تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/07/05
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
بعدا تنظیم شود/مقدمه /المكاسب المحرمة
محتويات
1- مروری بر مباحث گذشته
2- ادوار فقه شیعه
2.1- منهج، مذهب، مکتب
2.2- ادوار فقه شیعه از منظر حسن سعید
2.3- ادوار فقه شیعه از منظر آیت الله جوادی آملی
2.4- ادوار فقه شیعه از منظر برخی مولفین
2.5- نظر مختار در مورد ادوار فقه شیعه
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /بعدا تنظیم شود
1- مروری بر مباحث گذشته
مرور: عرض کردیم که ویژگی های مکتب فقهیِ یک فقیه آن است که اولا، او دارای آراء و نظریات خاص در اصول و فقه باشد البته مبتنی بر تحقیقات وسیعی که آن فقیه انجام داده است. ثانیا آن فقیه باید با نگاشتن متونی تحوّل آفرین در فقه باشد یعنی باید متونی از آن فقیه به جا مانده باشد که به نوعی به مباحث جدید در اصول و فقه اشاره دارد. ثالثا شاگردانی که آن مکتب را پی می گیرند و نظریات خاص را تبیین و مطرح می کنند، می توانند یکی از عوامل مکتب شدن آن جریان باشند.
2- ادوار فقه شیعه
2.1- منهج، مذهب، مکتب
ما امروز به نکته ای اشاره می کنیم که می تواند عنوان رساله خصوصا در سطح چهار قرار گیرد. ما در جلسه قبل بین منهج و مذهب و مکتب و مدرسه تفکیک کردیم. می توانید به کسانی که دارای آن ویژگی هستند، مکتب اطلاق کنید. مدرسه به امکنه ای اطلاق می شود که فقهایی در آن درخشیده اند و در آن مکان ها به مباحث فقهی و اصولی پرداخته اند. می توان این مدارس را به تفکیک ذکر کرد و به ویژگی های هرکدام پرداخت مثل مدرسه حله و بغداد و نجف و قم و سامرا و کربلا و تهران و خراسان و اصفهان و جبل عامل. جبل عامل یک مدرسه بود که همانطور که در جلسه قبل گفتیم، تحقیقات وسیعی در رابطه با مکتب های فقهی در جبل عامل و مدرسه فقهی و اصولی جبل عامل انجام شده است.
من نمی دانم کسی کار جامعی را برای تفکیک و تبیین مدارس انجام داده است یا خیر. کارهای جزئی انجام شده است اما کار جامعی را تاکنون ندیده ام. کتاب هایی دارم که مکاتب فقهی را بیان کرده اند که بعضا گرفتار خلط بین اشخاص و امکنه شده اند لکن به شکل جامع کاری ندیده ام. جا دارد که شخصی مکاتب فقهی از دوران غیبت صغری تا امروز را به تفکیک تبیین کند و تفاوت آنها را توضیح دهد و این بسیار خوب است. البته این مباحث تا حدودی در بحث از ادوار فقهی و اصولی مطرح شده است و ما تفطن به آنها داریم لکن به صورت مستقل مطرح نشده است. می توان از مکتب شیخ طوسی آغاز کرد که البته برخی برای شیخ مفید نیز قائل به مکتب هستند. سپس به مکاتب دیگر پرداخت مثل مکتب ابن ادریس و مکتب محقق حلی تا برسد به متأخرین که از محقق حلی آغاز می شوند و سپس خواهر زاده ی ایشان علامه حلی و سپس مکتب علامه وحید بهبهانی و مکتب فیض کاشانی و مکتب صاحب جواهر و مکتب شیخ انصاری و مکتب مرحوم بروجردی و مکتب امام ره با خطابات قانونی که امام در اصول مطرح کردند و قائل به تهذیب در اصول بودند. البته بخشی از این تهذیب را مرحوم شیخ نیز انجام دادند. جمع آوری این مکاتب، خدمت بزرگی است و حتی آقایان و مدرسین در سطوح عالی از این رساله استفاده می کنند.
برای بیان تفاوت میان مکتب شیخ طوسی و ابن ادریس، نکات خاصی وجود دارد با توجه به اینکه آثار شیخ بسیار زیاد هستند و من پیشنهادهایی در مورد نحوه ورود به این بحث دارم.
2.2- ادوار فقه شیعه از منظر حسن سعید
در این جلسه یک جمع بندی نسبت به بحث از ادوار فقه شیعه خواهیم داشت. به گونه های مختلف به بحث ادوار پرداخته شده است و تفاوت هایی در مورد این ادوار ذکر شده است و مطالبی نیز به ذهن ما آمده است که در جمع بندی مطرح خواهیم کرد.
یکی از بیان ها در این زمینه در کتاب موسوعه ی فقهای از آیت الله سبحانی مطرح شده است که در جلسه گذشته مطرح کردیم. مولف در این کتاب، هفت دوره را ذکر می کنند و در هر دوره، علمای آن دوره را نام می برند و مباحثی را در رابطه با ایشان مطرح می کنند.
