جلسه 1404/09/22

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
جمع بندی مباحث ذیل روایت تحف
جلسات متعددی درباره روایت تحف بحث کردیم. متن روایت را خواندیم و مباحثی را در مورد مؤلف این کتاب بیان کردیم. در این جلسه به جمع بندی مباحث ذیل این روایت می پردازیم.
درباره مؤلِّف و مؤلَّف مطالب زیادی بیان شده است. برخی در استناد کتاب تحف به ابن شعبه حرانی تردید کرده اند. برخی درباره خودِ ابن شعبه حرانی تردید کرده اند. در برخی از مقالات، ابن شعبه نصیری دانسته شده است. ما نصیریه را از غلات می دانیم. درباره شخصیت ابن شعبه مقالات متعددی نوشته و مطالب زیادی مطرح شده است. کتاب تحف مربوط به قرن سوم است در حالی که در قرن دهم به دست ما رسیده است یعنی ششصد سال از این کتاب خبری نبود. به همین جهت تردیدهای متعددی درباره این کتاب وجود دارد.
اعتبار یا عدم اعتبار کتاب تحف و روایت تحف
برخی مثل امام در ابتدا یعنی در کتاب مکاسب محرمه و کتاب اجتهاد و تقلید، قائل به عدم حجیت و بلکه عدم اعتبار بودند اما ایشان سپس در کتاب البیع، جلد دو، صفحه 486 به معتبر بودن کتاب رضایت دادند چون صاحب وسائل به این روایت اعتماد کرده است. صاحب وسائل مفصل از کتبی که از آنها نقل کرده است، بحث می کند و می فرماید نسبت به کتاب هایی که از آنها استفاده کرده ام تردید ندارم. ایشان در جلد سی از وسائل، حدود هشتاد کتاب را ذکر می کند و در کتاب سی و هفتم، کتاب تحف را متذکر می شود و آن را به ابن شعبه نسبت می دهد و امام به واسطه اعتماد صاحب وسائل به این کتاب، به کتاب تحف اعتماد می کند. ایشان مفصل در ذیل روایت «مجاری الامور و الاحکام علی أیدی العلماء» این بحث را مطرح می کند و می فرماید: و هي و إن كانت مرسلة، لكن اعتمد على الكتاب صاحب «الوسائل قدس سره»، ومتنها موافق للاعتبار و العقل.[1]

محقق ایروانی این روایت را مرسله و غیر معتنا به می داند و می فرماید این روایت در نزد اصحاب قابل اعتنا نبوده است و بعید است که این روایت مورد التفات اصحاب نبوده باشد. علاوه بر این، متن روایت دارای اضطراب است چون این نحو از نگارش، با کلمات صادر شده از امام سازگاری ندارد. می فرماید: هذه الرّواية مخدوشة بالإرسال و عدم اعتناء أصحاب الجوامع بنقلها مع بعد عدم اطّلاعهم عليها مع ما هي عليه في متنها من القلق و الاضطراب.[2]

