جلسه 1404/07/16

بسم الله الرحمن الرحیم



محل نزاع در مکاسب محرمه/مقدمه /المكاسب المحرمة

محتويات
1- حدیث اخلاقی
2- محل نزاع در مکاسب محرمه، حکم وضعی یا تکلیفی
2.1- مروری بر مباحث گذشته
2.2- عبارات فقها در مسئله
2.3- تفکیک سنخ احکام در عبادات و معاملات



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /محل نزاع در مکاسب محرمه

1- حدیث اخلاقی
حدیث امروز، حکمت 158 است که می فرماید: الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ الِازْدِيَاد[1]
.
طبق برخی از عبارات مثل آنچه زمخشری در ربیع الأبرار آورده است، «من الازدیاد» در تعبیر روایت آمده است. در غرر، به جای «اعجاب» از «عجب» استفاده شده است[2]
.
مهم آن است که حضرت می فرماید خود پسندی و خود شیفتگی مانع از رشد است. گاهی انسان به عللی، خود شیفته می شود. گاهی عامل این خود شیفتگی علم است و گاهی ثروث و گاهی عبادت. عبادت انسان را خود شیفته می کند و انسان به عبادت خودش نگاه می کند و فقط عبادت خود را می بیند. برخی افراد را داشتیم که چهل سال عبادت کردند اما احساس کردند که رشدی ندارند مثلا مرحوم شیخ عباس در سفینه روایتی را نقل می کند مشتمل بر این مطلب که در بین بنی اسرائیل مردی بود که چهل سال به عبادت پرداخت اما احساس کرد که هیچ رشدی ندارد و احساس کرد که این عبادات او نباید مورد قبول درگاه خداوند واقع شده باشد. برخی افراد، منصف هستند مثل این شخص که تقصیر را بر عهده غیر خود نگذاشت بلکه بر عهده خود قرار داد و نفسش را خطاب قرار داد و لذا گفت هرچه در کار است، از خود تو است و تو گنهکار هستی و همه بدبختی ها از تو است. هر مصیبتی وجود دارد از خودت است «فمنک». هرچه خیر وجود دارد، از جانب آن حقیقت بدان.
اگر انسان این خصلت را درمان نکند، فرعون نفسش ظهور می کند و هر کسی در درونش فرعونی دارد و گاهی آنچنان ظهور می کند که ادعای ربوبیت می کند. ﴿إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْض﴾ [3]
﴿فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى ﴾[4]
من رب شما هستم. این ادعای ربوبیت بدترین نوع از هلاکت است. انسانی که از خودش چیزی نداشته و مخلوق است، به جایی می رسد که چنین ادعای می کند.
حدیثی در شرح ابن ابی الحدید ذکر شده است که در آن پیامی از شیطان نقل می شود که اگر در دل و وجود آدمیان سه چیز باشد، من بر آنها پیروز شده ام و بعد از آن هیچ درخواستی ندارم و به هدف خود یعنی اغواء انسان رسیده ام. آن سه چیز عبارتند: خود پسندی و زیاد شمردن و بزرگ دیدن عمل خود و فراموش کردن گناهان.
امام رضا علیه السلام می فرماید: «عاقل کسی است که عملش را کوچک ببیند و عمل دیگران را بزرگ ببیند هرچند که کوچک باشد» چون در محاسبات الهی ممکن است یک عمل کوچک پذیرفته شده باشد و عمل بزرگ پذیرفته نشده باشد.
اگر انسانی به جایی برسد که گناهان خود را فراموش کند، شیطان بر او پیروز شده است. در آیه آمده است: ﴿أَ فَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً﴾[5]
