جلسه 1400/11/06

بسم الله الرحمن الرحیم



موانع عقل/عقل /احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (موانع عقل)
1.1- مانع اول: طول امل
1.2- مانع دوم: کلام بیجا
1.3- مانع سوم: توجه کردن به شهوات
1.4- تبعات طول امل، کلام بیجا و توجه به شهوات


 
 
موضوع: احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)/عقل /موانع عقل
 
1- حدیث اخلاقی (موانع عقل)
در فرمایش های امام موسی بن جعفر (علیه السلام) به جناب هشام بودیم. می طلبد همه ی ما - به ویژه روحانیت معزز و معظم – کتاب کافیِ شریف را کنار دست داشته باشیم و مطالعه کنیم. این روایت، عجیب است. در ادامه ی این روایت، حضرت به جناب هشام می فرمایند:
«يَا هِشَامُ مَنْ سَلَّطَ ثَلَاثاً عَلَى ثَلَاثٍ فَكَأَنَّمَا أَعَانَ عَلَى هَدْمِ عَقْلِهِ مَنْ أَظْلَمَ نُورَ تَفَكُّرِهِ بِطُولِ أَمَلِهِ وَ مَحَا طَرَائِفَ حِكْمَتِهِ بِفُضُولِ كَلَامِهِ وَ أَطْفَأَ نُورَ عِبْرَتِهِ بِشَهَوَاتِ نَفْسِهِ فَكَأَنَّمَا أَعَانَ هَوَاهُ عَلَى هَدْمِ عَقْلِهِ وَ مَنْ هَدَمَ عَقْلَهُ أَفْسَدَ عَلَيْهِ دِينَهُ وَ دُنْيَاهُ».[1]

1.1- مانع اول: طول امل
«یا هشام من سلط ثلاثا علی ثلاث»؛ کسی که سه چیز را بر سه چیز دیگر مسلط سازد، «فکانما أعان علی هدم عقله»؛ گویا کمک کرده که عقلش از بین برود. ما باید خودمان مراقب خود باشیم.
به عبارتی حضرت هشدار می دهند که اگر می خواهید عقل خود را کمک کنید، به سراغ این سه چیز نروید؛
«من أظلم نور تفکره بطول أمله».
اندیشه، نورانیت دارد. «الْعِلْمُ نُورٌ يَقْذِفُهُ اللَّهُ فِي قَلْبِ مَنْ يَشَاءُ».[2]
این نور، ظلمت دارد. ظلمتِ تفکر، امل و آرزو است. ما بارها در کلمات مان نوشتیم که عمل، انسان را راه می اندازد و امل، انسان را درجا نگه می دارد. انسان در تخیل می افتد و تخیل با تعقل نمی سازد. باید نورانیت تفکر را بگیریم. آرزوی طولانی، نور تفکر را می گیرد. ما باید بر اساس واقعیت و حقیقت، حرکت کنیم، نه بر اساس تخیل و اینکه چه ها خواهد شد. طول الأمل، تفکر را از بین می برد. هدف مندی، نشانه گذاری آینده است، با استعداد وجودی انسان. هدف، یعنی اینکه انسان آنچه در استعدادش است، در نظر بگیرد. آرزو، فوق استعداد است. برای همین، هدف گذاری و همت عالی، آری، ولی طول امل، نه. «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ».[3]
هدف دار باید حرکت کنیم. معلوم باشد کجا قرار است برویم. هدف، نشانه گذاری است. امل، بی نشانه رفتن است. هدف، یعنی نشانه گذاری مسیر. امل، یعنی نشانه ای نداریم. کجا قرار است بروی؟ نمی دانم.
1.2- مانع دوم: کلام بیجا
«و محا طرائف حکمته بفضول کلامه»؛
دومین کار این است که گفتارهای بی مغز، ریزه کاری های حکمت و حکمت های نغز را از بین می برد. باید هر حرفی را نزنیم. اگر می خواهیم حکمت را نگه داریم، باید زبان را نگه داریم. «زبان سرخ، سرِ سبز دهد بر باد».
تا مراقبت زبان نداشته باشیم، به حکمت نمی رسیم. «من أخلص لله عزّ و جلّ اربعین صباحا جرت ینابیع الحکمة من قلبه علی لسانه».[4]

برای این دومین آسیب، باید برنامه ریزی کنیم و زبان مان را کنترل کنیم. انگیزه ی اکثر عبادات، برای کنترل زبان است. در نماز هیچ حرفی نباید بزنید، جز حرف با خدا.
1.3- مانع سوم: توجه کردن به شهوات
«و اطفأ نور عبرته بشهوات نفسه»؛
کسی که تابش نور عبرتش را به طوفان شهوتش خاموش کند. شهوت، طوفان برانگیز است. اگر از عبرت، نور بگیریم، جلوی ما و مسیر ما روشن می شود. چیزی که این نور را کم می کند، شهوت است. امل، حرف اضافی و هوس، سه چیزی است که عقل را از بین می برد.
حوزوی های ما برای این فرمایش ها، پایان نامه های علمی و عملی بنویسند.
1.4- تبعات طول امل، کلام بیجا و توجه به شهوات
«فکأنما أعان هواه علی هدم عقله و من هدم عقلَه أفسد علیه دِینَه و دنیاه»؛
کسی که چنین کند، هوایش را کمک کرده، تا عقلش را به زمین بزند. میدان این مبارزه، خیلی وسیع است و طرفداران هوا، خیلی بیشتر از طرفداران عقل هستند؛ چون ﴿وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ﴾؛[5]
عده ی کمی می توانند در آن، پیروز شوند. «و من هدم عقله أفسد علیه دینه و دنیاه»؛ کسی که عقل خود را از بین ببرد، نتیجه اش افساد دین و دنیا است. نکند دین و دنیا را فاسد کنیم؟ لذا گاهی فردی شکایت می کند که دنیایم پیشرفت نمی کند؛ در حالی که این شخص، اهل طول امل و حرف بود و اهل شهوت بود.
ان شاءالله بتوانیم طول امل و حرف اضافی و هوای غالب نداشته باشیم. اگر عقل مغلوب شود، نه دین داریم و نه دنیا. ان شاءالله خدا به ما کمک کند که آنچه حضرت فرمودند، مراقبت کنیم و در زندگی علمی و عملی مان، گرفتار این ها نشویم.

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص17.

[2] مصباح الشريعة المنسوب للإمام الصادق (ع)، المنسوب للإمام الصادق (ع) ، ج1، ص16.

[3] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص325، حکمت 47.

[4] مستدرك سفينة البحار، النمازي، الشيخ علي، ج2، ص357.

[5] سوره سبا، آيه 13.