جلسه 1401/08/18

بسم الله الرحمن الرحیم



نسبت بین عقل و نفس/معنای اقبال و ادبار عقل /احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (معانی اِقبال و اِدبار عقل)
1.1- نسبت بین عقل و نفس
1.2- نسبت بین عقل مجرد با عقل اصطلاحی
1.3- معنای اول اِقبال و اِدبار عقل
1.4- معنای دوم اِقبال و اِدبار عقل
1.5- پیامبر (صلی الله علیه وآله)، تجسم عقل مجرّد و روحانی
1.6- بازگشت سیر و سلوک به اِقبال و اِدبار عقل
1.7- نفس انسان، عزیزترین عزیزان برای انسان
1.8- نفس انسان، سبب اِقبال و اِدبار نفس
1.9- جایگاه معرفت عقل و معرفت نفس


 

 
موضوع: احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)/معنای اقبال و ادبار عقل /نسبت بین عقل و نفس
 
1- حدیث اخلاقی (معانی اِقبال و اِدبار عقل)
در فرمایش نوری حضرت امام صادق (علیه السلام) بودیم؛ اصول کافی، کتاب عقل و جهل، حدیث چهاردهم:
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ مَوَالِيهِ فَجَرَى ذِكْرُ الْعَقْلِ وَ الْجَهْلِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع: «إعْرِفُوا الْعَقْلَ وَ جُنْدَهُ وَ الْجَهْلَ وَ جُنْدَهُ تَهْتَدُوا قَالَ سَمَاعَةُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لَا نَعْرِفُ إِلَّا مَا عَرَّفْتَنَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ».[1]

1.1- نسبت بین عقل و نفس
﴿الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى﴾،[2]
اولین مخلوقش، عقل است. عقل، اول مخلوق از روحانیین است. ما عرض مان این است که عالم نوری، عالم مفارقات، عالم عقول و عالم ارواح و به تسامح، عالم اشباح است. همه ی این ها نظائر هم هستند. بدون ماده هستند. نفس و عقل، هر دو مجرد هستند. ما به الاشتراک آن ها در تجرد است. با این تفاوت که اگر قرار باشد نفس و روح، آثاری داشته باشد و فعلی از آن صادر شود، نیاز به جسم دارد. روح بدون جسم نمی شود. بخشی از این [مطلب]، برهانی است و بخشی دریافتی. نفس، فعلیتش بدون جسم نمی شود. گاهی جسم مادی حاضر است که می گویند بدنِ فلانی. غلط مشهور است که گمان می کنند بدن، حامل روح است. عمده مطلب این است که روح، حامل بدن است. روح باید حامل بدن باشد؛ چه در دنیا و چه در عالم اجسام و چه در عالم برزخ.
1.2- نسبت بین عقل مجرد با عقل اصطلاحی
عرض ما این است که عقول، هم مجرّد فعلی هستند و هم مجرّد ذاتی. عقول در فعلیت شان، نیاز به بدن ندارد. عقل، «أول خلق من الروحانیین عن یمین العرش من نوره». تعبیر سنگینی است. عقلی که بعد از فعلیت و تصرف و خصوصیات روح و افعال روح در بدن و افعالی که از بدن صادر می شود که می گوییم شرطش، عقل است، این همان عقل اصطلاحی است. می توان گفت این عقل اصطلاحی، شمه ای از آن عقل مجرد و روحانی است. ولی این قدر خصوصیات به آن خورده که در بدن و ذهن فلانی آمده است که در هنگام تکلیف، می گوییم: یجب [التکلیف] علی البالغ العاقل. هرچه به طرف مجردات برویم، به عالم بسط و کلیات و مرسلات می رویم. هرچه به این سو بیاییم، به عالم تعلقات می آییم.
1.3- معنای اول اِقبال و اِدبار عقل
«فقال له أدبِر فأدبَرَ ثم قال له أقبِل فأقبَل».
یک معنا برای ادبار و اقبال گفتیم که عبارت بود از اینکه ادبار از خلق است و اقبال إلی الحق است. این یک احتمال. متعلق ادبار و اقبال، می تواند مخلوق باشد.
1.4- معنای دوم اِقبال و اِدبار عقل
احتمال دیگر این است که متعلقش، حضرت حق باشد. وقتی خداوند می فرماید: «أدبر فأدبر»؛ یعنی به حضرت حق، رو آورده است. هر اِقبالی، اِدباری دارد. اَسفار اربعه ی عارف که من الخلق الی الحق و من الخلق الی الحق و... هست، این ها هم در این اقبال و ادبار هست. آخرین مرحله ی هر عارفی بعد از رسیدن خود [به حضرت حق،] رساندن دیگران به او است. فرق عابد و زاهد با عالم این است که عابد، خود را نجات می دهد، ولی عالم، دیگران را هم نجات می دهد. «إنّ فضلَ العالم علی العابد کَفَضلِ الشمس علی الکواکب».[3]
در روایت دیگر، چنین است؛ «فضل العالم علی العابد کفضلی علی أدناکم».[4]

