جلسه 1404/07/09

بسم الله الرحمن الرحیم



شخصیت شیخ انصاری/مقدمه /المكاسب المحرمة

محتويات
1- حدیث اخلاقی
2- شخصیت و سیره شیخ انصاری
2.1- احتیاط های شیخ
2.2- ابتکارهای جناب شیخ
2.3- شیخ انصاری و ولایت فقیه
2.4- ویژگی های سبک شیخ انصاری
2.5- کتاب مکاسب شیخ



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /شخصیت شیخ انصاری
 
1- حدیث اخلاقی
در روزهای چهارشنبه حدیثی را بیان می کردیم. عن النبیّ ص أنه قال فی وصیته لعلیّ: إِيَّاكَ وَ خَصْلَتَيْنِ الضَّجَرَ وَ الْكَسَلَ فَإِنَّكَ إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تَصْبِرْ عَلَى حَقٍّ وَ إِنْ كَسِلْتَ لَمْ تُؤَدِّ حَقّاً.[1]

در این بیان، حضرت به امام ع وصیتی را مطرح می کند و می فرماید از دو خصلت باید به شدت بپردازی چون این دو خصلت می تواند بازتاب فردی و اجتماعی زیادی داشته باشد یعنی هم در حوزه مسئولیت های فردی و هم در حوزه مسئولیت های اجتماعی. اگر این دو خصلت در حوزه مسئولیت های فردی وجود داشته باشد، باعث می شود که شخص حتی نسبت به انجام تکالیف واجب خود کوتاهی کند و در نهایت برای اسقاط و رفع تکلیف، به گونه ای عمل می کند که از آن بگذرد.
خصلت اول: بی حوصلگی. خصلت دوم: تنبلی.
انسان هایی که بی حوصله می شوند و خصوصا به خودشان بی حوصلگی را تلقین می کنند و می گویند من بی حوصله هستم مشمول این روایت اند. اگر شخص، تلقین بی حوصلگی داشته باشد، خطر بسیار بیشتری دارد. انسان بی حوصله حتی نسبت به حق نیز صبر و تحمل ندارد. گاهی شخصی مطلب حقی را بیان می کند یا اقدام برحقی را انجام می دهد اما او حوصله ندارد. این بی حوصلگی در همه حوزه های فردی و اجتماعی معنا و مصداق دارد و البته خطرناک است.
عوامل این بی حوصلگی را باید شناخت تا درصدد رفع آن برآمد. یکی از آثار آن، تنبلی است. انسان به جای اینکه با نشاط و قدرت و قوت باشد و از خداوند قدرت و توفیق بطلبد و در میدان حاضر باشد، کوتاهی می کند. مراد از میدان، میدان جنگ نیست بلکه میدان تکلیف و زندگی است یعنی انسان در هر بخشی از زندگی حاضر باشد مثلا وقتی با خانواده است، و زمانی که به کلاس می رود و درس می گیرد یا درس می گوید، نشاط داشته باشد و در عرصه های فرهنگی و سیاسی با نشاط حاضر باشد. اسلام خواسته است که یک مومن دارای نشاط عملی باشد خصوصا در حوزه های رفتاری. اگر در حوزه های رفتاری و عملی این نشاط به سراغ انسان نیاید، به جای آن، کسالت و تنبلی به سراغ انسان می آید و در نتیجه این آثار بر آن مترتب می شود که حضرت به آن اشاره می کند و می فرماید: «إن ضجرت لم تصبر علی حق» یعنی حتی دوست ندارد مطلب حقی را بشنود تا چه رسد به اقدام حق یعنی قرار گرفتن در میدان عمل. «و إن کسلت لم تؤدّ حقاً» یعنی کسی که کسل باشد، حقی را ادا نخواهد کرد. این خطر بزرگی است.
لذا پیامبر اکرم اشاره می کند به اینکه برای رها شدن بشریت از این آثار خطرناک، تلاش لازم است. بحث ما در این نیست لکن اگر فرصت مناسبتری داشتیم، عرض می کردیم که چگونه انسان این کسالت و تنبلی را از بین ببرد. شاید در آینده اشاره کنیم. اکنون خیلی کوتاه عرض می کنم که از جمله اموری که انسان را از کسالت و تنبلی خارج می کند، داشتن انگیزه است لذا تأسیس انگیزه و تقویت انگیزه و استمرار بر آن امر اهمیت زیادی دارد. علاوه بر این، فرد باید آخرت گرا باشد و دنیا گرایی انسان را حتما به بن بست می رساند. فکر نکنید که این دنیا گرایی صرفا مربوط به مشرکان و ملحدان می شود، خیر بلکه گاهی شخصی که خودش را مومن می داند، ایمانش مستقر نشده و عاریه ای است و ایمان عاریه ای باعث فروکاست و ضربه به انسان است.
