تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/08/10
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
مرحوم شیخ در ابتدای مکاسب، چهار روایت را ذکر کردند از آن جهت که می توان از این روایات، برخی ضوابط کلی را به دست آورد. ما با همین روش به پیش می رویم. البته برخی اشکال کرده اند که مناسبتر آن بود که در آغاز بحث، از آیات استفاده می کردیم. برخی جواب دادند که نمی توان ضوابط کلی را از آیات به مانند روایات استفاده کرد. در هر صورت این بحث ها مطرح شده اند.
اولین روایت، روایت تحف است که در بحث از روایت تحف، جهات گوناگونی وجود دارد از جمله مؤلف کتاب و خودِ کتاب تحف. روایات این کتاب، مرسل هستند؛ حال چه معامله ای باید با روایات این کتاب داشته باشیم؟ پاسخ این سوال در مباحث ما به دست می آید. برای روشن شدن پاسخ گفتیم که لازم است روایت را قرائت کنیم.
در روایت، مجموع معایش به چهار قسم و چهار جهت تقسیم شده اند که البته بیانگرِ حصر اضافی است نه حقیقی چون برخی از معایش در این چهار قسم قرار نمی گیرند. البته جناب شیخ می فرماید این چهار قسم، جمیع المعایش فی وجوه المعاملات هستند. برخی باز هم اشکال کرده اند که برخی از اقسام مذکور یعنی ولایت و تجارت و اجاره و صناعت، متداخل هستند و برخی می توانند در ذیل برخی دیگر قرار گیرند مثلا ولایت می تواند ذیل اجارات قرار گیرد و یا صناعات می توانند ذیل تجارات قرار گیرند لذا می توان معایش را صرفا به دو قسم تقسیم کرد.
قسم سوم از معاملات، اجاره
دو بخش از روایت را خواندیم یعنی بخش ولایت و بخش تجارات که وجه حلال و حرام از آنها را خواندیم. بحث امروز ما در رابطه با تفسیر اجارات است. اولا می خواهیم اجاره حلال را از اجاره حرام تمییز دهیم. در بحث اجاره، هم اجاره بر عین و هم اجاره بر عمل مطرح است. در این روایت اجاره بر عین، ذکر نشده است و صرفا اجاره بر عمل مطرح شده است و همین نشان می دهد که حصر در این روایت، حصر حقیقی نیست.
وجوه حلال از اجاره
می فرماید گاهی انسان خودش را اجاره می دهد و گاهی مملوکات خود را اجاره می دهد مثلا عبد خود را اجاره می دهد تا مدتی برای شخص دیگری کار کند یا حیوانات خود را برای استفاده ی دیگران اجاره می دهد و یا فرزند خود را می فرستد تا کاری را برای دیگران انجام دهد. عنوان های حلال از اجاره بسیار زیاد و مفصل هستند مثل اجاره دادن خود و املاک و فرزندان. باید به این نکته توجه شود که وکالت از طرف والی و یا از طرفِ والیِ والی، از بحث اجاره خارج و داخل در ولایت است. اگر ولایت، ولایتِ جائر باشد، کسب از این راه حرام خواهد بود و اگر عادل باشد، حلال است. بنابراین بحث اجاره را باید از اجیر شدن افراد برای دستگاه حکومتی تفکیک کرد و مراد از اجاره در اینجا، اجاره در امور شخصی است نه حکومتی.
سپس به بیان وجه حرام از اجاره می پردازد. اجاره ی حرام مثل اجاره دادن خود برای حمل آنچه که اکل و یا شربِش حرام است. با این توضیحات، عبارت را می خوانیم:
و أما تفسير الإجارات؛[1]
تفسیر را به معنای تفکیک کردن دانستیم یعنی با توضیح مطلب درصدد جدا کردن اجاره صحیح و حلال از اجاره حرام هستیم. فاجارة الانسان نفسه، أو ما يملك؛ اینکه انسان خودش یا مملوکاتش را اجاره دهد. أو يلي أمره؛ یا آنچه را اجاره دهد که بر آن ولایت دارد. من قرابته؛ قرابت، شامل فرزند و نوه می شود چون بعدا هم فرزند و هم قرابت در کنار هم ذکر می شوند. توجه کنید که مراد از ولایت در اینجا، با ولایت در قسم اول تفاوت دارد. أو دابته أو ثوبه؛ در اینجا از لفّ و نشر مشوّش استفاده شده است چون قرابت مثال است برای «یلی أمره» و «دابّته أو ثوبه» دو مثال هستند برای «ما یملک». لفّ و نشر مرتّب آن را دان که دو لفظ باشد و دو معنا، لفظ اول به معنی ثانی و لفظ ثانی به معنی اول. بوجه الحلال من جهات الإجارات؛ یعنی با عنوان حلال از اجارات.
