جلسه 1401/09/02

بسم الله الرحمن الرحیم



قسمت چهارم/حدیث جنود عقل و جهل /احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (شرح حدیث جنود عقل و جهل – قسمت چهارم)
1.1- نسبت بین معرفت و هدایت
1.2- مجلس علم، گوشه ای از عرش الهی
1.3- معانی اِقبال و اِدبار عقل
1.4- دو وجهی بودن اِقبال و اِدبار عقل
1.5- منظور از «وجیهة» در دعای توسل
1.6- راه رسیدن به وجه الله
1.7- تفاوت بین دو شکار و اشاره به ضامن آهو
1.8- آثار و برکات اشک
1.9- بهره بردن از سحر، تنها راه رسیدن به عقل
1.10- شب قدر اولیای الهی


 
 
موضوع: احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)/حدیث جنود عقل و جهل /قسمت چهارم
 
1- حدیث اخلاقی (شرح حدیث جنود عقل و جهل – قسمت چهارم)
در روایت شریف امام صادق (علیه السلام) بودیم. جمعی از شاگردان و اصحاب ایشان، در محضر حضرت در مورد عقل و جهل صحبت می کردند، یا صحبت عامل درجات و درکات شد. عقل، انسان را بالا می آورد و جهل، انسان را زمین می زند.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ مَوَالِيهِ فَجَرَى ذِكْرُ الْعَقْلِ وَ الْجَهْلِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع: «إعْرِفُوا الْعَقْلَ وَ جُنْدَهُ وَ الْجَهْلَ وَ جُنْدَهُ تَهْتَدُوا قَالَ سَمَاعَةُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لَا نَعْرِفُ إِلَّا مَا عَرَّفْتَنَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقْتُكَ خَلْقاً عَظِيماً وَ كَرَّمْتُكَ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِي»[1]
.
1.1- نسبت بین معرفت و هدایت
حضرت فرمودند: «عقل و لشکریانش را بشناسید و جهل و لشکریانش را بشناید، تا هدایت شوید». انسان تا عامل درجات و درکات را نشناسد، نمی تواند در راه به نتیجه برسد. هدایت، فرع معرفت است و معرفت، پیش نیاز هدایت است. معرفت، هم پیش نیاز هدایت است و هم نتیجه ی هدایت است. ما باید بین این دو معرفت، فرق بگذاریم. معرفتی که پیش نیاز هدایت است، تا ما تصوری از اهداف و غرض و کمال مان نداشته باشیم، نمی توانیم راه به جایی ببریم و وقتی راه به جایی بردیم، به آن چیزی می رسیم که باید به آن برسیم.
در این فراز بودیم که یاران حضرت عرض کردند: «ما عقل و جهل و جنودشان را نمی شناسیم، مگر معرفتی که شما به ما بدهید».
اگر همیشه کار به دست کاردان باشد، کارِستان می شود و به نتیجه می رسد. مشکلات دولت ها از این است که کار دست کاردان ها نیست.
1.2- مجلس علم، گوشه ای از عرش الهی
«اصحاب گفتند: شما به ما بگویید لشکریان عقل و جهل چیست؟ حضرت فرمودند: خداوند تبارک و تعالی عقل را آفرید و اول مخلوق، عقل است و عقل از موجودات مجرد از روحانیون از یمین عرش است». ﴿الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى﴾؛[2]
ادامه دارد. همین که ما الآن حرف می زنیم، میهمان عرش الهی هستیم. ﴿الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى﴾، یک گوشه اش ما را گرفته و این گونه ما را اسیر کرده است.
1.3- معانی اِقبال و اِدبار عقل
حوزه ی به این عظمت، اسیر گوشه ای از عقل است. حضرت حق به عقل فرمان دادند که رو کن و رو برگردان. گفتیم اِقبال و اِدبار عقل، دو معنا دارد؛ یا به معنای این است که به حق رو کن و از خلق برگرد و یا به معنای این است که به خلق رو کن و از ما رو گردان.
1.4- دو وجهی بودن اِقبال و اِدبار عقل
با کمال معذرت از مرحوم فیض کاشانی و مرحوم مجلسی و از صاحب نظران در این بحث می گوییم: اقبال و ادبار عقل، دارای دو وجه است. وجه خَلقی دارد و وجه ربّی دارد. عقل، رویی به خدا و رویی به مخلوق دارد. اولین مخلوق است. چون اولین آفریده است، آفریدگانی بر او مترتب است؛ پس باید مرکز جمعی باشد. اینکه مرکز اقبال و ادبار کدام است، ذو وَجهَین است؛ اما در عین حال که دو وجه دارد، وجه خلقیِ عقل باقی نمی ماند. وجه ربّی عقل باقی می ماند. امام (رحمه الله) فرمودند: «شهید، نظر می کند به وجه الله»؛[3]
یعنی شهید، عاقل شده است. عاقل کیست [و عقل چیست]؟ «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ».[4]
عقل چیزی است که انسان با آن خدا را عبادت کند و به بهشت ها برسد. ﴿وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ﴾.[5]

