جلسه 1404/08/21

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
 
حدیث اخلاقی
روایت امروز، حکمت 58 نهج البلاغه است که البته در برخی از چاپ ها شماره متفاوتی دارد. می فرماید: اللِّسَانُ سَبُعٌ إِنْ خُلِّيَ عَنْهُ عَقَر[1]
. زبان درنده ای است که اگر رها شود، می گزد. بحث زبان، بسیار مهم است آنقدر که برخی از گناهان بزرگ از آن تولید می شوند. تعداد گناهان زبان را از بیست عدد تا دویست عدد شمرده اند.
امیر المومنین در نهج البلاغه در خطبه متقین، خطبه 184، در بحث فضائل متقین، اولین ویژگی را اینطور می فرماید: فَالْمُتَّقُونَ فِيهَا هُمْ أَهْلُ الْفَضَائِلِ مَنْطِقُهُمُ الصَّوَاب [2]
. در اولین ویژگی به بحث نطق و منطق و سخن گفتنِ متقین می پردازد که سخن آنها صواب است و سپس به بیان ویژگی های دیگر می پردازد؛ وَ مَلبَسُهُمُ الِاقتِصَادُ وَ مَشیُهُمُ التّوَاضُعُ غَضّوا أَبصَارَهُم عَمّا حَرّمَ اللّهُ عَلَیهِم وَ وَقَفُوا أَسمَاعَهُم عَلَی العِلمِ النّافِعِ لَهُم. در این خطبه، به نعمت های مختلف خداوند به انسان اشاره می کند اما ابتدا نعمت زبان را ذکر می کنند. اساسا حقیقت خلقت انسان به خلقت بیان او است که خداوند می فرماید: ﴿خَلَقَ الْإِنسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَيَانَ﴾[3]
بدون استفاده از واو عاطفه.
حضرت امیر در وصیت خود به محمد بن حنفیه نیز در مورد کلام و زبان سفارش کرده اند؛ الْکَلاَمُ فِی وَثَاقِکَ مَا لَمْ تَتَکَلَّمْ بِهِ فَإِذَا تَکَلَّمْتَ بِهِ صِرْتَ فِی وَثَاقِهِ فَاخْزُنْ لِسَانَکَ.[4]
زبان تا زمانی که سخن نگفته اید، در بند شما است و وقتی که سخن گفتید، شما در بند زبان هستید. پس زبانت را حفظ کن. فَإِنَّ اللِّسَانَ كَلْبٌ عَقُورٌ فَإِنْ أَنْتَ خَلَّيْتَهُ عَقَر[5]
؛ چون زبان، سگ هاری است (این بیان در بسیاری از کلمات معصومین وجود دارد) که اگر او را رها کنی، می گزد.
در کتاب اختصاصِ شیخ مفید از امام صادق نقل شده است که امیر المومنین در وصیت خود به جناب محمد بن حنفیه می فرماید: وَ اعْلَمْ أَنَّ اللِّسَانَ كَلْبٌ عَقُورٌ إِنْ خَلَّيْتَهُ عَقَرَ وَ رُبَّ كَلِمَةٍ سَلَبَتْ نِعْمَةً فَاخْزُنْ لِسَانَكَ كَمَا تَخْزُنُ ذَهَبَكَ وَ وَرِقَكَ.[6]
گاهی یک کلمه، غرب و شرق عالَم را بر هم می ریزد و گاهی یک کلمه غرب و شرق عالم را آشتی می دهد. لذا مالک شدن بر زبان بسیار مهم است. موارد متعددی پیش آمده است که نسبت به برخی افراد گفتند آنها مالک زبان خود نیستند و هرچه بر زبانشان بیاید، مطرح می کنند.
امیر المومنین در جای دیگری می فرماید اگر کسی مراقب زبانش نباشد، خطاهایش زیاد می شود و عذاب او حاضر است. مَنْ لَمْ يَحْسُبْ كَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ كَثُرَتْ خَطَايَاهُ وَ حَضَرَ عَذَابُهُ.[7]