شیطان بدی عمل را برای برخی افراد زینت می دهد و آن را زیبا می بینند. سپس می فرماید ﴿فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاء﴾ یعنی خداوند به او کیفر می دهد. کیفرِ انسان مُعجب آن است که احساس تنهایی و غربت کند. در روایتی حضرت می فرماید لَا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْب [6]
هیچ وحدتی اوحش از عجب نیست چون شخص فقط خودش را می بیند و دیگران را نمی بیند. خودش همواره از خودش ذکر خیر دارد و همه خوبی ها را به خودش نسبت می دهد اما دیگران او را قبول ندارند. اگر متملّقی چیزی بگوید، او را راضی نمی کند چون می داند که در خودش آن را ندارد. به همین جهت، احساس تنهایی می کند.
در جلسه قبل عرض کردم که در آموزه های اسلام، با توسعه معنا مواجه هستیم. به فقر می رسد و می گوید بدترین نوع از فقر، جهل است. به مال می رسد و می گوید پر فایده ترین مال، عقل است لَا مَالَ أَعْوَنُ مِنَ الْعَقْل [7]
یا لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْل[8]
. به مریض می رسد، توسعه معنا ایجاد می کند و آن را از بیماری جسمی فراتر می برد. در عرف، به شخص جاهل هیچگاه فقیر گفته نمی شود اما در نظام دینی به انسان جاهل، فقیر گفته می شود. به شخصی که مالش را از دست داده است، می گوییم او مال باخته است. به کسی که عقل ندارد، مال باخته گفته نمی شود اما در مفاهیم دینی، عقل نداشتن را بدترین نوع از مال باختگی می دانند. کسی که هیچ عقلی ندارد و از عقلش استفاده نمی کند و انسان خردمند و اهل تعقلی نیست، مال باخته است. در مورد تنهایی نیز در عرف بر کسی اطلاق می شود که گوشه ای تنها نشسته باشد اما در کاربرد دینی، معنای عام تری را دارد. تنهایی معمولا به معنای واقعی کلمه، ترس دارد اما مومن حتی اگر تنها باشد، احساس ترس ندارد. ﴿إِنَّ مَعي رَبِّي سَيَهْدين﴾ [9]
﴿إِنَّ اللَّهَ مَعَنا﴾[10]
او احساس معیت دارد و حضور خداوند را احساس می کند و لذا هیچ ترسی برای او معنا ندارد. لَا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْب [11]
. عجب، خودبینی و خود شیفتگی است. گاهی شخص، خود شیفته مال است و گاهی خود شیفته دارایی های ظاهری. استاد ما می فرمودند: «خداوند ما را برای دو چیز خلق کرد: دانایی و دارایی. نوعی از دارایی که وقتی ما را داخل گور گذاشتند، نتوانند آن را از ما بگیرند و در آنجا نیز با ما همراه باشد.» آن دارایی ایمان و فضایل اخلاقی و عمل صالح است؛ ﴿إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه﴾ [12]
. در قیامت، انسان میهمان دارایی های ظاهری نیست بلکه میهمان دارایی های حقیقی است که امور اعتباری نیستند. در تمام حوزه های فقه از امور اعتباری مثل معاملات بحث می کنیم. برای ما شیفتگی نسبت به علم و دانش، مصداق عجب است. شیفتگی نسبت به توانایی تدریس یک کتاب به بهترین روش، در مورد ما پدید می آید. گاهی انسان شیفته جمال ظاهری خود است.
بدترین اثر عجب، طبق روایت مذکور، آن است که مانع از رشد انسان می شود. می فرماید: الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ الِازْدِيَاد[13]
یعنی خودشیفتگی مانع از رشد شخص می شود.
در روایت بسیار زیبایی نسبت به حضرت داوود یا حضرت موسی آمده است: بَشِّرِ الْمُذْنِبِينَ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّيقِينَ قَالَ كَيْفَ أُبَشِّرُ الْمُذْنِبِينَ وَ أُنْذِرُ الصِّدِّيقِين [14]
