تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/08/19
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
بحث در بررسی روایت تحف بود که مباحث مختلفی درباره این روایت مطرح است. ما روایت را خواندیم که البته همه روایت در مکاسب ذکر نشده است. بخش های مختلف از روایت در نقاط مختلف از وسائل آمده است. در کتاب تحف، این روایت مشتمل بر مطالب بیشتری است که در آینده به آن اشاره خواهیم کرد. در هر صورت ما به یک روایت مشتمل بر مضامین مربوط به بخش های مختلف روبرو هستیم. این روایت، مرسله است. در مباحث فقهی به روایت مرسله استناد نمی شود و نهایتا به عنوان مؤید ذکر می شود. ما باید تکلیف این روایت را روشن کنیم.
برخی این روایت را به طور کلی کنار گذاشتند به دلیل ابتلا به اشکالات سندی و حتی اشکالات دلالی. برخی به صورت کلی احادیث منقول در کتابِ تحف را پذیرفته اند و برخی عبارات مختلفی دارند. شاید در دوره ای نپذیرفتند و در دوره دیگر، پذیرفتند مثل امام. برخی گفته اند امام در ابتدا روایات تحف را نپذیرفتند ولی بعدا پذیرفتند. کتاب البیعِ امام بعد از کتاب المکاسب، نوشته شده است و امام در کتاب البیع این روایات را پذیرفته اند اما در کتاب المکاسب نپذیرفته اند.
ما این بحث را طبق روش اجتهادی مطرح می کنیم و یک مرتبه به صورت تفصیلی به این بحث خواهیم پرداخت. البته سابقا در مباحث مربوط به جهاد چند مرتبه این بحث را به صورت اجمالی مطرح کردیم. این مباحث می تواند به صورت مقاله نوشته شود. باید ببینیم آیا راهی برای تصحیح سند روایت وجود دارد؟ چند طریق برای تصحیح سند روایت تحف ذکر شده است که یک طریق را در جلسه قبل بیان کردیم.
بررسی سه طریق برای تصحیح سند روایت تحف
طریق اول: این روایت توسط نویسنده تحف، معتبر شمرده شده است چون می فرماید: وأسقطت الاسانيد تخفيفا وإيجازا وإن كان أكثره لي سماعا.[1]
در بررسی این کلام اشاره کردیم و گفتیم که این طریق نمی تواند ملاک قرار گیرد چون مبانی مختلفی در مورد روایات و راویان وجود دارد و مشخص نیست که روایت مورد پذیرش صاحب تحف، مورد پذیرش دیگران و ما باشد. علاوه بر این، برخی در مورد وثاقت صاحب کتابِ تحف، تأمل دارند به واسطه نسبت هایی که به ابن شعبه داده شده است از اینکه ایشان جزو غلات و نصیری مذهب است. مقالات جدیدی نیز به دست ما رسیده است که در آن اصرار بر نصیری بودن ایشان شده است. در این مقالات با بررسی و ارزیابی چند کتابی که به ابن شعبه نسبت داده شده است، به این نتیجه رسیده اند که ایشان نصیری مذهب بوده است. اما ما به این جمع بندی نرسیدیم لذا مشکلی در خودِ ابن شعبه نمی بینیم. البته این بحث همچنان باز و قابل طرح است.
در مورد طریق اول، گفتیم که در کتب رجالی نسبت به خود ابن شعبه مطلبی نیامده است و همچنین مشیخه ای از ایشان نوشته نشده است و لذا ما نمی دانیم راویان محذوف از سند این روایت، به چه جهتی حذف شده اند. آیا علت حذف این راویان، تقیه بوده است؟
طریق دوم: جلالت شأن مصنّفِ تحف. مصنّف جایگاه بسیار رفیعی دارد. ایشان عالم و زاهد و فقیه بوده است لذا محتاط است و اینطور نیست که هر کلامی را به امام نسبت دهد. شخصیت ایشان برجسته است. گاهی شخصیت ها به جایی می رسند که کلام ایشان بدون ذکر واسطه، سند قرار می گیرد حتی اگر به صورت غیر مستقیم به معصوم اسناد دهند. در کتب متعدد از ابن شعبه سخن به میان آمده است و ایشان را تأیید کرده اند. بزرگی مثل مرحوم خوئی با این وجود که این روایت را نمی پذیرند، درباره شخصیت مؤلف این کتاب، تعابیر بسیار عمیقی دارند. مرحوم آقای فاضل در ذیل این روایت، هفت نکته مطرح می کنند که بسیار مفید اند. ایشان می فرماید: مصنّفه أبو محمّد الحسن بن علي بن الحسين بن شعبة الحرّاني أو الحلبي، كان رجلا وجيها فاضلا جليل القدر، رفيع الشأن عظيم المنزلة.[2]
شخصیت ابن شعبه حرانی
عبارت علامه مجلسی و عبارت علامه حسین بحرانی (ایشان با شیخ یوسف بحرانی متفاوت است)، و عبارت صاحب وسائل، بیانگر مقام رفیع ایشان است. در کتاب های أمل الآمل و مستند الشیعة و ... نیز همین مطلب بیان شده است. بنابراین مصنف شأن بسیار بالایی داشته است. البته برخی گفته اند این تعابیر برای اثبات وثاقت ابن شعبه کافی نیستند. در هر صورت یکی از وجوه و طرق برای تصحیح سند این روایت، همین است که شأن و جایگاه مصنّف به گونه ای نیست که مطلبی را به راحتی به امام نسبت دهد و حتما روایاتی برای او مسجّل و قطعی شده است و آن روایات باعث شده اند که ابن شعبه روایت را به امام نسبت دهد.
