جلسه 1400/12/11

بسم الله الرحمن الرحیم



فضیلت عالم - خصوصیات عقل/عقل /احادیث اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (فضیلت عالم – خصوصیات عاقل)
1.1- قبولی عمل کم از عالم و مردود بودن عمل زیاد از جاهل
1.2- رضایت عاقل به کمِ دنیا همراه با حکمت، نه عکس آن
1.3- ترک زیاده طلبی دنیا توسط عقلا
1.4- تفاوت احکام فقهی و احکام عرفانی
1.5- تعبد علامه حسن زاده رحمه الله، به احکام عرفانی
1.6- ترجیح دادن مشقت آخرت بر مشقت دنیا توسط عاقل


 
 
موضوع: احادیث اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)/عقل /فضیلت عالم - خصوصیات عقل
 
1- حدیث اخلاقی (فضیلت عالم – خصوصیات عاقل)
در حدیث با برکت حضرت امام کاظم (علیه السلام) به جناب هشام از کتاب عقل و جهل از کتاب کافی بودیم. چون این حدیث طولانی است، برخی جهاتش را انتخاب می کنیم. این حدیث، دستورالعمل دقیق برای رسیدن به کمالات است. هیچ کسی از این فرمایش حضرت، بی نیاز نیست. حضرت با تعبیر «یا هشام»، این حدیث را القا می فرمایند. دلیل بر عظمت جناب هشام نیز هست که مورد خطاب حضرت است.
در ادامه این حدیث، حضرت می فرمایند:
«يَا هِشَامُ قَلِيلُ الْعَمَلِ مِنَ الْعَالِمِ مَقْبُولٌ مُضَاعَفٌ وَ كَثِيرُ الْعَمَلِ مِنْ أَهْلِ الْهَوَى وَ الْجَهْلِ مَرْدُودٌ يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ رَضِيَ بِالدُّونِ مِنَ الدُّنْيَا مَعَ الْحِكْمَةِ وَ لَمْ يَرْضَ بِالدُّونِ مِنَ الْحِكْمَةِ مَعَ الدُّنْيَا- فَلِذَلِكَ ﴿رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ ﴾[1]
يَا هِشَامُ إِنَّ الْعُقَلَاءَ تَرَكُوا فُضُولَ الدُّنْيَا فَكَيْفَ الذُّنُوبَ وَ تَرْكُ الدُّنْيَا مِنَ الْفَضْلِ وَ تَرْكُ الذُّنُوبِ مِنَ الْفَرْضِ يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ نَظَرَ إِلَى الدُّنْيَا وَ إِلَى أَهْلِهَا فَعَلِمَ أَنَّهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ وَ نَظَرَ إِلَى الْآخِرَةِ فَعَلِمَ أَنَّهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ فَطَلَبَ بِالْمَشَقَّةِ أَبْقَاهُمَا».[2]

1.1- قبولی عمل کم از عالم و مردود بودن عمل زیاد از جاهل
«یا هشام قلیل العمل من العالم مقبول مضاعف و کثیر العمل من أهل الهوی و الجهل مردود».
نکته عظیمی بیان فرمودند. فشرده اش این است که علمِ عالم، عمل را بالا می برد. در قرآن داریم: ﴿إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ﴾.[3]
حضرت فرمودند: کار کم از عالم، مقبول است و چند برابر است و کار زیاد از جاهل و اهل هوی، مردود است. قلت عمل عالم، برابری می کند با کثرت عمل جاهل. این قلت، قبول می شود، ولی آن کثرت، خیر. علم، سبب توانِ اعمال است و آن را چند برابر می کند. با مقبولیت، چند برابر می شود، نه صحت. صحت، گام اول است، ولی مقبولیت، دست حضرت حق است. اینجا توجه به عالِم است؛ یعنی یا هشام، عالم شو؛ یعنی همه ی ما سعی کنیم، عالم شویم. عالم شدن به این معنا نیست که انسان، حوزوی و دانشگاهی شود و بقیه، عالم نباشند. علم در اینجا یعنی آن آگاهی که ما را به خدا برساند. علم بالله، این گونه است؛ وگرنه اصطلاحات را اندوختن، گاهی بُعدِ راه می آورد، نه قُرب مقصد.
1.2- رضایت عاقل به کمِ دنیا همراه با حکمت، نه عکس آن
«یا هشام ان العاقل رضی بالدون من الدنیا مع الحکمة و لم یرض بالدون من الحکمة مع الدنیا فلذلک ربحت تجارتهم».
جانم به قربان موسی بن جعفر (علیهماالسلام) که همه را مطرح کردند. بعد از علم، عقل را مطرح کردند. عاقل راضی به کمِ دنیا است، با حکمت. اگر مخیر بین دنیا و حکمت شود، کمِ دنیا را قبول می کند و بهره وری از دنیا را ردِ می کند، تا بتواند حکمت را بپذیرد. نسبت عقل و علم، عموم و خصوص مطلق است؛ هر عاقلی، عالم است، ولی هر عالمی، عاقل نیست. انحلالش به دو موجبه ی جزئیه و یک موجبه ی کلیه است. انسان عاقل به کمترینِ دنیا راضی است که حکمت را از دست ندهد. ﴿وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا﴾.[4]
عاقل، حکمت کم را در عوض دنیا، قبول ندارد. حکمت را انتخاب می کند، نه دنیا را. برای همین است که تجارت آن ها سود کرده است. آن ها در معاملات خود، دقیق هستند. در حوزه ی ما هم اگر برای طلبه، غیر از علم، اولویت پیدا کرد، کاملا در ضرر هستند. هیچ چیزی برابری با طلب علم نمی کند. باید خود و زندگی مان را در راستای عالمیت خود قرار دهیم؛ نه اینکه علم را طریق برای بقیه قرار دهیم. علم، خود، هدف و مقصد است؛ ولی مقصد میانی است، نه مقصد نهایی. چون مقصد میانی است، خیلی از امور مقصد نیستند.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «لا یُدرَکُ العلم بِراحة الجسم».[5]