می فرماید مذنبین را بشارت بده به اینکه اگر بازگشت و توبه کردند، من می پذیرم اما صدیقین را انذار بده به خاطر عجبشان. مبادا خودشیفته باشند.
سوال: امروزه گفته می شود که باید شخص خودش را خوب پرزنت کند تا موفق باشد یعنی برای اینکه دیگران به سمت شما بیایند و به شما اعتماد کنند، باید سوابق و رزومه و شاگردان و اساتید بارزی از خود ارائه کنید. آیا این مطلب در تعارض با روایت مذکور است؟ ثانیا آیا از خود تعریف نکردن و از کمالات خود نگفتن، با اعتماد به نفس داشتن منافات ندارد؟ ثالثا آیا عجب به معنای آن است که انسان چیزی را که ندارد به خود نسبت دهد و به آن فخر بورزد یا به معنای آن است که انسان به چیزی که دارد، فخر بورزد؟ با وجود رسانه ها و پادکست ها و کتاب ها گاهی انسان با مطالعه ای اندک، راجع به همه چیز اظهار نظر می کند.
جواب: در خصوص نکته اول شما، بحث ما در مقام سلوک و ثبوت است نه اثبات یعنی ما می خواهیم بگوییم که انسان باید به لحاظ نفسانی به دنبال فضایل اخلاقی برود چون انسان باید همواره خود را دارای مطلق نبیند. در بحث های علمی، دانایی ما نسبت به نادانی ما بسیار زیاد است. به لحاظ ممارست برای تهذیب، انسان باید به دنبال دارایی برود و این مربوط به مقام ثبوت است اما در مقام اثبات گاهی شخص و دانش او را نمی شناسند که لازم است انسان خودش را معرفی کند و کمالات خود را بیان کند مثلا در هواپیما ناگهان نیاز به پزشک به وجود می آید و شخصی از میان مسافران خودش را به عنوان پزشک معرفی می کند و کارت خود را نشان می دهد. در این گونه موارد انسان باید خودش را معرفی کند یا مجری او را معرفی کند تا مخاطب بداند که ذهن خود را به چه کسی می سپارد. این موارد، منافاتی با پرهیز از عجب ندارد. به همین جهت در تعابیر امام سجاد ع در شام آمده است: أَنَا ابْنُ مَكَّةَ وَ مِنًى أَنَا ابْنُ مَرْوَةَ وَ الصَّفَا[15]
که حضرت خودشان را معرفی می کند و اهل بیت باید به طور صحیح معرفی شوند.
نکته دیگری که باید مورد توجه باشد، آن است که گاهی کوچک شمردن خود، باعث نوعی از بی اعتمادی می شود. آنچه ما گفتیم، این قسم از اعتماد به نفس نیست. در نظام دینی، باید اعتماد به نفس را در کنار توکل معنا کنیم یعنی انسان در عین اینکه خودش را به یک موجود مطلق می سپارد، باید از ظرفیت ها و قدرت و اراده اش استفاده کند ولکن بداند که در نهایت، اراده او حاکم است.
بحثی را در روانشناسی در خصوص اعتماد به نفس مطرح می کنند و آن تقویت اعتماد به نفس است. مراد از آن اعتماد به نفس، اعتماد به نفسی است که یک قوه محرکه برای رشد انسان می باشد چون اگر شخصی صرفا بگوید من نمی توانم، هیچ انگیزه ای برای حرکت و عمل نخواهد داشت. این اعتماد به نفس باید با توکل جمع شود چون این قدرت از او نشأت گرفته است و این اراده در طول اراده او است.