مرحوم محقق خوئی در کتاب مصباح روایت را مرسله می شمارد. ایشان نسبت به روایت تحف ملاحظاتی دارد. برخی از شاگردان ایشان مثل آیت الله وحید خراسانی این اشکالات را مطرح می کنند.
در مقابل، شخصیت هایی نسبت به اصل کتاب و مؤلفِ آن، قائل به اعتبار شده اند مثل سید یزدی. ایشان از این روایت، دوازده قاعده استنباط کرده است. همچنین مرحوم آیت الله العظمی سید عبد الاعلی سبزواری در کتاب مهذّب الاحکام به این روایت اعتماد کرده است و حتی به صورت کلی به کتاب تحف اعتماد کرده است و از آن دفاع می کند. ایشان به اشکالاتی که دیگران مطرح کرده اند پاسخ می دهد. ایشان حتی با توجه به قرائن، وسائط موجود در سند این روایت را نیز توثیق می کند و لذا سند روایت را تصحیح می کند.
شخصیت ابن شعبه
مرحوم سید حسن صدر در کتاب الشیعة و فنون الاسلام و در کتاب تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، تعابیر بسیار بلندی درباره شخصیت ابن شعبه دارد و می فرماید: شیخنا الأعظم و إمامنا الأقدم و جلیل القدر عظیم المعونة. این تعابیر از روی تعارف صادر نشده است. ایشان در کتاب الشیعة و فنون الاسلام می گوید او عالمی از علمای قرن سوم و از قدمای شیعه بود.
مرحوم شیخ عباس در کتاب الکنی و الالقاب، جلد 1، صفحه 180 می فرماید: الشیخ الجلیل العارف الربانی. به اعتبار اخلاقی بودن کتاب تحف از این تعبیر استفاده می کند و تا آن زمان نظیر این کتاب با این سبک در اخلاق نوشته نشده بود.
صاحب الذریعة، کتاب شناسِ معروف و بسیار بزرگ در حوزه کتاب های شیعه، تعابیر بلندی را در مورد ابن شعبه به کار می برد.
صاحب حدائق در جلد 15 صفحه 180، تعابیر بسیار بلندی را درباره ابن شعبه بیان می کند.
صاحب جواهر که بسیار نقاد است، در جلد 24 صفحه 212، روایت تحف را نقل می کند و خدشه ای به آن وارد نمی کند و آن را می پذیرد.
صاحب روضات الجنات از عناوین فاضل، فقیه، متبحّر، وجیه، معتمد علیه عند الاصحاب در مورد ابن شعبه استفاده می کند. جلد 1، صفحه 293.
مرحوم صاحب وسائل در جلد 30، صفحه 156 از تعبیر الشیخ الصدوق استفاده می کند.
علامه مجلسی در جلد 1 صفحه 29 از تعبیر رفیع الشأن استفاده می کند.
محقق اصفهانی در کتاب الاجاره، صفحه 247، روایتی را از تحف نقل می کند و می فرماید: أما العمل المحرم فيكفي في عدم جواز الإجارة له ما في رواية تحف العقول المتلقاة بالقبول.[3]