در روایت دیگری حضرت فرمودند: «لا تَجْتَمِعُ عَزيمَةٌ وَوَليمَةٌ».[6]

دنیا خواهی با علم، اصلا قابل جمع نیست؛ این ها باید در مسیر علم باشد.
1.3- ترک زیاده طلبی دنیا توسط عقلا
«یا هشام إن العقلاء ترکوا فضول الدنیا فکیف الذنوب و ترک الدنیا من الفضل و ترک الذنوب من الفرض»؛
عقلا زیاده خواهی در دنیا را ترک می کنند. دنیا را به قدر نیاز، دنبال می کنند. اهل زیاده خواهی نیستند. دنیایی که حلال است، تارک هستند، تا محرمات را ترک کنند. فلسفه ی جعل مکروه، پیشگیری از حرام است. کسی که مکروه را انجام بدهد - نعوذ بالله - تجری می یابد که واجب را ترک کند و واجب را انجام دهد. «ترک الواجب حرام و ترک الحرام واجب». «ترک الدنیا من الفضل و ترک الذنوب من الفرض». این ها دنیا را که فضل است، ترک می کنند، تا چه رسد به ترک ذنوب که واجب است.
1.4- تفاوت احکام فقهی و احکام عرفانی
در آستانه ی ماه مبارک شعبان می گوییم به لحاظ فقه، احکام، پنج قسم است؛ وجوب و حرمت و کراهت و اباحه و استحباب. ولی احکام به لحاظ سیروسلوک، یا وجوب است، یا استحباب. عارف، یا واجب انجام می دهد، یا استحباب. کراهت هم نزد او نیست، چه رسد به حرام.
1.5- تعبد علامه حسن زاده رحمه الله، به احکام عرفانی
در 25 سالی که بالمباشرة محضر حضرت علامه حسن زاده قدس الله نفسه الشریف بودم و بیش از 40 سال مراوده داشتم، ترک اولی از ایشان ندیدم. این عارف، اصیل است. تمام کارهای شان یا واجب بود، یا مستحب. انسان عاقل طوری می شود که کارش به استحباب و وجوب کشیده می شود.
1.6- ترجیح دادن مشقت آخرت بر مشقت دنیا توسط عاقل
«یا هشام إن العاقل نظر إلی الدنیا و إلی أهلها فعلم أنها لا تنال إلا بالمشقة و نظر إلی الآخرة فعلم أنها لا تنال إلا بالمشقة فطلب بالمشقة أبقاهما».
عاقل می بیند دنیا و آخرت، هر دو مشقت دارد؛ پس مشقت را برای باقی ماندنی تر، یعنی آخرت، تحمل می کند. ان شاءالله عالم عاقل باشیم. عقل، پس از علم است که کارهای مان حساب شده تر خواهد بود.

 

[1] سوره بقره، آيه 16.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص17.

[3] سوره فاطر، آيه 10.

[4] سوره بقره، آيه 269.

[5] غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص778.

[6] غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص772.