تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/08/17
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
مرحوم شیخ انصاری چهار روایت را در ابتدای کتاب به عنوان تیمّن ذکر کردند که البته این کار به منظور دستیابی به ضوابط کلی در مکاسب بود. ایشان از این روایات تا حدودی در مکاسب محرمه استفاده کرده اند. مثلا از روایت تحف، 49 مرتبه و از روایت فقه الرضا، 14 مرتبه و از روایت دعائم، 16 مرتبه و از روایت نبوی مشهور، 9 مرتبه استفاده کرده اند.
روایت تحف، مشتمل بر ضوابط فراوانی است. مرحوم سید یزدی، صاحب عروه، دوازده قاعده را از آن استفاده کردند که عرض خواهیم کرد. برخی این قواعد را تلخیص کردند. از فراز مربوط به ولایت، چهار قاعده استفاده می شود و از فراز مربوط به تجارت، یک قاعده استفاده شد که البته با توجه به جزئیاتِ آن فراز، قواعد بیشتری نیز قابل استخراج بود. از هرکدام از فرازهای صناعات و اجارات نیز یک قاعده استفاده شده است. در مجموع هفت قاعده، استخراج شده است. با افزودن جزئیات، می توان شمار قواعد را به دوازده قاعده رساند که سید نیز به همین صورت عمل کردند.
برخی به جناب شیخ اشکال کردند که مناسب بود به جای طرح روایات، از آیات استفاده میشد و ضوابط و قواعد را از آیات استخراج می کردیم. برخی پاسخ دادند که آیه ای مشتمل بر این مقدار از ضوابط نداریم.
سه مسلک در مورد سند روایت تحف
سه مسلک کلی در مورد روایت تحف وجود دارد. مسلک اول: می توانیم ضعف سند را با شهرت جبران کنیم اگرچه شهرت متأخرین باشد. اشکال عمده ای که در مورد روایات تحف وجود دارد، ارسال در سند این روایات است یعنی ما نسبت به راویان در سند این روایات هیچ اطلاعی نداریم. قائلین به مسلک اول می گویند روایت مذکور، شهرت عملی دارد و همین برای جبران ضعف سندی آن، کافی است. مرحوم سید لاری در تعلیقه این نظر را ذکر کرده است و می فرماید:
و هذه الرواية و إن كانت مرسلة، بالنظر إلى أن الحسن بن علي بن شعبة الذي رواها في تحف العقول ليس من عداد الرجال الرواة،[1]
در کتب مختلف رجالی در مورد علی بن شعبه، مطلبی نیامده است و جزء طبقات روات ذکر نشده است. و لا من طبقتهم، إلا أنها مجبورة بشهرة أصحابنا المتأخّرين على العمل به، مگر اینکه ضعف سندی این روایت، با شهرت عملی در بین متأخرین از اصحاب جبران می شود. شهرت قدما را در این زمینه نداریم. امام در حاشیه مکاسب می فرماید اگر خبر بین قدما مشهور باشد، ضعف سندی آن جبران می شود اما شهرت در بین متأخرین جابر ضعف سند نیست. کتاب تحف نیز از قرن ده به بعد در اختیار بزرگان قرار گرفته است.
مسلک دوم: جبران سند به واسطه مطابقت این روایت با قواعد و امارات صدق. امارات صدق در این روایت وجود دارد و همچنین این روایت با قواعد مطابقت دارد و همین باعث جبران سند این روایت است. مرحوم سید یزدی همین مسلک را اختیار کرده است. می فرماید:
ثم إنّ هذه الرّواية الشّريفة و إن كانت مرسلة و لا جابر لها لأنّها و إن كانت مشهورة بين العلماء في هذه الأعصار المتأخّرة إلا أنّ الشّهرة الجابرة و هي ما كانت عند القدماء من الأصحاب أو العلماء غير متحقّقة لكن مضامينها مطابقة للقواعد و مع ذلك فيها أمارات الصّدق فلا بأس بالعمل بها.[2]
مرحوم سید دوازده قاعده را از این روایت استخراج کرده است که حتما مطالعه کنید. عرض کردم که به ما در مباحث کمک کنید.
