جلسه 1401/08/25

بسم الله الرحمن الرحیم



قسمت سوم/حدیث جنود عقل و جهل/احادیث اصول کافی (کتاب عقل و جهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (شرح حدیث جنود عقل و جهل – قسمت سوم)
1.1- دو احتمال در معنای اقبال و ادبار عقل
1.2- اِقبال و اِدبار قلب
1.3- لزوم داشتن قلب سلیم برای اهل علم
1.4- عواقب نداشتن قلب سلیم برای حوزویان در کلام علامه حسن زاده آملی (رحمه الله)
1.5- انجام دادن مستحبات در صورت اِقبال قلب
1.6- تکریم عقل توسط خداوند
1.7- نقش سحرخیزی در تکامل عقل

 

 
موضوع: احادیث اصول کافی (کتاب عقل و جهل)/حدیث جنود عقل و جهل/قسمت سوم
1- حدیث اخلاقی (شرح حدیث جنود عقل و جهل – قسمت سوم)
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) وَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ مَوَالِيهِ فَجَرَى ذِكْرُ الْعَقْلِ وَ الْجَهْلِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): «إعْرِفُوا الْعَقْلَ وَ جُنْدَهُ وَ الْجَهْلَ وَ جُنْدَهُ تَهْتَدُوا قَالَ سَمَاعَةُ: فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لَا نَعْرِفُ إِلَّا مَا عَرَّفْتَنَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقْتُكَ خَلْقاً عَظِيماً وَ كَرَّمْتُكَ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِي»[1]

بحمد الله رب العالمین در احادیث اخلاقی و معرفتی روزهای چهارشنبه، فرمایش امام صادق (علیه السلام) به جمعی از شاگردان شان را مطرح کردیم. در محضر حضرت، صحبت عقل شد و ایشان فرمودند: «عقل و جهل و یاران شان را بشناسید، تا موفق شوید. گفتند: ما نمی شناسیم، مگر اینکه شما به ما معرفی کنید. فرمودند: اولین مخلوق مجرد از سمت راست عرش الهی، عقل است». در این فراز بودیم که حضرت فرمودند:«خداوند به عقل فرمود: پشت کن و عقل هم رو می گرداند و فرمود: روی بیاور و عقل هم روی می آورد».
1.1- دو احتمال در معنای اقبال و ادبار عقل
یک: متعلق ادبار و اقبال، مخلوق باشد؛
دو: متعلق آن، خود حضرت حق باشد. خداوند، اقبال و ادبار را نسبت به خود می فرماید و عقل با ادبار، کثرت یافته است و با اقبال به حق، وحدت می یابد.
1.2- اِقبال و اِدبار قلب
حضرت علی (علیه السلام) فرمودند: «إن للقلوب إقبالا وإدبارا فإذا أقبلت فاحملوها على النوافل، وإذا أدبرت فاقتصروا بها على الفرائض ».[2]
برای قلوب، ادبار و اقبالی است و قلب، وعاء عقل است. در روایات اعمال، صحبت اِقبال و اِدبار قلوب است. وعاء عقل، قلب است و از همین رو نزول آیات الهی بر قلب رسول الله (صلی الله علیه وآله) است.
1.3- لزوم داشتن قلب سلیم برای اهل علم
علم هم بر دل می نشیند. علم، خوش نشین است. جغد نیست که خرابه نشین باشد. عالم کسی نیست که تنها در حوزه و دانشگاه، مطالبی بر ذهن او بنشیند. عالم، بالعَرَض است. شرط علم، قلب سلیم است. کتاب قلب سلیم مرحوم دستغیب، کتابی خوبی است. مزرعه ی جان ما که در حال کشت هستیم، دقیق است.
1.4- عواقب نداشتن قلب سلیم برای حوزویان در کلام علامه حسن زاده آملی (رحمه الله)
حضرت علامه حسن زاده - جانم به قربان شان - می فرمودند: «اگر کسی قلب سلیمی نداشته باشد، ولو چند روزی خود را در حوزه نگاه دارد و یاد بگیرد، آخر فراری می شود». مثل خس و خاشاک، روی آب می ماند و کنار زده می شود. ملکوت عالم، این طور است.
1.5- انجام دادن مستحبات در صورت اِقبال قلب
حضرت علی (علیه السلام) فرمودند: «وقتی قلوب اقبال داشتند، اضافه کاری کنید و هنگامی که ادبار داشتند، واجبات را انجام دهید». اگر انسان حال ندارد، خودش را اذیت نکند.
یک تذکر علمی
حضرت در ادامه فرمودند: «فقال الله تبارک و تعالی...».
در نسخه ی مُصَحَّح و اِعراب گذاری شده ی کافی، حضرت علامه حسن زاده دارد: « فقال الله و تبارک و تعالی»؛ چرا که سه صفت مستقل است. در خیلی از کتاب ها متاسفانه قبل از «تبارک»، واو ندارد. «تبارک»، برکت است و «تعالی»، علوّ است.
1.6- تکریم عقل توسط خداوند
﴿تَعَالَوْاْ إِلَى كَلَمَةٍ سَوَاء بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ﴾.[3]
حضرت در روایت به عقل فرمودند: «خلقتک خلقا عظیما و کرمتک علی جمیع خلقی»؛ ای عقل من تو را تکریم کردم.
﴿وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ﴾.[4]
کرامت انسان به عقل اوست. هیچ چیزی به قدر عقل، مکرّم نیست. رسول مکرم (صلی الله علیه وآله)، یعنی رسول ذو عقل. ﴿وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾.[5]
یعنی رسولی که عقل کل است.
1.7- نقش سحرخیزی در تکامل عقل
بکوشیم برای اینکه ان شاءالله عقل مان به کمال برسد. اگر در کمال عقلانی کوشیدیم و برنامه ریزی کنیم، به نتیجه می رسیم. خدا شرایط را فراهم کرده است. قم، در محضر حضرت معصومه (سلام الله علیها) و این محضر قرآن و روایات هستیم. عده ای هستند که خبر ندارند قرآنی هست. خدا چقدر به ما لطف کرده است. ربّ أنعَمتَ فَزِد. درس خواندن، همه به درس رفتن نیست؛ به سحر داشتن است. ﴿وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالأَسْحَارِ﴾.[6]
بارها گفته ام: «الهی از انسان سر می رود و سَهَر و سَحَر نمی رود».
 

[1] الکافی- ط دار الحدیث، الشيخ الكليني، ج1، ص21.

[2] مستدرك سفينة البحار، النمازي، الشيخ علي، ج8، ص574.

[3] سوره آل عمران، آيه 64.

[4] سوره اسراء، آيه 70.

[5] سوره قلم، آيه 4.

[6] سوره آل عمران، آيه 17.