أن يؤجر نفسه، این تعبیر در اینجا بیانگرِ خبر است برای «فإجارة الإنسان نفسه...». أو داره، أو أرضه، أو شيئا يملكه فيما ينتفع به من وجوه المنافع، باید از منافع محلّله باشد. أو العمل بنفسه، و ولده و مملوكه و أجيره؛ یا عمل خود یا فرزند خود و مملوک و اجیر خود را اجاره دهد. تفاوت این موارد با موارد سابق در این است که موارد سابق، صیغه ی اجاره مطرح است اما در این موارد، عمل اجاره مطرح است یعنی به صورت معاطات بدون صیغه. من غير أن يكون وكيلا للوالي أو واليا للوالي، البته بدون آنکه وکیل برای والی باشد که در این صورت داخل در بحث ولایت می شود که جواز و عدم جواز، منوط است به اینکه ولایت، عادل باشد یا جائر. اگر والی عادل باشد، تکسّب از آن راه حلال است ولی اگر والی جائر باشد، جائز نیست مگر آنکه از ناحیه معصوم اذن داشته باشد.
سوال: آیا اجاره دادن نفس، داخل در بحث صناعات نیست؟
جواب: نه. در اینجا شخص، خودش را اجیر قرار می دهد اما در صناعات، بحث از حرفه و صنعت است که قطعا با اجاره تفاوت دارد.
فلا بأس أن يكون أجيرا يؤجر نفسه، أو ولده، أو قرابته، در اینجا «ولد» و «قرابت» را با هم ذکر کرده است لذا مراد از قرابت در اینجا فرزندان با واسطه است. أو ملكه أو وكيله، في اجارته، لأنهم، چون مملوکات او، وكلاء الأجير من عنده، وکلای اجیر از جانب خودِ اجیر هستند نه از طرف والی. ليس هم بولاة الوالي نظير الحمال الذي يحمل شيئا، گفته شده است که این مثال را مؤلف مطرح کرده است و امام آن را بیان نکرده اند خصوصا با توجه به توضیح و تفصیلی که در مثال وجود دارد. معلوما بشيء معلوم، فيجعل ذلك الشيء الذي يجوز له حمله بنفسه، أو بملكه، أو دابته، أو يؤاجر نفسه في عمل يعمل ذلك العمل بنفسه، أو بمملوكه، أو قرابته، أو بأجير من قبله فهذه وجوه من وجوه الاجارات حلالا لمن كان من الناس ملكا، این ها وجوه حلال از اجارات هستند که برای کسی از مردم، خواه پادشاه باشد یا شخصِ عامّ و خواه مومن باشد یا کافر. أو سوقة أو كافرا؛ قاعده نفی سبیل در اینجا جاری نمی شود و شما می بینید که در غرب بسیاری از مسلمانان در سوپرمارکت ها و سایر اماکن کار می کنند و اشکالی ندارد. أو مؤمنا فحلال اجارته، و حلال كسبه من هذه الوجوه.
