تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/10/22
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت دعائم الاسلام/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت دعائم الاسلام
روایت دعائم الاسلام
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما درباره روایت سوم در کتاب مرحوم شیخ بود که از این روایت را از دعائم نقل کردند. در خصوص کتاب دعائم و مؤلفِ آن نکاتی را بیان کردیم. در اینجا چندین بحث وجود دارد که بعد از آن به بحث از متن و دلالت روایت خواهیم پرداخت.
اشاره کردیم که اگر اعتبار این کتاب، ثابت شود، یک تراث عظیم فقهی برای ما خواهد بود. دعائم یک کتاب جامع است که مشتمل بر تقریبا تمام ابواب فقهی است. گفتیم که این کتاب در زمان حاکمیت خلفای فاطمی در مصر به عنوان قانون اساسی و به تعبیر اعراب به عنوان «دُستور» به کار برده میشده است. قبل از تشکیل حکومت فاطمی، مبنای عمل و قانونِ حاکم، کتب اهل سنت بوده است و بعد از تشکیل حکومت فاطمیون، که شیعه ی اسماعیلی بودند، از قاضی نعمان درخواست کردند که کتاب و دستور العملی را برای آنها بنویسد و ایشان کتاب دعائم الاسلام را در دو جلد نگاشت.
مذهب قاضی نعمان
در خصوص مذهب قاضی نعمان، برخی توقف کردند. برخی قائل به سنی بودن او شدند و برخی اسماعیلی بودن او را پذیرفتند. این نظرات را در جلسه قبل بیان کردیم. جناب ابن شهر آشوب و مقدس اردبیلی و آیت الله سید علی سیستانی و آیت الله سید موسی شبیری زنجانی به اسماعیلی بودن ایشان قائل شدند. برخی مثل علامه مجلسی و سید بحر العلوم و مرحوم مامقانی و مرحوم شیخ عباس قمی و مرحوم آقا بزرگ تهرانی و مرحوم میرزا حسین نوری قائل شدند به اینکه قاضی نعمان، شیعه اثنا عشری است. فقط در کتاب «روضات الجنات» سنی مذهب بودنِ قاضی نعمان پذیرفته شده است. البته قاضی نعمان سنی مذهب بود و «ثمّ انتقل الی الامامیة» یعنی مستبصر و امامی شد. اما امامی به چه معنا است؟ ابن خلکان در مورد قاضی نعمان از تعبیر «امامی» استفاده می کند. ابن شهر آشوب، صد سال قبل از ابن خلکان، می گوید «لیس بإمامی»[1]
. ابن خلکان می گوید قاضی نعمان ابتدا سنی مذهب بود و سپس امامی شد.
مرحوم مامقانی، بر می آشوبد و می گوید این مطلب در مورد نعمان صحیح نیست چون کتاب دعائم اولا اهل بیت را به صورت جامع معرفی می کند و ثانیا جناب نعمان کتاب هایی در طعن به اهل بیت می نویسد و از طرف دیگر در بیان فضائل اهل بیت به صورت مفصل می نویسد.
اما مراد از «امامی» در تعبیر شهر آشوب به «لیس بإمامی» چیست؟ امامی دو اصطلاح دارد، عام و خاص. امامی در اصطلاح خاص به معنای شیعه اثنا عشری است و امام در اصطلاح عام به معنای هر کسی است که خلافت بلافصل امیر المومنین ع را قبول کرده باشد اعم از اینکه زیدی یا فطحی یا کیسانی یا اسماعیلی یا بحره باشد. در جایی که ابن شهر آشوب در مورد قاضی نعمان نظر می دهد و می گوید «لیس بإمامی»، نفی معنای خاصِ امامی می کند نه اینکه اصلا معتقد به ولایت علی بن ابی طالب نبوده باشد. قاضی نعمان قطعا ولایت امیر المومنین ع را قبول داشته است و ابن شهر آشوب نیز قطعا به این نکته متفطّن بوده است.