همین انسانی که دانا است، باید دانایی دیگران را ببیند، باید اراده های دیگران را ببیند. اینکه می گوییم شخص، خود شیفته می شود به این معنا است که شخص، فقط کمالات خودش را می بیند و صرفا نظر خود را صحیح می شمارد. این یک صفت رذیله است. مثلا اگر شخصی که خدا را عبادت کرده است، به عبادت خود بنازد و بگوید همین عبادت من را نجات می دهد یا مثل شدّاد بگوید من بهشت را ساخته ام. او خواست تا در مقابل خداوند بایستند اما در نهایت نتوانست یک روز هم از بهشتی که خودش ساخته است، استفاده کند. در حوزه های مختلف مثل علم و ثروت این عجب مصداق دارد.
برای تواضع نیز حد و حدودی مشخص کرده اند و گفته اند نسبت به انسان های متکبر، تواضع نکنید. علم خود را ناچیز می شمارید چون نسبت به یک حقیقت یعنی آنچه باید بدانید، تواضع می کنید. اما در مقابل یک انسان متکبر، التكبر على المتكبرين هو التواضع بعينه[16]
، تکبر کردن تواضع است.
انسان های خود شیفته چیزهایی را ندارند اما گمان می کنند که دارا هستند که عوامل متعددی دارد. در هر صورت گاهی انسان در مقام اثبات و بدون ایجاد کردن تکبر در خود، اظهار کمال و فضل می کند و مثلا می گوید من فلان دروس را خوانده ام و آمادگی تدریس فلان دروس را دارم. چه بسا در بعض مقام ها بیان این مقام اثبات، ضرورت پیدا می کند.
2- محل نزاع در مکاسب محرمه، حکم وضعی یا تکلیفی
2.1- مروری بر مباحث گذشته
نسبت بین حرمت تکلیفی و وضعی را مشخص کردیم و گفتیم این نسبت، عموم و خصوص من وجه است. گفتیم در بیع به دنبال حرمت وضعی هستیم که یک معامله با چه شکل و شرایطی صحیح خواهد بود اما در مکاسب محرمه، بحث از حرمت تکلیفی است یا حرمت وضعی؟ شیخ انصاری در ابتدای مکاسب تقسیمی ثلاثی و در نهایت خماسی ارائه می کند.
در پاسخ به این سوال، چند دیدگاه مطرح شده است:
دیدگاه اول: در مکاسب به دنبال حرمت وضعی هستیم و اصلا درصدد حرمت تکلیفی نیستیم.
دیدگاه دوم: در مکاسب درصدد یافتن حکم تکلیفی هستیم چون می خواهیم منطقه ممنوعه را مشخص کنیم و یک مومن به دنبال آن است که تکلیف خود را مشخص کند تا مبادا مرتکب حرام و گناهکار شود. مومن می خواهد بداند که با چه عملی معاقب است و عذاب می شود. خصوصا بعد از مأمور شدن پیامبر اکرم به رسالت، مردم در مورد هر چیزی سوال داشتند مثل نشست و برخاست و سخن گفتن و در مورد امور بسیار ریز و جزئی حکم شرعی بیان شده است مثل ﴿لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِي﴾ [17]
. در برخی از بیانات آمده است که مردم می خواستند نسبت به خراش کوچکی بر دست خود سوال می کردند. بنابراین این قائلین می گویند در مکاسب به دنبال حرمت تکلیفی هستیم نه وضعی. البته این مطلب به این معنا نیست که در مورد حکم وضعی مطلبی نباید مطرح شود بلکه به این معنا است که هدف و غرض اصلی در این بحث، حکم تکلیفی است.
2.2- عبارات فقها در مسئله
مرحوم شهید ثانی در عبارتی می فرماید بحث اصلی در معاملات، حکم وضعی است که بدانیم چه صحیح و چه باطل است.
مرحوم نائینی در منیة الطالب، نظر خود را بیان کرده اند. بخش بیع و خیارات از این کتاب، مشتمل بر عبارات خود مرحوم نائینی است که از تعبیر «قوله» و «أقول» استفاده شده است ولی بخش مکاسب محرمه نظرات ایشان است که توسط دیگران نوشته شده است. ایشان می فرماید ما در بحث مکاسب، عمدتا به دنبال حکم وضعی هستیم. حتی مرحوم نائینی در عبارتی می فرماید اگر مرحوم شیخ به بحث از نمیمه می پردازد، هیچ ربطی به معاملات ندارد.