پیمان نامه ای که خدای متعال از بنی اسرائیل گرفته است، مشتمل بر پنج پیمان است. در آیه 83 سوره بقره مطرح شده است. اهل منبر می توانند از این آیات بحث کنند و روی آنها مانور دهند و قصه های زیادی در مورد این آیات وجود دارد. ﴿وَ إِذْ أَخَذْنا ميثاقَ بَني إِسْرائيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً﴾[8]
؛ در جای دیگر می فرماید قولا سدیدا و قولا لیّنا. قول نرم بسیار اثرگذار است. سپس می فرماید: ﴿وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَليلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُون﴾ . بنابراین آیه می فرماید با مردم درست و با ملاطفت برخورد کنید.
شخصی که استادِ تجوید بود، در جلسه ای حاضر شده بود که اشکالاتی را بر او وارد کردند و نتوانست جواب دهد. بعدا مطالعه کرد و تلاش کرد تا بتواند در جلسه ای اشکال کننده را محکوم کند. از این جهت خوشحال بود. لذا ﴿قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً﴾ یک قاعده طلائی است. قاعده طلائی به قاعده ای گفته می شود که به هر نحله و ملتی داده شود، آن را می پذیرند. از جمله این قواعد، همین قاعده است. اهل بیت نیز همین را از ما خواسته اند. اساسا زبان، کلب عقور است که نباید رها شود و در غیر این صورت، نیش می زند. باید از آن مراقبت شود تا حرف درست از آن صادر شود.
امام صادق می فرماید: كونوا زينا لنا و لا تكونوا شينا علينا.[9]
سپس می فرماید: قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ احْفَظُوا أَلْسِنَتَكُمْ وَ كُفُّوهَا عَنِ الْفُضُولِ وَ قُبْحِ الْقَوْلِ . زبان خود را حفظ کنید. یکی از تفاوت های عاقل و منافق در همین است که عاقل ابتدا فکر می کند و سپس حرف می زند لذا کمتر پشیمان می شود اما احمق ابتدا حرف می زند و سپس فکر می کند. در برخی موارد اصلا لازم نیست که انسان حرف بزند و سکوت بهتر است. کسی که عقلش کامل شود، کمتر حرف می زند، إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَام [10]
. لازم نیست انسان هرچه را می داند بیان کند. خصوصا نسبت به چیزهایی که نمی داند باید سکوت کند.
بنده چون با نظرات غربیان آشنایی دارم، ﴿قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً﴾ را قاعده طلائی می دانم. غربیان نیز به دنبال قواعد طلائی هستند. این گونه قواعد طلائی در آیات و روایات ما به وفور یافت می شود. در سال 1376 در دانشگاه قم بودم و یکی از دوستان ما می گفت اگر ما به یک آیه عمل کنیم، مشکلات شخصیتی ما به لحاظ فردی و اجتماعی حل خواهد شد و آن آیه 36 سوره اسراء است که می فرماید: ﴿وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ﴾[11]
. امیدوار هستیم که خدای متعال به ما توفیق دهد تا ادب زبان و گفتار را داشته باشیم خصوصا ما طلاب باید در رابطه با این مسئله بسیار مراقب باشیم. باید به جایی برسیم که حرف ما برای دیگران سند باشد.
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
بحث در رابطه با طرق تصحیح سند روایت تحف بود. سومین طریق را مطرح کردیم و به مبنایی رسیدیم که برخی از بزرگان مثل مرحوم آقای فاضل داشتند. گفتند باید بین موارد اسناد جزمی و اسناد غیر جزمی تفصیل داد. در برخی از روایات، برخی از راویان در سند ذکر نشده اند اما در عین حال، صاحب کتاب، به صورت جزمی اسناد می دهد و از تعبیر «قال» استفاده می کند. این بحث در مورد مرسلات شیخ صدوق مطرح است و مرحوم آقای فاضل می فرماید معامله ما با روایات تحف، همان معامله ای است که با مرسلات صدوق داریم لذا اگر از تعبیر «قال» استفاده شود، روایت را می پذیریم. در مورد این روایت از تحف، در برخی از نقل ها از تعبیر «قال» استفاده شده است. البته در برخی از کتب نیز به جای «قال» از «روی» استفاده شده است.