اشکالات به شیعه دوازده امامی بودنِ قاضی نعمان و پاسخ به آنها
برخی مثل محدّث نوری از عبارت ابن خلّکان یعنی «ثمّ انتقل الی الامامیة»، استفاده کرده اند که قاضی نعمان شیعه اثناعشری شده است. عده ای اشکال کرده اند که مراد از «امامی» در این تعبیر، معنای عامِ آن است یعنی بعدا معتقد به ولایت بلافصل امیر المومنین ع شده است نه اینکه اثنا عشری شده است. مرحوم محدّث، در کتاب خاتمه این مطلب را بیان کرده است و در همانجا می گوید «کان مالکیّ المذهب».[2]
مرحوم محدث نوری تلاش می کند تا اثبات کند که قاضی نعمان، شیعه دوازده امامی است. ایشان تعبیر ابن خلکان را نقل می کند و می گوید با ملاحظه کتاب دعائم معلوم می شود که برخی از روایات، از امام باقر ع و امام صادق ع نیستند بلکه از امامان بعد از امام صادق ع هستند. توجه کنید که برخی گفته اند در کتاب دعائم صرفا از امامان قبل از امام صادق ع روایت نقل شده است و این شاهدی بر اسماعیلی مذهب بودن قاضی نعمان است. مرحوم محدّث نوری روایاتی را می یابد که از آنها استفاده می شود که قاضی نعمان از غیر صادقین نیز روایاتی را نقل کرده است مثل امام رضا ع و امام جواد ع. ایشان چندین روایت را نقل می کند. یک روایت در کتاب دعائم، جلد2، صفحه360 آمده است: وَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ: كُنْتُ جَالِساً عَلَى بَابِ أَبِي جَعْفَرٍ ع إِذْ أَقْبَلَتِ امْرَأَةٌ فَقَالَتِ اسْتَأْذِنْ لِي عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ فَقِيلَ لَهَا وَ مَا تُرِيدِينَ قَالَتْ أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ قِيلَ لَهَا هَذَا الْحَكَمُ فَقِيهُ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَاسْأَلِيهِ قَالَتْ إِنَّ زَوْجِي هَلَكَ وَ تَرَكَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ كَانَ لِي عَلَيْهِ مِنْ صَدَاقِي خَمْسُ مِائَةٍ فَأَخَذْتُ صَدَاقِي وَ أَخَذْتُ مِيرَاثِي ثُمَّ جَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ لِي عَلَيْهِ أَلْفُ دِرْهَمٍ وَ كُنْتُ أَعْرِفُ ذَلِكَ لَهُ فَشَهِدْتُ بِهَا فَقَالَ الْحَكَمُ اصْبِرِي حَتَّى أَتَدَبَّرَ مَسْأَلَتَكِ وَ أَحْسُبَهَا وَ جَعَلَ يَحْسُبُ فَخَرَجَ إِلَيْهِ أَبُو جَعْفَرٍ وَ هُوَ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ مَا هَذَا الَّذِي تُحَرِّكَ أَصَابِعَكَ يَا حَكَمُ فَأَخْبَرَهُ فَمَا أَتَمَّ الْكَلَامَ حَتَّى قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ أَقَرَّتْ لَهُ بِثُلُثَيْ مَا فِي يَدَيْهَا وَ لَا مِيرَاثَ لَهَا حَتَّى تَقْضِيَهُ.[3]
زنی از امام سوال دارد و لذا از حکم بن عیینه درخواست می کند تا برایش کسب اجازه کند. از آن پرسیده می شود که از امام چه می خواهی؟ پاسخ می دهد: می خواهم سوالی از امام بپرسم. به او گفته می شود: حکم بن عیینه فقیه اهل عراق است. از او سوال کن.
ابی جعفر در این روایت بر اساس سلسله راویان، نمی تواند امام باقر ع باشد و حتما مراد از آن، امام جواد ع است چون در این روایت از ابن ابی عمیر نقل شده است و ابن ابی عمیر از اصحاب امام کاظم و امام رضا و امام جواد است و لذا نمی تواند از امام صادق و امام باقر نقل کند.
روایت دیگر از ابی الحسن نقل شده است و مراد از ابی الحسن در این روایت بر اساس راویان مذکور در روایت، امام رضا ع است. مرحوم محدّث روایت سومی را نیز بیان می کند.