شاگرد: شاید مراد سید این است که مدلول مطابقیِ روایت حجت نیست اما مدلولِ تضمّنی آن حجت است چون از تعبیر «مضامین» استفاده کردند.
استاد: من در آینده مفصل در مورد نقل به مضمون و معنا صحبت خواهم کرد. خواهیم گفت که سخت گیری های نقل به لفظ در نقل به مضمون و معنا وجود ندارد و ما می توانیم نسبت به آن اطمینان پیدا کنیم. ممکن است همه بخش های روایت را نپذیریم و صرفا بخشی را بپذیریم. فعلا درصدد بیان اقوال و مسالک هستیم.
مرحوم آقای خوئی، مسلک دوم را نمی پسندد. ایشان قائل به عدم حجیت شهرت است. ایشان می فرماید نه تنها آثار صدق در روایت وجود ندارد، بلکه امارات قدح زیادی در این روایت وجود دارد. می فرماید:
و أمّا قوله: إنّ آثار الصدق منها ظاهرة، فلا ندري ما ذا يريد هذا القائل من هذه الآثار، أهي غموض الرواية و اضطرابها، أم تكرار جملها و ألفاظها، أم كثرة ضمائرها و تعقيدها، أم اشتمالها على أحكام لم يفت بها أحد من الأصحاب و من أهل السنّة، كحرمة بيع جلود السباع و الانتفاع بها و إمساكها و جميع التقلّب و التصرّف فيها، مع أنّ الروايات المعتبرة إنما تمنع عن الصلاة فيها فقط لا عن مطلق الانتفاع بها، كموثقة سماعة و غيرها و كحرمة الانتفاع بالميتة و لو كانت طاهرة، و سيأتي خلاف ذلك في بيع الميتة و كحرمة التصرف و الامساك فيما يكون فيه وجه من وجوه الفساد.[3]
بعدا باید از امارات بحث کنیم چون مرحوم خوئی امارات قدح را و مرحوم سید امارات صدق را ذکر می کنند. کدام را باید ترجیح داد؟ آیا می توان امارات قدح را پذیرفت؟ اگر بپذیریم، اشکالی به وثاقت وارد می شود؟
مسلک سوم: عدم پذیرش روایت. مرحوم آقای خوئی این مسلک را اختیار کرده است و می فرماید ادله حجیت خبر واحد شامل این روایت نمی شود در عین اینکه از صاحب کتاب بسیار تجلیل و او را تکریم می کنند. می فرماید:
فإنّ راويها أبو محمد الحسن بن علي بن الحسين بن شعبة الحراني أو الحلبي وإن كان رجلا وجيهاً فاضلا جليل القدر رفيع الشأن، وكان كتابه مشتملا على الدرر واليواقيت من مواعظ أهل البيت (عليهم السلام) وقد اعتمد عليه جملة من الأصحاب إلاّ أنه لم يذكرها مسندة، بل أرسلها عن الصادق (عليه السلام) فلا تكون مشمولة لأدلّة حجّية خبر الواحد، لاختصاصها بالخبر الموثوق بصدوره.[4]
سه نظریه در مورد روایت تحف
از اینجا می توان فهمید که درباره روایت تحف، سه نظریه وجود دارد: پذیرش و عدم پذیرش و میانه. برخی مثل مرحوم آقای فاضل این روایت را پذیرفته اند و آن را متلقاة بالقبول دانستند که اصول متلقاة بالقبول از خبر صحیح السند نیز بالاتر هستند. عبارات مرحوم فاضل را مطرح خواهیم کرد.
مرحوم صاحب حدائق هم در جلد دهم، صفحه 278 و هم در جلد 23 صفحه 68، مکررا به این روایت تمسک می کند. مرحوم کاشف الغطاء و صاحب عروه و محقق اصفهانی در کتاب الاجاره و صاحب مهذّب الأحکام به این روایت تمسک کرده اند. شخصیت های فراوان دیگری نیز این روایت را پذیرفته اند و در استنباط خود به آن استناد کرده اند.