امر دیگری که انسان را از کسالت و تنبلی خارج می کند، توجه به ورزش است چون ارتباط زیادی بین روح و جسم وجود دارد. ما گاهی اصلا به جسم و تحرک توجه نداریم. هر نوع بی تحرکی آثار خاص به خود را دارد. عدم تحرک جسم، آثار خاص خود را دارد و عدم تحرک فکر نیز آثار خاص به خود را دارد. اصلا فکر، حرکت است «الفکر حرکة إلی المبادی و من المبادی إلی المراد». امیدوار هستیم که این حدیث مورد توجه قرار گیرد که حضرت می فرماید: إِيَّاكَ وَ خَصْلَتَيْنِ الضَّجَرَ وَ الْكَسَلَ فَإِنَّكَ إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تَصْبِرْ عَلَى حَقٍّ وَ إِنْ كَسِلْتَ لَمْ تُؤَدِّ حَقّاً.
2- شخصیت و سیره شیخ انصاری
ما تتمه بحثی در رابطه با جناب شیخ ره داشتیم. مقداری به زندگی نامه ایشان اشاره کردیم. چند نکته دیگر باید مورد اشاره قرار گیرد.
2.1- احتیاط های شیخ
شیخ اعلم فقها بود، و فقها تقریبا بلکه تحقیقا به اعلمیت شیخ اعتراف دارند و ایشان بعد از پذیرش مرجعیت، در سخنرانی خود تقلید از اعلم را مستدلّا اثبات کرد. تقلید از اعلم شاید از زمان شیخ مطرح شده باشد. در عین حال، بسیار اهل احتیاط بود. البته داستان مرجعیت، داستان خاصی است که باید با دقت مورد مطالعه قرار گیرد چون مرجعیت در نظام دینی خصوصا در ثقافه شیعیان، یک امر مقدس است که باید به سمت انسان بیاید و همین باعث میشد که مردم به مرجع، رجوع کنند و کلام او را فصل الخطاب بدانند و تکلیف خود را مشخص کنند و سبک زندگی خود را از برداشت های آن فقیه اورع یا اعلم، به دست آورند. احتیاطات شیخ بسیار زیاد بود در این حد که صاحب جواهر وقتی مرجعیت را به ایشان سپرد، به ایشان فرمود «قلّل الاحتیاط».
یکی از شاگردان شیخ به نام مرحوم آیت الله حاج ملا نصر الدین ترابی که متخلص به شاکر بود، در کتاب لمعات خود به جناب شیخ اعتراض کرده است که هیچ کس در فتوا دادن مانند شما نبوده است و بسیار سخت می گیرید که غالبا از صریحِ اظهار فتوا پرهیز می کنید و غالبا حکم به احتیاط می کنید. شیخ حتی رساله ننوشت.
شیخ انصاری پاسخ می دهد که اگر شما احتیاطات مرحوم کاشف الغطاء را ببینید، به من اشکال نمی کنید بلکه من را در فتوا دادن بسیار جسور و بی باک خواهید دید.
شیخ در جای دیگر سوگند می خورد که به خدا قسم برای من زخم خنجر از پاسخ استفتا در احکام غیر ضروری گواراتر است. شیخ در رساله خود به فتواهای ضروری می پردازد.
اساتید شیخ نیز همین مسلک را داشتند از جمله شیخ علی کاشف الغطاء و ملا احمد نراقی رضوان الله علیهم. ملا احمد در کتاب مستند الشیعه می گوید اگر کوه های نراق را بر سر من خراب کنند، تحمّلش برای من از بیان فتوایی در یک مسئله آسان تر است. فقیه حکم خدا را برای مردم بیان می کند لذا بسیار احتیاط و پرهیز داشتند و می گفتند ما در مسائل غیر ضروری اصلا فتوا نمی دهیم.