عده ای از فضلا تلاش کرده اند تا به این سه روایت پاسخ دهند. برخی گفته اند ابن ابی عمیر، مشترک بین دو نفر است، یکی ابن ابی عمیرِ معروف که از اصحاب امام کاظم ع و امام رضا ع و امام جواد ع است و دیگری، محمد بن ابی عمیرِ غیر معروف است که در زمان امام باقر ع و امام صادق ع می زیسته است و شاید مراد از ابن ابی عمیر در این روایت، همین شخصیت باشد. مشترک بودنِ ابن ابی عمیر بین دو شخص در کتاب معجم رجال از آقای خوئی نیز نقل شده است. به دو روایت دیگر نیز پاسخ داده اند و گفته اند مراد از ابی جعفر، امام باقر ع است و مراد از ابی الحسن، امیر المومنین ع است. در نهایت می گویند بر فرض که پاسخ قبل را نپذیرید، نهایتا اشتباه در نقل روایات باعث شده است که این سه روایت نیز به این صورت نقل شوند و وجود سه روایت از امامانِ بعد از امام صادق ع دلیل شیعه اثناعشری بودن قاضی نعمان نمی شود.
این قائلین اصرار دارند به اثبات اینکه قاضی نعمان شیعه دوازده امامی نبوده است. این قائلین تمام ادله ی محدّث نوری را پاسخ داده اند از جمله گفته اند مراد ابن خلکان از امامی در عبارت «ثم انتقل الی الامامیة» معنای عامِ آن است.
این قائلین از کتاب اوائل المقالات نوشته مرحوم شیخ مفید، صفحه 28 مطلبی را در بیان تفاوت بین امامیه و غیر امامیه نقل می کنند. طبق این عبارت، امامیه به سه اصل معتقد هستند؛ عصمت، نص بر امامت، واجد کمالات بودن. زیدیه نیز این سه اصل را پذیرفته اند که امام بعد از امام زین العابدین را زید می دانند که قیام بالسیف کرد. کیسانیه و فطحیه و سایر فرق شیعه نیز همین ملاکات را واجداند. بنابراین تعبیر امامی به معنای عام نیز وجود داشته است و مراد ابن خلکان از امامی، همین معنا است.
نظر مرحوم خوئی در مورد مذهب قاضی نعمان و بررسی آنها
مرحوم آقای خوئی در نهایت اثناعشری بودن قاضی نعمان را نمی پذیرد. ایشان در جلد35 از موسوعه می گوید: أنّ تنزّه النعمان من تلك الأقاويل الكاذبة والعقائد الفاسدة وتصريحه بكفر الباطنية لا يستلزم عدم كونه من الإسماعيلية، لأنّ الباطنية قسم منهم، وليس كل إسماعيلي من الباطنية.[4]
یعنی تصریح نعمان به کفرِ باطنیه مستلزم این نیست که اسماعیلی نباشد چون باطنیه قسمی از اسماعیلیه است.
اسماعیلی ها معتقدند امامت بعد از امام صادق ع به پسر ایشان یعنی اسماعیل و سپس به محمد بن اسماعیل رسیده است و بعد از او به ترتیب فرزندان بعد جانشین هستند. امروزه نوبت به نسل پنجاه و ششم یا پنجاه و هفتم رسیده است. قاضی نعمان در دعائم هیچ عبارتی از اسماعیل و پسر او نیاورده است. مرحوم خوئی در این باره می فرماید: وأنّ عدم ذكره إسماعيل وابنه في عداد الأئمة لا يكشف عن عدم عقيدته بامامتهما، مع أنّ عقائد الإسماعيليين لم تصل إلينا بحقيقتها حتى نلاحظها مع ما ذكره النعمان ليتّضح لنا أنه منهم أو ليس منهم، ولقد صادفت زعيماً من زعمائهم في الحضرة الشريفة فسألته عن ولي الأمر والحجة المنتظر (عليه السلام) هل هو حي أو ميت فقال هو لا حي ولا ميت، بل يولد من امرأة قرشية لا تحيض. فيعلم من ذلك أنهم لا يرون ما تذهب إليه الباطنية في محمد بن إسماعيل. یعنی عدم ذکر اسماعیل و فرزندش در این کتاب، کاشف از عدم اعتقاد به اسماعیلیه نیست. علاوه بر این، ما هنوز حقیقت اسماعیلیه را نمی دانیم تا در مورد اسماعیلی بودن نعمان به صورت قطعی نظر بدهیم. من با یکی از زعمای اسماعیلیه در نجف اشرف ملاقاتی داشتم و از او درباره ولی امر و امام الحجة سوال کردم. پاسخ داد که او نه زنده است نه مرده و از زنی قرشی که حیض نمی بیند متولد می شود.