دسته دوم از فقها، به هیچ وجه این روایت را نمی پذیرند مثل صاحب ریاض و محقق نراقی در کتاب مسند الشیعه و حاج آقا رضا همدانی در کتاب مصباح و محقق ایروانی در حاشیه مکاسب و محقق خوئی در مصباح و موسوعه و شهید صدر در کتاب بحوث فی شرح العروة، جلد 4، بحث بیع اعیان نجس. شهید صدر می فرماید:
والظاهر أنّه لم يرد دليل على عدم جواز ذلك بعنوانه، إلّارواية تحف العقول الساقطة سنداً.[5]
همچنین بزرگان دیگری نیز در همین دسته قرار می گیرند از جمله صاحب روضات الجناب که می فرماید:
الشيخ المحدث الجليل الحسن بن على بن الحسين بن شعبة الحرانى أو الحلبى كما في بعض المواضع. فاضل فقيه، و متبحّر نبيه، و مترفع وجيه له كتاب «تحف العقول» عن آل الرسول مبسوط كثير الفوائد معتمد عليه عند الأصحاب... .[6]
دسته سوم مشتمل بر افرادی است که دو نوع نظر در این مسئله دارند یعنی در برخی موارد، پذیرفته اند و در برخی موارد، نپذیرفته اند مثل امام. امام در غیرِ کتاب البیع، اشاره می کند به ضعف سندی این روایت و این روایت را نمی پذیرد. در کتاب طهارت، جلد سوم، صفحه58 می فرماید: وأما رواية تحف العقول المتقدمة فمع ضعفها سندا... .[7]
در مکاسب محرمه، جلد 1، صفحه 9 می فرماید: رواية «تحف العقول»، و هي أخفى سنداً وأوضح دلالة من غيرها ... .[8]
اما امام در کتاب البیع، در بحث اثبات ولایت فقیه، روایت مفصّل «مجاری الامور علی أیدی الحکام ...» را مطرح می کند و می فرماید: كرواية تحف العقول عن سيد الشهداء عن أمير المؤمنين عليهما السلام وفيها مجاري الامور والاحكام على أيدي العلماء بالله الامناء على حلاله وحرامه وهي وإن كانت مرسلة، لكن اعتمد على الكتاب صاحب الوسائل. [9]
جا دارد که بیشتر در مورد رأی و نظر امام دقت و تأمل و بررسی شود تا نظر نهایی امام در مورد روایات تحف به دست آید.
این روایت به لحاظ سندی، مرسله است. تمام مباحث در ذیل این روایت مربوط به سند و دلالت این روایت است و مرحوم خوئی هم اشکالات سندی و هم اشکالات دلالی را مطرح می کنند. ما مجموع این اشکالات را در دو بخش سندی و دلالی مطرح می کند. اشکال اصلی، ارسال در سند است. آیا می توانیم اشکالات سندی این روایت را برطرف کنیم؟
بررسی طرق رفع اشکال سندی
چند طریق برای رفع اشکال سندی مطرح شده است.
طریق اول: توثیق مؤلف
یکی از طرق، آن است که نویسنده در کتاب، این روایات را توثیق کرده است. نویسنده می گوید من سندها را ذکر نکرده ام اما این روایات در نظر من معتبر هستند و اکثر این روایات را سماع کرده ام نه وجاده یعنی از استاد خود سماع کرده ام و استادم از استادش سماع کرده است و هکذا تا برسد به امام معصوم. وجاده به این معنا است که مؤلف روایتی را از طریق مراجعه به کتب مختلف، دریابد نه از طریق سماع. در مورد اعتبار و عدم اعتبار وجاده، نظریات مختلفی وجود دارد. برخی وجاده را معتبر ندانسته اند و برخی در مقابل گفته اند که اگر وجاده معتبر نباشد، روایات بسیار زیادی کنار گذاشته می شود و کتب بسیاری از راه وجاده نقل شده اند مثل کتاب مرحوم شیخ صدوق. در هر صورت، مؤلف می گوید من اسانید روایات را به دلیل رعایت اختصار و ایجاز، حذف کردم. می فرماید: وأسقطت الاسانيد تخفيفا وإيجازا وإن كان أكثره لي سماعا.[10]
اینطور نیست که روایات این کتاب از اینجا و آنجا گرفته شده باشد بلکه این روایات از اساتید شنیده شده است. برخی افراد، وقت صرف می کردند و هجرت می کردند و احادیث را تک به تک از بزرگان می شنیدند. در گذشته برای نقل روایت، کسب اجازه می کردند و اجازه ی نقل روایت، بسیار مهم بوده است.