هفت دوره از دلیل العروة: در کتاب «دلیل العروة»، جلد اول، نوشته جناب آقای حسن سعید که از شاگردان مرحوم شیخ حسین حلی، هفت دوره ذکر شده است: دوره اول، دوره تشریع؛ طبعا همینطور است و دوره اول، مربوط به تشریع است لکن مولف، این دوره را مختص به زمان حیات پیامبر می دانند یعنی 23 سال البته در مکه کمتر به حوزه شریعت به معنای خاص آن، پرداخته میشد و هنوز مرحله تشریع بود و بحث اجتهاد و دلیل فقاهتی و اجتهادی مطرح نبوده است.
دوره دوم، دوره بیان و تدوین است که از رحلت رسول خدا یعنی سال یازده هجری تا غیبت کبرای امام زمان ع یعنی سال 328 است.
دوره سوم، دوره تبویب است یعنی باب باب کردن مباحث فقهی که از زمان غیبت تا عصر شیخ مفید یعنی سال 400 است.
دوره چهارم، دوره تنقیح است یعنی منقّح کردن مباحث که از دوره جناب شیخ مفید تا محمد بن ادریس است. توجه کنید که مولف این کتاب، عصر شیخ طوسی را یک دوره نمی داند و دوره چهارم را از زمان شیخ مفید آغاز می کند.
دوره پنجم، دوره استدلال و استنباط است که از عصر ابن ادریس تا عصر محقق حلی و علامه حلی می باشد. درباره ابن ادریس نکاتی را بیان خواهیم کرد.
دوره ششم، دوره توسعه و تدقیق فقه است. در این دوره هم مباحث فقهی و ابواب فقهی توسعه پیدا می کنند و هم دقت هایی در مباحث فقهی توسط فقهای بزرگی صورت می گیرد از محقق تا شیخ انصاری. این دوره تا عصر شیخ انصاری ادامه یافت.
دوره هفتم، دوره تکامل فقه می باشد که از عصر شیخ انصاری تا زمان معاصر بوده است.
2.3- ادوار فقه شیعه از منظر آیت الله جوادی آملی
در کتاب شرح مکاسب از آیت الله جوادی آملی، مشتمل بر دو جلد، هفت دوره برای فقه ذکر شده است که به نظر من با کلمه ای که در انتها بیان می کنند، هشت دوره خواهد بود.
دوره اول، دوره تشریع است. این دوره از زمان پیامبر تا زمان غیبت ادامه داشته است. در تقسیم قبل، دوره بیان و تشریع تفکیک شده بودند اما طبق بیان آیت الله جوادی دوره تشریع توسعه یافته است و از عصر پیامبر آغاز می شود و تا زمان غیبت ادامه دارد یعنی سال 260.
دوره دوم، دوره تدوین است، از غیبت صغری یعنی سال 260 تا عصر شیخ طوسی یعنی سال 448.
دوره سوم، دوره تطوّر و دوره نهضت فقهی است. این دوره بسیار بسیار مهم است که از جناب شیخ طوسی آغاز می شود و تا دوران جمود و تقلید ادامه دارد.
دوره چهارم، دوره جمود و تقلید است که حتی در برخی از کتب به دوره مقلّده معروف شده است. اشخاصی مثل ابن زهره و ابو الصلاح حلبی و ابن براج از علمای این دوره بوده اند. نوآوری در این دوره در کتب مشاهده نمی شود و در این دوره تقریبا مباحث و نظرات سابق تکرار می شدند که ما در بحث جهاد و طهارت عبارات این بزرگان را آوردیم و گفتیم که حتی در بسیاری موارد، عین عبارات سابقین به کار برده شده است.
دوره پنجم، دوره نهوض و تحوّل و به نوعی دوره تطوّر ثانی است که از ابن ادریس آغاز می شود و تا محقق حلی ادامه دارد یعنی از قرن پنج تا اواخر قرن هفت. معروف ترین کتاب ابن ادریس، سرائر است. ایشان اختلافاتی با سابقین در فتوا دارد و در مباحث اصولی قائل به عدم حجیت خبر واحد است. برخی از فتاوای خاص ایشان عبارتند از: عدم جواز بیع موقوفه و نجاست زنا زاده.
دوره ششم، دوره رشد و نموّ و به نوعی دوره سوم از تطوّر فقهی است که از محقق حلی آغاز می شود و تا مرحوم بهبهانی ادامه می یابد.
دوره هفتم، دوره تطوّر و تکامل فقه شیعه و دوره چهارم از تطوّر فقه شیعه است که از اوائل قرن سیزدهم توسط مجدّد کبیر و مدرّس مدرسه جدید، یعنی جناب علامه وحید بهبهانی، آغاز می شود.
مولف در انتها می فرماید: فالحوزات العلمیة الان تعیش الدور مدرسة الشیخ الأنصاري.