وجوه حرام از اجاره
فأما وجوه الحرام من وجوه الاجارة؛ اما عناوین حرام از وجوه اجاره، نظير أن يؤاجر نفسه على حمل ما يحرم أكله، أو شربه؛ مثل اینکه خودش را اجاره دهد برای حمل آنچه شرب یا اکلش حرام است مثل میته و شراب. أو يؤاجر نفسه في صنعة ذلك الشيء أو حفظه، یا خودش را اجاره دهد در ساختن آن شیء حرام یا حفظ کردن آن. أو يؤاجر نفسه في هدم المساجد ضرارا، یا خودش را اجاره دهد برای منهدم کردن مساجد از روی ضرر یعنی برای ضرر رساندن. گاهی مسجد را برای تبدیل به احسن خراب می کنند که اشکالی ندارد. أو فى قتل النفس بغير حق، امروزه در غرب شرکت هایی وجود دارند که افراد را برای ترور کردن دیگران اجیر می کنند. أو عمل؛ در برخی از نسخ «حمل» به جای «عمل» آمده است که به نظر ما هر دو تعبیر صحیح هستند. التصاوير و الأصنام، در درست کردن و ساختن تصاویر و مجسمه سازی برای اشیاء ذی روح تا آنها معبود قرار گیرند. و المزامير و البرابط، نوعی ساز است. و الخمر و الخنازير؛ اگر نسخه «عمل» باشد و نه «حمل»، معنای «عمل الخنازیر» چه خواهد بود؟ مراد از عمل الخنازیر، پرورش دادن خنزیر است. و الميتة و الدم، أو شيء من وجوه الفساد الذي كان محرما عليه من غير جهة الاجارة فيه. جمله اخیر بیانگرِ یک قاعده عام است و می فرماید عمل و اجاره برای چیزی از عناوین فساد و حرام، جائز نیست.
سوال: مراد از «عمل المیتة» چیست؟
جواب: باید تأمل کنیم.
شاگرد: مثل آن است که حیواناتی که ذبح شرعی نشده اند را بسته بندی کند.
استاد: بله ممکن است همین مراد باشد.
و كلّ أمر منهي عنه من جهة من الجهات فمحرّم على الانسان اجارة نفسه فيه، أو له، پس حرام است بر انسان که اجاره دهد خودش را برای آن کار مثل اینکه شخص، شراب ساز باشد یا آنکه برای ساختن شراب و برای تحقق این غایت، خودش را اجاره دهد مثل اینکه کار حمل را بر عهده گیرد. بنابراین اجاره نفس «فیه» با اجاره نفس «له» تفاوت دارد. أو شيء منه، أو له؛ یا جزئی از امر منهی باشد مثل مهندس مکانیکی که جزئی از کار در یک کارخانه را بر عهده دارد و یا مقدمه ای برای آن باشد مثل کسی که انگور را به کارخانه شراب سازی می برد. إلا لمنفعة من استأجرته كالذي يستأجر الأجير يحمل له الميتة ينحيها عن أذاه، أو أذى غيره، مگر اینکه منفعتی در آن حرام ها وجود داشته باشد مثل اینکه میته را حمل کند برای آنکه آن را از محلی دور کند تا دیگران اذیت نشوند. در برخی از نسخ به جای «ینحیها» از تعبیر «ینجیها» استفاده شده است یعنی دور کند آن را. و ما أشبه ذلك إلى أن قال؛ این جمله تکرار مطالب سابق و در حقیقت جمع بندی مطالب سابق است. و كل من آجر نفسه، أو ما يملك، أو يلي أمره من كافر، أو مؤمن، أو ملك أو سوقة على ما فسرناه؛ این عبارت حکایت می کند که متن روایت، از امام صادر نشده است. مما تجوز الاجارة فيه فحلال محلّل فعله و كسبه.
برخی این تکرارها را به عنوان اشکال به روایت مطرح کرده اند و جواب به این اشکال آن است که این روایت چون نقل به معنا است، این تکرارها اشکالی به روایت وارد نمی کنند خصوصا با توجه به اینکه کتاب تحف در مقام بیان نکات اخلاقی و پند و موعظه است. واژه ها و کلمات امام معصوم در متن روایت ذکر شده است. بعدا خواهیم گفت که نمی توانیم برخی از کلمات ذکر شده در این روایت را نادیده بگیریم. به هر حال، در مجموع، امام ع کلماتی را بر زبان جاری کرده است تا مضمونی را به ما بفهماند تا بتوانیم آن را حجت و دلیل قرار دهیم. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] كتاب المكاسب، الشيخ مرتضى الأنصاري، ج1، ص38.