اشکالات دیگری به اثناعشری بودن نعمان وارد شده است از جمله برخی فتاوا و نظرات مذکور در کتاب دعائم که با نظر شیعه مخالفت دارد. در مجموع عده ای بر اساس این اشکالات، کتاب دعائم را از حیض انتفاع ساقط می کنند و هیچ اعتباری برای روایات این کتاب و مؤلف آن قائل نیستند. با این روش و به همین صورت، این تراث عظیم را کنار می گذارند.
مرحوم آقای خوئی در عبارتی می فرماید: نقض لما ورد فی کتاب الدعائم ووجه العجب أولا: أنّ الكتاب يشتمل على فروع كثيرة تخالف مذهب الشيعة الاثني عشرية، ولم يوافقه عليها أحد من علماء الشيعة.[5]
این فروع، بر خلاف فتاوای موجود در کتب فقهای شیعه است. یکی از این فروع، به متعه مربوط می شود. نعمان در این کتاب، متعه را نپذیرفته است.
لکن نعمان در همین کتاب می گوید اگر شخصی زن خود را سه طلاق داده باشد و بخواهد به او رجوع کند، نیاز به محلّل دارد و این محلّل، عقد با غیر است لکن متعه نمی تواند عقدِ محلّل باشد. این مطلب نشان می دهد که نعمان اصل متعه را در برخی موارد پذیرفته است. البته ممکن است برخی فتاوا مطابق با نظر اسماعیلیه در این کتاب به جهتِ تقیه ذکر شده باشد.
علاوه بر این، مذی و وذی در این کتاب، ناقض وضو شمرده شده اند در حالی که فقهای شیعه آنها را ناقض وضو نمی دانند.
همچنین نعمان در جلد اول از دعائم، صفحه 181، سجده بر لباس پشمی را صحیح می داند و می گوید: كُلُّ مَا يَجُوزُ لِبَاسُهُ وَ الصَّلَاةُ فِيهِ يَجُوزُ السُّجُودُ عَلَيْهِ [6]
. این مطلب خلاف فتوای فقهای شیعه است.
در خصوص وضو می گوید اگر شخص از روی جهل یا نسیان، پس از شستن صورت، ابتدا دست چپ را بشوید، وضو و نمازش صحیح است. این مطالب باعث شده است که شیخ حر در کتاب وسائل، روایتی را از دعائم نقل نکند. این مطالب را می توانید در جلد 1، صفحه 101 و 181 و 107 مشاهده کنید. مرحوم خوئی همه این موارد را بیان کرده است.
در مجموع، برخی مثل مرحوم خوئی و تابعین ایشان به دنبال اثبات این مطلب هستند که قاضی نعمان شیعه اثناعشری نیست. ایشان در نهایت نسبت به مسئله تردید دارند. در هر صورت اکثر بزرگان شیعه و امامی بودنِ قاضی نعمان به معنای عام را پذیرفته اند. یک دلیل بر این مطلب، آن است که قاضی نعمان در حکومت فاطمیون در زمان چهار پادشاه نقش مهمی داشته است و فاطمیون نیز به او اعتماد داشتند. در جلسه قبل، عبارتی را از المعزّ لدین الله بیان کردیم که قاضی نعمان را بسیار قوی می ستاید.
در جلد اول از دعائم آمده است: الْحَمْدُ لِلَّهِ اسْتِفْتَاحاً بِحَمْدِهِ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ رَسُولِهِ وَ عَبْدِهِ وَ عَلَى الْأَئِمَّةِ الطَّاهِرِينَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ أَجْمَعِينَ أما بعد...[7]
. تا این عبارت: فَقَدْ رُوِّينَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى سَبْعِ دَعَائِمَ الْوَلَايَةِ وَ هِيَ أَفْضَلُهَا وَ بِهَا وَ بِالْوَلِيِّ يُوصَلُ إِلَى مَعْرِفَتِهَا وَ الطَّهَارَةِ وَ الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ [8]
. برخی اشکال کرده اند که طبق روایات از جمله روایتی از امام باقر ع، اسلام پنج پایه دارد در حالی که در این روایت، هفت پایه برای اسلام ذکر شده است. این نشان دهنده اسماعیلی مذهب بودن نعمان است.