1.5- منظور از «وجیهة» در دعای توسل
بزرگواران من اگر می توانید روزانه، دعای توسل را در سحر یا شب بخوانید. 13 مرتبه در دعای توسل، «يَا وَجِيهاً عِنْدَ اَللَّهِ» تکرار می شود، ولی یک بار «يَا وَجِيهَةً» می شود. «وجیهة»، فرد است. ما در شرح دعای توسل آوردیم که تای آن، تای تأنیث نیست که وجیه برای مذکر باشد و «وجیهة» برای مؤنث باشد. به حسب ظاهر به تأنیث اشاره دارد، ولی تای مبالغه هم هست. در تای مبالغه، جز حضرت زهرا (سلام الله علیها) نمی تواند در زمره ی عقلای عالم باشد. این وجه، باقیِ باقی است. هر کس متصل به این وجه شود، باقی است.
1.6- راه رسیدن به وجه الله
راه رسیدن به این وجه چیست؟ اولوا العلم شدن، نه به تحصیل است، نه به تدریس. تنها راهش تزکیه است. نقطه ی آغاز تزکیه از شب و سحر است. در فرازی از الهی نامه عرض کردم: «الهی از انسان سر می رود، ولی سحر (وقت خاص) و سَهَر (بیداری در شب) نمی رود». سحر را سحر می گویند، چون که نقطه ی ابهامی بین شب و روز است. خدا رحمت کند برخی از بزرگان را که وحی را شعور و ادراک مرموز می دانستند. سحر، وقت مرموز است. این سحر را هر کس نمی تواند شکار کند. انسان های با برنامه شکار می کنند.
1.7- تفاوت بین دو شکار و اشاره به ضامن آهو
شکارچی ها می گویند گاهی گراز است و زیاد است، ولی نمی شود زد؛ چون گوشتش بد است. گاهی می خواهند غزال بزنند، کم یاب است. نیاز به برنامه ریزی دارد. شکار آهو آسان نیست. تازه اگر آهو به ولی ای از اولیای الهی پناهنده شود، دیگر نمی شود به آن دست یافت. اینکه به امام رضا (علیه السلام)، ضامن آهو می گوییم، یک جهتش این است که شکارچیان، دنبال گوشت لذیذ هستند و باید به کمین بنشینند و شب بیداری بکشند که شکار کنند؛ ولی آن آهو خودش، محضر حضرت می رسد و حضرت می فرمایند: «رهایش کن». شکارچی می گوید: «فرار می کند». فرمودند: «فرار نمی کند». به مأمن عالم رسیده است. تا اجازه داده نشود، حرکت نمی کند. دیدند که این آهو اشک می ریزد.
1.8- آثار و برکات اشک
هرچه خدا به انسان می دهد، از اشک است و اشک است و اشک. مقام معظم رهبری از شهیدی نقل می کردند که کسی از شهیدی پرسید: «چرا شهید نمی شویم»؟ آن شهید گفت: «راهش اشک است و اشک است و اشک». یک قطره اشک، چقدر کارایی دارد. امام باقر (علیه السلام) فرمودند: «یک قطره اشک، حجاب بین انسان و تمام دوزخ می شود».[6]

1.9- بهره بردن از سحر، تنها راه رسیدن به عقل
تنها راه به عقل رسیدن، سحر داشتن است. سحر داشته باشید، تا برکات الهی برای شما باز شود. دعای سحر امام باقر (علیه السلام)، برای تمام سحرها است؛ ولی چون خلق الله فقط در ماه مبارک بیدارند، چنین شهرتی یافت.
1.10- شب قدر اولیای الهی
اولیای الهی تمام شب های شان، سحر و شب قدر است؛ چون برای شب های خود ارزش قائلند. شب هایی که شب و روز از برابری رد شده است و بیشتر از روزها می شود، شب های اولیای الهی است. شب ها وقتی بیشتر از روز شود، سوددهی اش برای اولیای الهی، بیشتر است. ما عرض مان این است که اقبال و ادبار، ذو وَجهَین است و وجهِ ربوبیِ عقل، انسان را بقا می دهد.﴿وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ﴾.[7]

 

[1] الکافی- ط دار الحدیث، الشيخ الكليني، ج1، ص21.

[2] سوره طه، آيه 5.

[3] صحیفه نور، خمینی، روح الله، ج13، ص272.

[4] الکافی- ط دار الحدیث، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[5] سوره الرحمن، آيه 27.

[6] جامع أحاديث الشيعة، البروجردي، السيد حسين، ج14، ص176.

[7] سوره الرحمن، آيه 27.