گرچه برخی نسبت به ابن شعبه تأمل دارند اما ما شخصیت ایشان را جلیل القدر می دانیم. اوصاف نیک بسیار زیادی در مورد ایشان ذکر شده است. ما منزلت و جایگاه ایشان را در میان علما، خاص می دانیم. اما آیا شخصیت بزرگِ یک فرد می تواند دلیل بر اعتبار اسنادِ روایاتِ موجود در کتاب آن شخصیت باشد؟ گمان می کنم که رابطه منطقی میان آن دو وجود ندارد و لذا نمی توان به ضرس قاطع گفت که روایات کتاب ایشان نیز معتبر باشد. احتمال می دهیم که این روایات معتبر باشند اما این احتمال کفایت نمی کند خصوصا در مباحث فقهی که ما می خواهیم احکامی را از این روایت استنباط کنیم. لذا طریق دوم نیز به نظر ما وجه معتبر و خوبی برای تصحیح سند روایت تحف نیست.
سوال: گفته شد که عبارت مؤلف دلالت دارد بر این که چیزی که به نظر مؤلف جزء دین نباشد را در کتاب خود نمی آورد.
جواب: این مطلب را در طریق اول بیان کردیم. گفتیم که مؤلف در مقدمه کتاب، روایات را توثیق کرده است و گفتیم که این توثیق بر اساس مبنای مؤلف است و ممکن است با مبنای ما و دیگران تفاوت داشته باشد.
سوال: می تواند مؤید باشد.
جواب: در اینجا مؤید بودن کفایت نمی کند چون ما می خواهیم حکمی را استنباط کنیم و به شریعت نسبت دهیم.
طریق سوم: توثیق روایات به جهت اسنادِ جزمی در کتاب تحف. راوی می تواند روایت را به دو شکل نقل کند؛ با استفاده از تعابیری مثل «رُوِی» و «قیل» و یا با استفاده از تعبیر «قال». در تعبیر دوم، اسناد جزمی به معصوم وجود دارد بر خلاف تعبیر اول. نسبت به روایت تحف، در برخی از نقل ها از تعبیر دوم استفاده شده است. در عبارت مکاسب و وسائل از تعبیر «روِی» استفاده شده است که البته در برخی طبع های وسائل از «قال» استفاده شده است. در برخی از کتب مثل خود تحف، از تعبیر «قال» استفاده شده است. آیا این نسبت دادن می تواند باعث تصحیح سند شود؟
نحوه مواجهه با مرسلات صدوق
در اینجا یک بحث مطرح است در خصوص نحوه مواجهه با مرسلات مثل مرسلات ابن ابی عمیر و مرسلات شیخ صدوق. این بحث را برخی از بزرگان مثل مرحوم آیت الله فاضل، شاگرد امام، در کتاب مکاسب محرمه مطرح کرده اند. یکی از مطالب هفت گانه که اشاره کردیم، همین مطلب است. اسناد به صورت «قال» با اسناد به صورت «روِی» متفاوت است. ایشان می فرماید با توجه به مبنای خود که از استادمان مرحوم امام داریم، می گوییم اگر اسناد جزمی باشد، روایت را معتبر می دانیم. ایشان در صفحه سیزده از کتاب مکاسب، همین را مطرح می کنند:
أنّه قد مرّ منّا مكرّرا أيضا تبعا لسيّدنا الاستاذ الماتن قدّس سرّه أنّ الإرسال على قسمين: قسم يسند الراوي المرسل- كالصدوق- الرواية إلى شخص الإمام عليه السّلام، كما نلاحظه في عدّة من مراسيله، و قسم يسنده إلى الرواية و الحكاية؛ كقوله: روي عن الإمام الباقر أو الصادق عليهما السّلام كذا و كذا، و لا يبعد أن يقال بحجّية المرسلة بالنحو الأوّل؛ لأنّه بمنزلة توثيق مثل الصدوق جميع الوسائط بينه و بين الإمام عليه السّلام، و هو لا يقصر عن توثيق مثل الكشي و النجاشي، و رواية تحف العقول من هذا القبيل، خصوصا مع أنّ مصنّفه أبو محمّد الحسن بن علي بن الحسين بن شعبة الحرّاني أو الحلبي، كان رجلا وجيها فاضلا جليل القدر، رفيع الشأن عظيم المنزلة. و قد عبّر عن كتابه هذا صاحب الذريعة إلى تصانيف الشيعة، المتبحّر في مؤلّفات الشيعة و تصانيفهم، بأنّ كتابه ممّا لم يسمح الدهر بمثله ، و كذا السيّد حسن الصدر صاحب كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الإسلام، حيث عبّر عنه بأنّه كتاب جليل لم يصنّف مثله ، و مع هذه الخصوصيّة هل يمكن رفع اليد عن هذا الكتاب و الإعراض عن رواياته؟ خصوصا مع قوله في مقدّمته: و أسقطت الأسانيد تخفيفا و إيجازا و إن كان أكثره لي سماعا، ... و إن كان يظهر من حاشية الوسائل نقلا عن تحف العقول في الطبعتين الأوّلتين منه- أنّه سأله سائل فقال إلخ - النسبة إلى الصادق عليه السّلام.[3]
این بحث به نحوه تعامل با مرسلات برگشت می کند. برخی مثل مرحوم خوئی مرسلات را نمی پذیرند. البته گفته شده است که ایشان در بازه ای مرسلات شیخ صدوق را می پذیرفت سپس تغییر نظر داد. برخی از آقایان مطلقا مرسلات صدوق را پذیرفته اند بدون تفاوت بین تعبیر «قال» و تعبیر «قیل» و «روی». حتی روایتی در کتاب صدوق وجود دارد که در جایی با تعبیر «قال» مطرح شده است و در جای دیگر با تعبیر «قیل» و «روِی» ذکر شده است لذا هیچ تفاوتی بین این تعابیر وجود ندارد. برخی نیز این تعابیر را تفنن در تعبیر دانسته اند و هر دو را معتبر نمی دانند. برخی مثل مرحوم امام و مرحوم آقای فاضل، قائل به تفصیل شده اند بین اسناد جزمی و اسناد غیر جزمی.
شاگرد: مرحوم ابن شعبه از جهت رجالی، مجهول الحال است و مرحوم خوئی این مطلب را مطرح کرده اند. آقابزرگ تهرانی نیز مجهول الحال بودن ایشان در کتب رجالی را بیان کرده است. از جهت شخصیتی نیز مظنون به علم و ادب و فضل هستند. در باب فتوا و فقه نیاز به معذّر و منجّز داریم و لذا روایات ابن شعبه مطلقا نباید پذیرفته شود چون توثیقی در مورد ایشان وجود ندارد.
استاد: این مطلب یکی از پاسخ هایی است که ما به طرق مذکور می دهیم.
یکی از پاسخ ها آن است که در مقدمه تحف، آمده است که اکثر روایات این کتاب، به صورت سماع نقل شده است نه وجاده نه همه روایات. پس ممکن است برخی از روایات، از طرق دیگری به دست آمده باشد. صاحب تحف همچنین در عبارتی می گوید مضمون برخی از روایات به گونه ای است که ما را از بررسی سندی آنها بی نیاز می کند. این مبنا را من مکرّر از مرحوم آقای فاضل شنیدم.
نکته دیگر اختلاف بین شیخ صدوق و ابن شعبه است. شیخ صدوق در کتب رجالی بسیار ستوده شده است اما ابن شعبه و تألیفات ایشان در کتب رجالی ذکر نشده است. برخی به این اشکال پاسخ دادند که افرادی مثل کشی، کتب رجال نوشتند تا شخصیت های شیعه را در مقابل اهل سنت، نشان دهند اما در این رجال، ناظر به شخصیت های فقهی و حدیثی و تفسیری و کتب آنها در همین زمینه ها بوده اند و افرادی که کتبی در غیر از زمینه های مذکور نوشته اند در این کتب رجالی، ذکر نشده اند. البته اگر شخصیتی کتاب فقهی یا تفسیری یا حدیثی داشته است، و علاوه بر آن، کتابی در غیر از این موضوعات داشته است، در کتب رجالی ذکر شده است و نام کتب غیر فقهی و تفسیری و حدیثی او نیز در کتب رجالی مطرح شده است. تحف العقول به عنوان یک کتاب فقهی و روایی شمرده نمی شده است بلکه کتاب پند و موعظه بوده است لذا عدم ذکر آن در کتب رجالی، طبیعی بوده است. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص11.
[2] تفصيل الشريعة- المكاسب المحرمه، الفاضل اللنكراني، الشيخ محمد، ج1، ص13.
[3] تفصيل الشريعة- المكاسب المحرمه، الفاضل اللنكراني، الشيخ محمد، ج1، ص13.