1.5- پیامبر (صلی الله علیه وآله)، تجسم عقل مجرّد و روحانی
تجسد، تعبیر نراقی است. تجسد اعمال را مطرح می کنند. تجسم و تمثل و تجسد عقل، رسول اعظم (صلی الله علیه وآله) هستند. هرکس به ایشان نزدیک تر باشد، عقلش کامل تر است و هر که دورتر، ناقص تر.
1.6- بازگشت سیر و سلوک به اِقبال و اِدبار عقل
عقل به سراغ مخلوق آمده است و خداوند می فرماید: حالا به سوی من اقبال کن. تمام سیر و سلوک هم، بازگشتش به این اِدبار و اِقبال است. سیر و سلوک، بی اِدبار و اِقبال نمی شود. اخلاق، یعنی سیر انفسی که مبدئی و مقصدی دارد. مبدئش از رذائل است و مقصدش، فضائل است. نفس، همانند عقل، دارای اِقبال و اِدبار است. باید انسان ها این اِقبال و اِدبار را در غیر موضوع ٌله قرار ندهند.
1.7- نفس انسان، عزیزترین عزیزان برای انسان
هیچ کس از خود ما عزیزتر نیست. به ابوذر بعد از تبعید به ربذه گفتند: «ما را نصیحت کنید». فرمودند: «به عزیزِ عزیزان تان ظلم نکنید». یکی گفت که عزیزِ عزیزان، خانواده است یکی گفت که منظور، حضرت علی (علیه السلام) است. از خود ایشان سؤال کردند، فرمودند: «هیچ کس عزیزتر از خودتان نیست».[5]
اگر خودتان را دریافتید، ولیّ خدا را هم یاری می کنید. کسانی که در این اغتشاشات ظلم می کنند، مشکل شان همین است. کسانی که شهید می شوند، اجسام اولیای الهی هستند. کسانی که در خودشناسی کار نکردند، به شقاوت می رسند.
1.8- نفس انسان، سبب اِقبال و اِدبار نفس
نفس باید مسیر عقل را برود. سبب اِقبال و اِدبار نفس، جز خودش نیست. نفس، هم نقطه ی انصراف و هم نقطه ی توجه دارد و دایره ی سیر و سلوکی است. اَبسَطُ الأشکال، دایره است، بعد، مثلث است.
1.9- جایگاه معرفت عقل و معرفت نفس
اَبسَطُ المعارف، معرفةالعقل و بعد، معرفة النفس است. چون دست مان به عقل نمی رسد، نفس را به عنوان متعلق معرفت بیان می کنیم. سیر علمی بدون سیر عملی، جز اتلاف عمر، چیزی نیست. پرنده، تک بال نمی تواند پرواز کند. به بال علم و بال عمل نیاز داریم. مراقب اِدبار و اِقبال نفس باشیم.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص21.

[2] سوره طه، آيه 5.

[3] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج2، ص19.

[4] سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، القمي، الشيخ عباس، ج6، ص349.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص458.