سوال: آیا حذف اسانید روایات در کتب روایی، رایج است؟ اساسا حذف اسانید، باعث اخلال در حجیت کتاب می شود.
جواب: بله حذف اسانید در کتب روایی وجود دارد لکن مشایخ در انتهای کتاب یا به صورت مستقل نوشته شده اند. ولی در کتاب تحف چنین کاری انجام نشده است.
سوال: حذف این سندها چه دلیلی داشته است؟
جواب: دلیل را بیان کرده اند و آن تخفیف و ایجاز بوده است. اگر سند را ذکر می کردند، کتاب بسیار قطور میشد. البته می دانید گاهی غرض مؤلف رساندن مخاطب به محتوای کتاب است نه سند خصوصا با توجه به اینکه سند برخی از روایات، چهار یا پنج خط هستند و گاهی خودِ روایت در این اسنادِ مفصّل گم می شود. لذا حذف سند به لحاظ مخاطب شناسی خالی از وجه نیست، خصوصا اگر کتاب، جنبه پند و موعظه داشته باشد و خصوصا با توجه به اینکه اسامی مذکور در اسناد، غالبا تکراری هستند. بنابراین در مجموع حذف اسناد، قابل دفاع است. در حوزه فقه چون دقت زیادی لازم است و اهمیت کلمات بسیار بالا است، باید اسناد به صورت دقیق و کامل مورد توجه قرار گیرند و تک تکِ روات مورد بررسی قرار گیرند.
به این طریقِ رفع اشکال سندی، پاسخ داده اند که ما نمی توانیم این بیان را برای تصحیح سند، وافی بدانیم چون اولا ممکن است مبانی نظری افراد در بحث حجیت اخبار واحد، مختلف باشد و برخی خبر واحد را حجت ندانند. ابن ادریس در کتاب سرائر، جلد4، می گوید بسیاری از مشکلاتی که به ما رسیده است، به دلیل اخبار واحد است. البته ایشان این مطلب را در حوزه عقائد مطرح می کند. می گوید آنقدر خبر واحد را فربه کرده اند که از این طریق، عقائد باطله در جامعه رشد پیدا کرد و بسیاری از این عقائد باطله در جامعه جریان دارند و عده ای جبری شده اند و عده ای تفویضی. و گاهی به واسطه همین اخبار، یک حکومت، اعتقاد جبری را تأیید می کند. در دوران های مختلف حاکمان مختلف، نگاه جبری را تأیید می کردند از جمله در میان خلفای بنی عباس و بنی امیه. همین نگاه اشعری، جبر را می پذیرد. به لحاظ کلامی، معتزله بسیار کمتر از اشاعره هستند. همچنین سید مرتضی خبر واحد را حجت نمی داند. همچنین در مورد وثاقت روات، اختلاف نظر وجود دارد و همچنین در مورد افراد مختلف در کتب رجالی مختلف، مطالب متفاوتی وجود دارد.
ثانیا مؤلف نگفته است که تمام راویان در نظر من ثقه هستند. لذا از کلام مؤلف، توثیق راویان برداشت نمی شود. در مجموع ما نمی توانیم از این طریق، روایت را تصحیح کنیم. چند طریق دیگر نیز مطرح شده است که بیان خواهیم کرد. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] التعلیقة علی المکاسب (لاری)، جلد: ۱، صفحه: ۱۳.
[2] حاشية المكاسب ، الطباطبائي اليزدي، السيد محمد كاظم، ج1، ص2.
[3] موسوعة الامام الخوئي، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج35، ص10.
[4] موسوعة الامام الخوئي، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج35، ص7.
[5] بحوث في شرح العروة الوثقى، الصدر، السيد محمد باقر، ج4، ص338.
[6] روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، الموسوي الخوانساري، محمد باقر، ج2، ص289.
[7] كتاب الطهارة، الخميني، السيد روح الله، ج3، ص57.
[8] موسوعة الإمام الخميني 13 و 14 (المكاسب المحرمة)، الخميني، السيد روح الله، ج1، ص12.
[9] كتاب البيع، الخميني، السيد روح الله، ج2، ص486.
[10] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص11.