شیخ ره به سه رساله ای که برخی از بزرگان نوشتند، حاشیه زد و رساله مستقلی ندارند. نهایتا به پرسش هایی که از ایشان می پرسیدند، پاسخ می داد. آن سه رساله عبارتند از: رساله ی بغیة الطالب از شیخ جعفر کاشف الغطاء و رساله نجات العباد از مرحوم صاحب جواهر و رساله نخبه از مرحوم کرباسی اصفهانی.
شیخ مناسکی را به زبان فارسی نوشت که رساله ای مستقل در باب حج و عمره است. در هیچ مسئله ای فتوای شیخ نیامده است و همه مسائل در آنجا بر اساس احتیاط بود و خودشان فرمودند من این رساله را به این سبک تنظیم کردم که هم در این زمان و هم در زمان های بعد، نیازی به کتاب مناسک دیگری نباشد. این کتاب مناسک آنقدر مهم بود که بسیاری از بزرگان بر همین کتاب، حاشیه زدند مثل میرزای شیرازی و مرحوم آخوند خراسانی و مرحوم سید یزدی و سید اسماعیل صدر و میرزای نائینی و مرحوم شیخ عبد الکریم یزدی و مرحوم بروجردی و مرحوم سید احمد خوانساری و مرحوم شیخ محمد مهدی بیگدلی.
رساله ای از شیخ به نام کتاب مسئله چاپ شده است که به دست شیخ نوشته نشده است و این رساله مکتوب شده ی سوالات از شیخ و پاسخ های ایشان است. این رساله، ذخیرة العباد نام داد که از طهارت تا اعتکاف است. مرحوم ملا شیخ علی شوشتری این سوالات و پاسخ ها را جمع آوری کرده است. رساله دیگری به نام صراط النجات، چاپ شده است که مشتمل بر مجموعه استفتائاتی است که از شیخ صورت گرفت.
الان موقعیت خوبی برای بحث از احتیاط و نحوه جمع کردن آن با «سمحه سهله» نیست لکن بعد از پرداختن به برخی مسائل در ادامه مباحث اشاره خواهیم کرد و خواهیم گفت که چگونه باید بین احتیاط و «سمحه ی سهله» جمع کرد. اصلا احتیاط در نظام های حکمرانی چقدر می تواند نقش آفرین باشد؟ آیا احتیاط می تواند در حکمرانی نقش آفرین باشد؟ در جای خود مطرح خواهیم کرد.
2.2- ابتکارهای جناب شیخ
اشاره ای به ابتکارات شیخ خواهیم داشت و سپس به مکاسب خواهیم پرداخت لکن ابتدا به خود مکاسب و شیوه ورود شیخ به مکاسب می پردازیم تا با نگاه بازتری به بحث وارد شویم.
شکی نیست که مرحوم شیخ انصاری ره در تحولات فقهی، یکی از استوانه ها و ارکان بودند. خصوصا با مداقه هایی که در کتب خود داشتند مثل رسائل و مکاسب. مرحوم آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذریعة چند جمله ای را در رابطه با فرائد و ابتکارات شیخ در فرائد بیان می کند. من چند جمله ای را در رابطه با ویژگی های مکتب شیخ انصاری ره دارم که بعد از عبارت آقا بزرگ، مطرح خواهم کرد.
کتاب رسائل، مشتمل بر پنج رساله است یعنی قطع و ظن و برائت و استصحاب و تعادل. آقابزرگ می فرماید تقریبا می توان گفت کتابی مثل این کتاب با این ویژگی ها نوشته نشده است. ایشان مکتب اصولی کربلا را نسخ کردند و ترتیب و تنظیم تازه ای به مباحث اصولی دادند و اصطلاحات جدیدی را به علم اصول افزودند مثل اطلاق مقامی و شبهه مفهومیه و مصداقیه و مصلحت سلوکیه و تنبیهات استصحاب و حکومت و ورود و تخصیص و تخصص. ایشان شیوه های جدید استدلال را در مباحث اصولی مطرح کردند و نظریه انسداد را رد کردند و یک سازمان دهی نوین ارائه کردند. تمایز دقیق تری میان امارات و اصول عملیه مطرح کردند. حصر اصول عملیه در چهار اصل را ذکر کردند و آنها را به آیات و روایات مستند کردند.