در عبارات سایر علما نیز تعابیر مدح و تمجید برای ابن شعبه یافت می شود لذا نمی توان به راحتی از کتاب و شخصیت ابن شعبه گذشت.
بررسی اعتبار روایات مذکور در کتاب تحف
در رابطه با اعتبار روایات کتاب از طریقِ شهادت مؤلّف می گوییم ابن شعبه عباراتی را در مورد لزوم دقت در نسبت دادن مطلبی به امام بیان می کند و در عین حال، برخی روایات را به صراحت به امام نسبت می دهد و این نشان می دهد که نسبت به راویان آن روایات، به اطمینان رسیده است و حذف راویان به خاطر شرایط بوده است. ابن شعبه درصدد هدایت شیعیان در حلب بوده است که اهل سنت فراوان حضور داشتند لذا فضای تقیه بوده است و ابن شعبه در این فضا به دنبال آموزش روایات اهل بیت به شیعیان بوده است. مثل مرحوم قاضی نور الله شوشتری که به هند رفت تا اهل بیت را تبلیغ کند. لذا صحیح نیست که ما هیچ توجهی به ایشان نداشته باشیم و به کلی ایشان و کتاب ایشان را ردّ کنیم.
ممکن است گفته شود که اعتماد به راویان، بر اساس اصالة العدالة بوده است و این برای ما کفایت نمی کند. پاسخ می دهیم که این مطلب صحیح نیست و ابن شعبه اطمینانی نسبت به صدور روایاتی داشته است که آنها را نقل می کند.
علت ذکر نشدن کتاب تحف در کتب قدما
نکته دیگر آن است که گفته اند کتاب تحف در میان کتب قدما ذکر نشده است و نامی از این کتاب مهم در کتب رجالی قدما برده نشده است مثل رجال کشی و رجال طوسی و فهرست طوسی و این مطلب دلالت دارد بر ضعف روایات این کتاب. لکن این مطلب صحیح نیست. کتب اربعه از محمّدون ثلاث نیز مشتمل بر روایات ضعیف السند هستند و اینطور نیست که تمام روایات این کتب، صحیح السند باشند. لذا نمی توان گفت که نام برده نشدن از این کتاب، به دلیلِ ضعفِ روایات این کتاب بوده است. علاوه بر این، بزرگان ما به تمام کتب دسترسی نداشتند. بسیاری از کتابخانه های مشتمل بر کتب شیعه سوخته شدند و لذا دسترسیِ علما محدود بوده است. علاوه بر این، امثال کشی و نجاشی و مرحوم طوسی بنا نداشته اند که همه کتب در همه موضوعات را جمع آوری و ذکر کنند خصوصا با توجه به در دسترس نبودن برخی از کتب. این بزرگان معمولا کتب حدیثی و تفسیری را ذکر می کردند و کتب اخلاقی را بیان نمی کردند لذا ذکر نشدن کتاب تحف، نمی تواند دال بر ضعف روایاتِ این کتاب باشد.
اشکالات سندی به روایت تحف، اگرچه وارد هستند اما مضمون روایت، ما را از بررسی سندی بی نیاز می کند. اینطور نیست که این کتاب هیچ نسبتی با معصوم نداشته باشد بلکه چنین کتابی از غیر امام صادر نمی شود. بنابراین در مجموع صحیح نیست که این کتاب را به کلی از حیّز انتفاع ساقط کنیم.
نکته: قطعا نمی توان ادعا کرد که کتب رجالی مثل رجال کشی و نجاشی، همه راویان و همه کتب در همه موضوعات را بیان می کردند. در آن زمان، نویسندگان و علما در شهرهای مختلف و کشورهای مختلف حضور داشتند و لذا دسترسی یک نفر به همه کتب غیر ممکن بوده است. برخی از موضوعات اصلا مورد نظرِ این رجالیون نبوده است.
ما نصیری مذهب بودن ابن شعبه را نپذیرفتیم. در کتاب تحف درباره عصمت و علم موروثی و محدَّث بودنِ امام و علم لدنّی امام و همچنین خلیفه ی الهی بودن امام روایاتی آورده شده اند که همگی مطابق با دیدگاه شیعه است.
اشکالات محتوایی به روایت تحف و پاسخ
علاوه بر این شش اشکال مضمونی را مطرح کردیم و به آنها پاسخ دادیم. در مجموع از تمام مباحثی که در حدود بیست جلسه مطرح کردیم، به این نتیجه رسیدیم که می توانیم به کتاب تحف اعتماد کنیم و از روایات آن برای استنباط در حوزه های فقهی استفاده کنیم و اینطور نیست که روایات این کتاب صرفا در حدّ مؤید قابل استفاده باشند. قواعدی از روایت تحف استفاده شده است که ما می توانیم این قواعد را از منابع و روایات دیگر نیز استفاده کنیم و به نوعی به تراکم ظنون برسیم. در جلسات آینده به روایات دیگر و آیات وارد خواهیم شد و استنباط برخی قواعد از آنها را مطرح خواهیم ساخت. گفتیم که بخشی از اشکالات مضمونی با توجه به نقل به معنا بودنِ روایت تحف دفع می شوند مثل تکرار. ما روایات تجویز نقل به معنا توسط اهل بیت را خواندیم.
گفته شد که برخی از فرازهای روایتِ تحف، خلاف فتوای علمای شیعه است و ما گفتیم که با توجه به تبعّض در حجیت، اشکالی از این جهت وارد نخواهد شد و بخش های مورد اعراض را کنار می گذاریم و از بقیه استفاده می کنیم.
مباحث پیش رو
در جلسه بعد به طرح و بحث از روایت فقه الرضا خواهیم پرداخت. برخی از بزرگان از جمله شیخ انصاری، قواعد و نکاتی را از روایت تحف برداشت کرده اند مثل ملاک بودنِ منفعت محلّله غالبه و ملاک بودنِ فساد و صلاح که به این نکات در جلسه بعد خواهیم پرداخت. روایت فقه الرضا کوتاه است و تمام این روایت غیر از بخش پایانی یعنی «لأنه ضارّ للجسم و فاسد للنفس» در کتاب تحف آمده است. مؤلف این کتاب کیست؟ آیا می توان نسبت این کتاب به شلمغانی یا ابن بابویه یا غیر ایشان را پذیرفت؟ متن روایت را خواهیم خواند و به سوالات مذکور پاسخ خواهیم داد و حدود دو جلسه درباره آیه شریفه ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِل﴾ [4]
بحث خواهیم کرد چون آیه بسیار مهمی است و ضابطه مهمی از آن استفاده می شود. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.

[1] موسوعة الإمام الخميني 15 الى 19 (كتاب البيع)، الخميني، السيد روح الله، ج2، ص692.

[2] حاشیه المکاسب، ایروانی نجفی، میرزاعلی، ج1، ص2.

[3] الإجارة، الغروي الإصفهاني، الشيخ محمد حسين، ج1، ص247.

[4] سوره نساء، آيه 29.