي، ج9، ص182.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص25.

[3] سوره بقره، آيه 195.

[4] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص25.

[5] مجموعه آثار ط-صدرا، مطهری، مرتضی، ج18، ص233.

[6] سوره نور، آيه 35.

[7] الوافي، الفيض الكاشاني، ج1، ص116.

[8] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص599.