2.3- شیخ انصاری و ولایت فقیه
برخی به شیخ انصاری ره نسبت داده اند که ایشان ولایت فقیه را نپذیرفته اند با توجه به برخی از عبارات در کتاب مکاسب. اما در این زمینه اختلاف نظر جدی وجود دارد. برخی معتقدند که شیخ به ولایت فقیه در حکومت و سیاست اعتقادی ندارد. این گروه به برخی عبارات شیخ استناد کرده اند که بر اساس این عبارات، شیخ ولایت استقلالی را در امور مربوط به جان و مال و ... صرفا برای معصوم قائل است و شیخ می فرماید این امور به فقها سپرده نشده اند. البته از نظر ما همین عبارات نیز دلالت بر پذیرش ولایت فقیه دارند. البته جای بحث مفصلی دارد و ما حدود سی سال قبل، مباحث مفصلی را در این زمینه داشتیم که هنوز جمع آوری نشده است.
برخی معتقدند که جناب شیخ مثل مرحوم صاحب جواهر از معتقدان به ولایت فقیه است. و برخی معتقدند که شیخ نیز مثل مرحوم خوئی، ولایت فقیه را در محدوده امور حسبیه پذیرفته است. مرحوم خوئی معنای گسترده ای برای امور حسبیه ذکر می کنند و می فرمایند نظام و حکومت و تشکیل حکومت از اموری است که شارع راضی به ترک آن نیست. در هر صورت، مرحوم خوئی نتوانستند بیان دقیقی نسبت به روایاتی که صاحب جواهر مطرح کرده اند در خصوص «کلّ رایة» داشته باشند. متأسفانه برخی از طلاب فهم درست و عمیقی نسبت به روایات کلّ رایة ندارند و ما حدود سی جلسه در رابطه با این روایات بحث کردیم که به صورت مقاله ای نگاشته خواهد شد.
2.4- ویژگی های سبک شیخ انصاری
یکی از ویژگی های مهم شیخ، نوآوری در علم اصول است. شیخ به مباحث نظم دادند. نوشته ای در موضوع مباحث الفاظ از شیخ نداریم اما شیخ سایر مباحث را منظم نمود. البته با توجه به مباحث گوناگونی که شیخ در مباحث اصولی خود مطرح کرده است مثل نقد اخباری گری، نوآوری خوبی در آثار ایشان دیده می شود. شیخ ابداع کننده این مباحث بوده است و شاگردان ایشان این سبک را دنبال کرده اند.
ویژگی دوم، پیرایش علم اصول از مباحث نامرتبط است. در برخی از کتب اصولی، بسیار به مباحث غیر اصولی مثل مباحث ادبی و تفسیری و علوم حدیثی پرداخته میشد و جناب شیخ نسبت به این امر پالایشی انجام دادند. ایشان دقت زیادی در تعریف علم اصول و حذف مباحث معانی حروف داشتند.
ویژگی سوم، نقد مبانی اندیشه اخباریان است. این حرکت از نوآوری های شیخ است. می دانید که مرحوم أبوالقاسم قمی کتاب قوانین را به روش صاحب معالم نوشته است و اصلا به مباحث اخباری گری ورود نکرده اند و خود را با این مباحث درگیر نکرده اند و صرفا به طرح مباحث مورد نیاز برای فقه اکتفا کرده اند. سبک نگارش کتاب قوانین معمولا تابع سبک کتاب معالم و زبدة الاصول (تألیف شیخ بهائی) است. شیخ محمد حسین اصفهانی صاحب الفصول الغرویه نیز همین سبک صاحب معالم را داشتند لذا به نقد مبانی اخباری گری نپرداختند. البته شروع نقد اخباری گری از زمان جناب وحید بهبهانی بوده است لکن جناب شیخ برای اولین مرتبه این مباحث را به اصول وارد کردند.
ویژگی چهارم، آراء جدید شیخ انصاری است. شیخ انصاری اصطلاحات جدیدی را در بخش های گوناگون جعل کردند مثل حکومت و ورود و تخصیص و تخصص و اینکه احکام وضعیه وضع جداگانه ای ندارند.