گفتیم که در مورد مرسلات صدوق، سه نظریه وجود دارد: برخی مطلقا مرسلات صدوق را نپذیرفته اند و آنها را حجت نمی دانند چه با «قال» اسناد داده شوند و چه با «روی» مثل مرحوم خوئی. برخی مثل مرحوم امام قائل به تفصیل شدند و اسناد قطعی را پذیرفتند. مرحوم آقای فاضل نیز همین نظریه را پذیرفتند.
بررسی طریق سوم در تصحیح سند روایت تحف
نظر حق در مورد مرسلات صدوق
بنای ما در اینجا بر بحث تفصیلی و مستوفا درباره اعتبار مرسلات صدوق نیست و شاید در آینده به تفصیل بیشتر به این بحث بپردازیم اما تا الان قول به تفصیل را پذیرفته ایم لذا مرسلات صدوق را در موارد اسناد جزمی، حجت و معتبر می دانیم چون راوی این روایات، شیخ صدوق است و چنین اشخاصی کلامی را بدون دلیل معتبر به امام نسبت نمی دهند. گاهی بسیار حساس می شویم تا مبادا کلامی را به اشتباه به خدا و معصومین نسبت دهیم و از طرف دیگر نباید راه را در حدّی ببندیم که بسیاری از روایات را از دست بدهیم. در بحث احکام فقهی باید دست به دامان اهل بیت شویم چون مخاطبان واقعی قرآن و شریعت، این بزرگواران هستند. طبق برخی از مبانی مثل مبنای اول، باید بسیاری از کتب روایی و میراث اهل بیت را کنار بگذارید.
وجه ذکر نشدن کتاب تحف در کتب رجالی
در رابطه با ابن شعبه و کتاب او، گفته شده است که کتاب تحف در فهرست کتب روایی نام برده نشده است و درباره شخصیت ابن شعبه مطلبی ذکر نشده است. توضیح دادیم که وجه نپرداختن به شخصیت ابن شعبه در کتب رجالی آن است که مبنای رجالیون در کتب رجالی، پرداختن به شخصیت هایی است کتب حدیثی و فقهی داشته اند تا در مقابل کسانی بایستند که می گفتند شیعه کتاب حدیثی و فقهی ندارد. البته شخصیت های واجد کتب تفسیری را نیز ذکر کرده اند. اما صاحبان بحث های اخلاقی اصلا مطرح نبوده اند.
کتاب تحف نیز در مجموع یک کتاب اخلاقی است و شما حتما با این کتاب مأنوس هستید. یکی از آقایان می فرمودند این کتاب باید جزء کتب بالینی باشد. کتابِ بسیار ارزشمندی است. نظم و تبویب خاصی در این کتاب وجود دارد. بنا بر ذکر کردن تمام کتب شخصیت های مختلف در کتب رجالی نبوده است و شاید به همین جهت نامی از این کتاب در کتب کشی و نجاشی به میان نیامده است.
افزون بر این، شخصیت هایی که در مورد کتاب تحف و ابن شعبه، مطالبی را بیان کرده اند و ایشان را ستوده اند، شخصیت های بزرگی بوده اند مثل علامه مجلسی و صاحب وسائل و... که به حدود ده نفر می رسند. این مطالب نیز نباید نادیده گرفته شود. البته ما نمی گوییم که مرسلات ابن شعبه مثل مرسلات شیخ صدوق هستند و متفطن به تفاوت ها میان این دو دسته از مرسلات هستیم و می دانیم که شیخ وسائط را در مشیخه ذکر کرده است. ما در مباحث آینده شاید به نتیجه ای برسیم که بر اساسِ آن، نمی توان این روایت را کنار گذاشت.
خلاصه مطالب مذکور در طریق سوم آن است که طریق سوم، راه و بیانِ غیر دقیقی نیست و به راحتی نمی توان این وجه و طریق را ردّ کرد.
سوال: اسناد جزمی، اعم از دریافت حسیِ روایت است و ما برای فتوا دادن بر اساس یک روایت، نیاز داریم به دریافت حسیِ روایت. علاوه بر این ممکن است این اسناد جزمی مبتنی بر مبنای اجتهادی اسناد دهنده باشد.
جواب: بله همینطور است. باید در بحث مبنا باید تجدید نظری درباره حسّ و کالحس و امثال آن داشته باشیم. توجه به اختلاف مبانی داریم و می دانیم که اگر این مبنا پذیرفته شود که دریافتِ حسی لازم است، اشکال وارد خواهد بود. لکن ما یکی از راه های تصحیح سند روایات را مضامین روایات می دانیم. مضامین برخی از روایات، آنقدر عمیق است که نمی تواند از غیر معصوم صادر شود.
طریق چهارم در تصحیح سندیِ روایت تحف و بررسی آن
راه دیگری برای تصحیح سند روایت ذکر شده است و آن استفاده از شهرت می باشد. یعنی اگرچه قبول داریم که روایت مذکور، مرسله است اما شهرت در مورد آن وجود دارد و این شهرت جابر ضعف سند است.