ما خواهیم گفت که نمیمه به معامله نیز مربوط می شود چون شخص با همین نمامی کسب می کند یعنی دروغ فروشی و غیبت فروشی و خبر فروشی می کند و شارع همین کار را حرام کرده است. شیخ در این بحث نیز درصدد بیان حکم تکلیفی است یعنی بحث می کند از اینکه تکلیف کسی که از این راه اکتساب کند، چیست. آیا این اکتساب، حلال است یا حرام؟
شما به عبارات هدایه از مرحوم صدوق و مقنعه از مرحوم مفید و مراسم از ابن سلار و نهایه از شیخ و مهذب از ابن براج و فقه القرآن از مرحوم راوندی که بسیار ارزشمند است و سرائر از ابن ادریس و تحریر از علامه نگاه کنید. از این عبارات برداشت می شود که گویا این بزرگان درصدد مشخص کردن تکلیف مومن هستند یعنی سخن در رابطه با حرمت تکلیفی است که عمل مکلف، حرام است یا نه. اگر حرام باشد، معاقب خواهد بود. سابقا گفتیم که حرمت وضعی مستلزم حرمت تکلیفی نیست.
برخی از قدما در مباحث خود بابی را به نام «مکاسب محرمه» باز نکرده اند مثل جناب ابن ادریس در سرائر و مرحوم محقق در شرایع اما به نوعی در مباحث خود به این بحث پرداخته اند.
گروهی از فقها اصلا به مسئله حرمت تکلیفی و وضعی متعرض نشده اند و کلمات ایشان اعم از حرمت وضعی و تکلیفی است. برخی دیگر صرفا بطلان را بیان کرده اند و اصلا به حرمت متعرض نشده اند مثل ابن حمزه طوسی در کتاب وسیله.
ما دو بیان را بررسی می کنیم و سپس به جمع بندی نهایی می پردازیم. این بحث در کتب کمتر مطرح شده است و مناسبتر است که بیشتر به آن بپردازیم. در کتب مختلف به صورت گذرا به این بحث اشاره شده است و به صورت تفصیلی به آن پرداخته نشده است.
در مسالک که تنقیح و شرح شرایع است، در جلد سوم، صفحه 118 و 119 آمده است: و اعلم أنّ غرض الفقيه بالذات من بحث العقود حكمها من حيث تصحّ و تفسد، و أمّا من حيث تجب أو تندب ليترتّب عليها الثواب فهو من وظائف العبادة، أو من حيث تحرم فيترتّب عليها العقاب، فهو بالعبادة أشبه من حيث وجوب تركها، لكن لا محذور في ذكر ذلك هنا استطرادا.[18]
یعنی غرض اصلی در بحث از مکاسب، حکم وضعی و صحت و فساد است نه حرمت تکلیفی.
سوال: آیا بیان ایشان بدین معنا است که اگر به حکم تکلیفی معاملات بپردازیم، وارد عبادات شده ایم؟
جواب: نه مراد ایشان آن است که وظیفه ذاتی در بحث از معاملات، طرح حکم تکلیفی نیست و طرح حکم تکلیفی استطرادی است نه به عنوان غرض اصلی و اولی.
2.3- تفکیک سنخ احکام در عبادات و معاملات
به نظر می رسد که بتوان ملاحظه ای را نسبت به این عبارت جناب شهید داشته باشیم. نسبت به این ملاحظات دقت بفرمایید. آیا این حرمت و وجوبی که در معاملات مطرح می کنیم، با حرمت و وجوبی که در عبادات مطرح می شود یکسان است یا متفاوت؟ آیا اینها از یک سنخ هستند؟ مثلا در عبادات می گوییم نماز واجب است، حج واجب است؛ ممکن است در برخی از معاملات نیز بگوییم این معامله حرام است و آن معامله واجب است و ... . آیا اینها از یک سنخ هستند؟
از عبارت جناب شهید برداشت می شود که این احکام از یک سنخ هستند. ایشان می فرماید طرح بحث از وجوب و حرمت از وظایف عبادت است و این یعنی قصد قربت در مورد آنها لازم است. ایشان در مورد حرام می فرماید اشبه به عبادت است. بعدا باید بحثی را مطرح کنیم که آیا ترک حرام از باب وجوب شرعی است یا از باب وجوب مقدمی عقلی است؟