ما در تهران با برخی از رؤسای اسماعیلیه جلسه و بحث مفصل داشتیم. آنها بر این هفت پایه بسیار تأکید دارند و همچنین به مسائل باطنی بسیار توجه دارند و می گویند ما نباید صرفا به ظاهر توجه کنیم. این مطلب را ما نیز پذیرفته ایم.
جمع بندی درباره مذهب قاضی نعمان
انصافا کتاب دعائم، بسیار ارزشمند و دقیق و منظم و عمیق است. من به صورت اجتهادی از ایمان بحث کرده ام و تمام روایاتِ باب ایمان را دیده ام. قاضی نعمان در دعائم، بحث بسیار عمیقی را در رابطه با ایمان مطرح می کند و آیات بسیاری را در این کتاب مطرح می کند. در جایی از تفاوت بین ایمان و اسلام بحث می کند. در جای دیگر، مفصل از ولایت امیر المومنین و ائمه از فرزندان ایشان بحث می کند.
من گمان می کنم که ما نباید این کتاب و این شخصیت را نادیده بگیریم. بسیار مهم است که شما وقتی به تمام مباحث این کتاب نگاه کنید، در آن بویی از مباحث باطنی گریِ موجود در اسماعیلیه نمی بینید. علاوه بر این، در تمامِ دو جلدِ دعائم، از اسماعیل و پسر او یک کلمه سخن به میان نیامده است. علاوه بر این، در بحث فتاوا، اولا از عبارت مذکور نمی توان به صورت قطعی برداشت کرد که نعمان، متعه را نپذیرفته است و ثانیا برخی متعه را صرفا در مقام اضطرار پذیرفته اند مثل مرحوم ابن بابویه چون سوء استفاده های بسیاری از بحث متعه شده است. بر اساس متعه، بدون توجه به فقه اهل بیت و فلسفه ی پشتِ آن، نگاه بدی را نسبت به شیعه منتقل و منتشر می کنند. ذکر این فتاوا با مقام تقیه نیز تناسب دارد. اسماعیلیون در زمان حکومتِ خود، بسیار تند بودند و لذا مخالفین مجبور به تقیه و کتمان بودند. قاضی نور الله شوشتری در هند مدّت ها در شرایط تقیه بود و در همین شرایط مقام قاضی القضات را در اختیار داشت. بعد از گذشت مدّت طولانی از شیعه بودن ایشان مطلع شدند و ایشان را به شکل بدی به شهادت رساندند. با توجه به مجموع این نکات، به نظر ما، نسبت به قاضی نعمان کم مهری صورت می گیرد.
کتاب دعائم با سایر کتب شیعه مثل تهذیب بسیار شباهت دارد و صرفا در موارد انگشت شماری اختلاف بین دعائم و کتب روایی شیعه وجود دارد. این مطلب نشان دهنده زیرکی این عالم بزرگ است. ایشان بسیار خدمت کرد و بسیار اصرار داشت بر شناساندن معارف اهل بیت. گمان می کنیم که قاضی نعمان، شیعه دوازده امامی است و کتاب دعائم نیز یکی از منابع شیعه است. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] معالم العلماء في فهرست كتب الشيعة و أسماء المصنفين قديما و حديثا ، ابن شهرآشوب، ج1، ص126.
[2] خاتمة مستدرك الوسائل، المحدّث النوري، ج1، ص129.
[3] دعائم الإسلام ، القاضي النعمان المغربي، ج2، ص360.
[4] موسوعة الامام الخوئي، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج35، ص30.
[5] موسوعة الامام الخوئي، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج35، ص31.
[6] دعائم الإسلام ، القاضي النعمان المغربي، ج1، ص178.
[7] دعائم الإسلام ، القاضي النعمان المغربي، ج1، ص1.
[8] دعائم الإسلام ، القاضي النعمان المغربي، ج1، ص2.