در اینجا باید چند مطلب را مورد توجه قرار دهیم. اولا دو نوع شهرت داریم: شهرت روایی و شهرت فتوایی. مراد از شهرت در اینجا، شهرت فتوایی است نه روایی. البته شهرت روایی را نیز از مرجحات سندی قرار می دهند اما شهرتی که جابر ضعف سند است، شهرت فتوایی می باشد. شهرت فتوایی بر دو قسم است: شهرت عملی و شهرت فتوایی به معنای خاص. شهرت عملی آن است که مشهور فقها به روایتی عمل کنند و بر طبق آن فتوا دهند. اگر این شهرت اثبات شود، جابر ضعف سند خواهد بود. شهرت فتوایی به معنای خاص، اشتهارِ فتوایی منطبق بر محتوای روایت است در حالی که استناد فقها در آن فتوا به آن روایت، معلوم نیست یا عدم استناد فقها به آن روایت، معلوم است. آیا چنین شهرتی حجیت دارد؟ آیا این شهرت جابر ضعف سندی است؟ محل اختلاف و بحث است.
برخی از بزرگان مثل مرحوم آقای خوئی می فرمایند شهرت هیچ حجیتی ندارد مطلقا؛ چه شهرت قدمایی و چه شهرت متأخرین. برخی از بزرگان با این وجود که حجیت شهرت را نمی پذیرند، در عین حال، در برخی از مباحث فقهی نمی توانند از شهرت بگذرند و آن را کنار بگذارند. ما بحث مفصلی در رابطه با طهارت داشتیم و همه ادله ذکر شد اعم از ادله موافقین و مخالفین. مرحوم خوئی می فرماید ادله ی طهارت، اکثر عددا و اقوی دلالتا هستند و روایت دال بر نجاست، کمتر و دارای دلالت ضعیفتری هستند اما در عین حال، مرحوم خوئی از مشهور بودن قول به نجاست اهل کتاب نتوانستند بگذرند و لذا احتیاطِ واجب را در اجتناب از اهل کتاب یا تمام کفار دانستند.
دسته دیگری از فقها اگرچه قائل به حجیت شهرت هستند اما آن را مختص به شهرت متقدمین می دانند. مرحوم آقای بروجردی همین نظریه را پذیرفته اند. بسیاری از آقایان نیز بر همین نظر هستند و می گویند شهرت قدمایی حجت است. می گویند سبکِ کتبِ فقهی قدما، معمولاً سبکِ فقه مأثور است یعنی در کتب فقهی آنها، مضمون روایت یا عین روایت ذکر شده است. ما نظرات مرحوم شیخ صدوق در کتاب طهارت را مطرح کردیم و نشان دادیم که این عبارات، عین روایات هستند. این دسته از قائلان، گفته اند فتوای قدما در کتب فقهی خود، مأثور است لذا نمی توانیم به راحتی از کتاب شهرت فتوایی در بین قدما بگذریم. پس شهرت فتوایی در بین قدما حجیت دارد اما متأخرین در کتب خود، فروعات زیادی را مطرح کرده اند مثل شرایع که حدود چهار هزار فرع فقهی را ذکر کرده است و لذا شهرت متأخرین معتبر نیست.
بحثی که باید به آن بپردازیم در همین است که اگر روایت مذکور از تحف را مشهور بدانیم، آیا می توانیم شهرت آن را جابر ضعف سندی آن بدانیم؟ دو بحث در اینجا در پیش داریم: یک بحث صغروی و یک بحث کبروی. بحث صغروی در این است که آیا این روایت، شهرت دارد و آیا کتاب تحف، شهرت دارد؟ بحث کبروی در این است که اگر شهرت وجود داشته باشد، آیا حجیت دارد؟ برخی از بزرگان اولا شهرت قدمایی را در اینجا انکار کرده اند و ثانیا بر فرض وجود شهرت، حجیت آن را انکار کرده اند و لذا سند این روایت را غیر معتبر دانسته اند. در جلسه بعد به این بحث می پردازیم. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص478، حکمت 60.

[2] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص303، خطبه 193.

[3] سوره الرحمن، آيه 3 و 4.

[4] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص543، حکمت 381.

[5] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج4، ص388.

[6] الإختصاص، الشيخ المفيد، ج1، ص229.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص115.

[8] سوره بقره، آيه 83.

[9] بشارة المصطفى لشيعة المرتضى، عماد الدين الطبري، ج1، ص169.

[10] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص480، حکمت 71.

[11] سوره اسراء، آيه 36.