گمان می کنم که این احکام از دو سنخ هستند چون عباداتی که در بحث از احکام عبادی مطرح می شوند، اموری هستند که قصد قربت در آنها وجود دارد اما وجوب و حرمت در معاملات، ارتباطی با قصد قربت ندارد یعنی اینطور نیست که قصد قربت در معاملات متمشی شود. اگر گفته شود که یک معامله واجب است، به این معنا نیست که قصد قربت در آن شرط است چون قطعا در معاملات قصد قربت شرط نیست. بنابراین نمی توانیم بپذیریم که در مکاسب محرمه از حرمت تکلیفی بحث به میان نمی آید بلکه ما می گوییم عمده اهداف یک فقیه در مکاسب محرمه، تعیین حکم تکلیفی است و تعیین صحت و بطلان، غرض ثانوی است نه اصلی.
ما بیان اولی شهید را می پذیریم و هیچ اشکالی را به آن وارد نمی دانیم که می فرماید و اعلم أنّ غرض الفقيه بالذات من بحث العقود حكمها من حيث تصحّ و تفسد. اما بخش دوم عبارت ایشان یعنی و أمّا من حيث تجب أو تندب ليترتّب عليها الثواب فهو من وظائف العبادة، أو من حيث تحرم فيترتّب عليها العقاب، فهو بالعبادة أشبه قابل قبول نیست.
سوال: تفکیک سنخ احکام در عبادات و معاملات، به اینکه یکی باید همراه با قصد قربت باشد بر خلاف دیگری، صحیح نیست چون با برخی مصادیق سازگار نیست مثل خمس. خمس در عبادات مطرح می شود لکن مشروط به قصد قربت نیست و اینطور نیست که پرداخت خمس بدون قصد قربت باطل باشد و نیاز به پرداخت مجدد باشد.
جواب: انصراف در عبادات به اشتراط قصد قربت است مگر آنکه دلیلی داشته باشیم بر عدم شرطیت قصد قربت.
عبارت مرحوم نائینی را ببینید. ایشان می فرماید: ثم إنّ دليل الحرمة التي هي في المقام عبارة عن عدم تحقّق النّقل و الانتقال لا ما يترتّب عليها العقاب[19]
در این جمله به صراحت بحث حرمت وضعی را مطرح می کند. آیا می توانیم کلام مرحوم نائینی را بپذیریم؟ ما در مورد این کلام نیز ملاحظه ای داریم. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص500، حکمت 167.

[2] بنگرید به: غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص49.

[3] سوره قصص، آيه 4.

[4] سوره نازعات، آيه 24.

[5] سوره فاطر، آيه 8.

[6] المحاسن، البرقي، ابو جعفر، ج1، ص17.

[7] مكارم الاخلاق، الطبرسي، رضي الدين، ج1، ص444.

[8] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص26.

[9] سوره شعراء، آيه 62.

[10] سوره توبه، آيه 40.

[11] المحاسن، البرقي، ابو جعفر، ج1، ص17.

[12] سوره فاطر، آيه 10.

[13] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص500، حکمت 167.

[14] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص314.

[15] مناقب آل أبي طالب - ط علامه، ابن شهرآشوب، ج4، ص168.

[16] شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج20، ص298.

[17] سوره حجرات، آيه 2.

[18] مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، الشهيد الثاني، ج3، ص118 و 119.

[19] منية الطالب في حاشية المكاسب ، النجفي الخوانساري، الشيخ موسى؛ تقرير بحث الميرزا النائيني، ج1، ص4.