یکی دیگر از ویژگی های جناب شیخ، استخراج آراء اصولی از فقه است. برخی از بزرگان ما، کتاب اصولی نداشتند مثل صاحب جواهر. اینکه کسی آراء اصولی این بزرگان را از مباحث فقهی استخراج کند، بسیار مهم است. اساسا ما دو سبک داشتیم: سبک متکلمان و سبک فقها. متکلمان ابتدا قواعد اصولی را ابتدا ارائه و بیان می کردند و برای آنها استدلال اقامه می کردند مثل صاحب کفایه. سبک دیگری نیز وجود دارد که در بین اهل سنت نیز رایج است و آن سبکِ فقیهانه است که آراء اصولی یک فقیه را از فتاوای فقهی آن فقیه به دست آورید. مثلا شما از آراء فقهی صاحب جواهر متوجه می شوید که نظر ایشان در رابطه با اجماع منقول چیست. همچنین با مطالعه آراء مرحوم خوئی در بحث طهارت، متوجه می شوید که فتوای ایشان با نظرات اصولی ایشان انطباق ندارد. مرحوم خوئی شهرت را حجت نمی دانند اما در مورد طهارت به شهرت و اجماع استناد کرده اند. روایات ما دال بر طهارت اهل کتاب نسبت به روایات دال بر نجاست ایشان، اکثر عددا و اقوی دلالتا هستند لکن اکثر فقها قائل به اجتناب از اهل کتاب شده اند.
وقتی رساله مرحوم خوئی چاپ شد، مرحوم صدر نزد ایشان آمدند و فرمودند برخی از فتاوای شما با آراء اصولی شما منطبق نیست. تشخیص مبنای اصولی از آراء فقهی یک روش و هنر بزرگ است.
شیخ ره به معنای واقعی کلمه در علم اصول تحول ایجاد کردند. تطوّری که در حوزه های اصولی وجود دارد، از نوآوری های شیخ است. امروزه حوزه علمیه در مسیر تحول قرار می گیرد و باید نوآوری هایی وجود داشته باشد.
2.5- کتاب مکاسب شیخ
در رابطه با کتاب مکاسب به شیوه نگارش شیخ انصاری اشاره می کنم و این شیوه بسیار مهم است. کسانی که بتوانند آراء شیخ را از کتاب مکاسب شیخ به دست آورند، به معنای واقعی کلمه مجتهد اند. ما شرایع و قوانین و سایر کتب را خواندیم و دیدیم اما این کتاب مکاسب به جایگاهی رسیده است که چه به لحاظ ترجمه و چه به لحاظ شرح و چه به لحاظ حاشیه، در ردیف کتبی مثل کتب علامه حلی و محقق حلی است. بیش از پنجاه شرح و حاشیه بر مکاسب نگاشته شده است. حاشیه ها و شروح و تعلیقه های نگاشته شده بر کتاب مکاسب نشان می دهد که این کتاب هم ردیف با شرایع است چون تمام کلمات شرایع، متن درسی است.
شیخ به زیبایی مسئله را تحلیل و محلّ نزاع و اقوال در مسئله را مشخص و سیر تحول فتوا را ذکر می کند. سیر تحول فتوا می تواند در روشن شدن مسئله نقش مهمی ایفا کند. به شهرت در مسئله اشاره می کند و اگر قدما به بحثی نپرداخته اند اصل برائت را مطرح می کند. ادله همه اقوال را مطرح می کند و به نقد ادله می پردازد و به بیان قول مختار می پردازد و گاهی در ادعای خود خدشه می کند با عباراتی مثل «لکنّ الانصاف». ایشان بعد از خدشه کردن، به راحتی از مسئله عبور می کند.
شیخ متعرض به آراء اهل سنت نمی شود. در برخی از کتب مثل تذکره از علامه حلی و خلاف از شیخ طوسی تعرض به نظرات اهل سنت وجود دارد.
شیخ در استدلال خود به آیات احکام توجه دارد مثلا در ذیل آیه ﴿وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوان﴾ [2]
چهار معنا برای عدم تعاون ذکر می کند که برخی می گویند در هیچ کتاب تفسیری نیامده است.
شیخ اجماعات منقول را به عنوان مؤید و مؤکد ذکر می کند و در زمینه فقه الحدیث به صورت مفصل ورود می کند. به تعارض و حل تعارض میان روایات مختلف می پردازد و اصلا یکی از ابتکارات ایشان، بحث تعادل و تراجیح بوده است. معنای لغوی بعضی از موضوعات را موشکافی می کند مثل بیع و غناء. شیخ در بحث غناء به صورت دقیق به طرح مباحث می پردازد.
إن شاء الله در جلسه بعد به مکاسب محرمه وارد می شویم و وجه انتخاب این بحث را بیان خواهیم کرد. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] مكارم الاخلاق، الطبرسي، رضي الدين، ج1، ص434.

[2] سوره مائده، آيه 2.