2.4- ادوار فقه شیعه از منظر برخی مولفین
بیان چهارمی به صورت مفصل تر در مورد ادوار فقه شیعه وجود دارد. البته هیچ کتابی به تفصیل کتاب آیت الله سبحانی در این زمینه نیست. آیت الله سبحانی در یک جلد به صورت مفصل به بحث از ادوار و فقهای هر دوره به تفکیک پرداخته اند. شیخ انصاری در بخش مباحث الفاظ بحث کرده اند و مباحث ایشان در قالب کتبی مثل مطارح جمع آوری شده است اما شیخ بعد از اینکه کتاب «هدایة المسترشدین» و برخی کتب دیگر در شرح معالم را دیدند، نیازی به پرداختن بیشتر به این مباحث ندیدند. مثلا مرحوم میرزای قمی در قوانین به صورت مفصل به مباحث الفاظ می پردازد. زمانی که من قوانین را نزد آیت الله لاکانی در رشت می خواندم، خواندن آن چندان مرسوم نبود لکن ما خواندیم و بسیار به مباحث الفاظ می پردازد.
برخی از مولفین، ادوار فقه شیعه را نه دوره دانسته اند. این نه دوره عبارتند از:
دوره اول، دوره تشریع به مدت 23 سال که به صورت تدریجی بوده است.
سوال: آیا دوره ای سابق بر این دوره ذکر نشده است؟ چون برخی از احکام اسلام، امضایی است یعنی ما قبل تشریع را امضا کرده است.
جواب: خیر چون امضا شدن و قانون گذاری مربوط به بعد از ظهور اسلام است.
دوره دوم، دوره تبین و تدوین است که از زمان تشریع آغاز می شود و تا پایان غیبت صغری ادامه می یابد و مقداری از غیبت کبری را در بر می گیرد یعنی به سال 328 می رسد. فقهای این دوران عبارتند از: علی بن حسین بن بابویه یعنی پدر بزرگوار شیخ و مرحوم شیخ کلینی ره که از استوانه های علمی این دوره بوده اند.
دوره سوم، دوره دسته بندی و تبویب است، از سال 328 تا سال 413. از بزرگان این دوره می توان شیخ مفید را نام برد که در نقل حدیث در زمره موثق ترین افراد عصر خود بوده اند. همچنین ابن ابی عقیل و علی بن بابویه و ابن جنید و سید شریف رضی، شاگرد شیخ مفید ره، مربوط به این دوره هستند. سید رضی کتاب «الانتصار» را نوشته است.
سوال: آیا ابن ابی عقیل مربوط به دوره دوم نیست؟ چون ابن ابی عقیل مربوط به سال 329 است.
جواب: در اینجا مولف به این صورت بیان کرده است.
سوال: آیا سید مرتضی در ضمن مکتب کربلا نیست؟ چون در کربلا مدفون هستند.
جواب: بعید می دانم که ایشان جزء مکتب کربلا و حتی نجف باشند. ایشان را باید جزء مکتب بغداد حساب کرد.
کتب حدیثی در دوره سوم، تهذیب و استبصار و من لا یحضره الفقیه و ... هستند.
دوره چهارم، دوره گسترش مسائل فقه از راه تفریع و تطبیق با استفاده از اجتهاد است. این دوره با شیخ الطائفه آغاز می شود. اندیشه های شیخ بیش از صد سال یعنی تا زمان ابن ادریس، استعلا داشته است.
دوره پنجم، دوره استدلال است از ابن ادریس تا محقق حلی صاحب شرائع. این دوره حدودا صد سال بوده است.
دوره ششم، دوره گسترش استدلال و تنقیح است از عصر علامه حلی (خواهر زاده محقق حلی) تا عصر مرحوم وحید بهبهانی. از پیروان این دوره می توان شهید اول را نام برد.
دوره هفتم، دوره رشد و تکامل فقه است از عصر مرحوم بهبهانی تا عصر شیخ انصاری ره. رجال علمی در این دوران، مرحوم وحید بهبهانی و مرحوم سید علی طباطبائی مولف ریاض المسائل و مرحوم ملا ابو القاسم معروف به میرزای قمی صاحب قوانین و مرحوم آیت الله سید مهدی بحر العلوم صاحب حاشیه بر وافیه و شیخ جعفر کاشف الغطاء بودند.
دوره هشتم، دوره تدقیق در ابواب فقهی است از زمان شیخ انصاری ره. رجال این دوره، مرحوم میرزا محمد حسن شیرازی، مرحوم آخوند خراسانی، سید محمد کاظم یزدی، مرحوم ملافتح الله معروف به شیخ الشریعه، مرحوم شیخ عبد الکریم حائری و مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی بودند.
دوره نهم، دوره تلخیص مباحث فقهی است که از زمان مرحوم آخوند آغاز می شود.
2.5- نظر مختار در مورد ادوار فقه شیعه
بیانات دیگری از دیگران در مورد ادوار فقه شیعه وجود دارد. آنچه به ذهن ما می رسد و به نظر ما مناسبتر است را بیان می کنیم. ما باید دوره تشریع را، دوره ی مقام عصمت بدانیم که از پیامبر شروع می شود و تا سال 260 ادامه می یابد. اگرچه در دوران ائمه شخصیت هایی تربیت شدند اما همه آنها ذیل دوران تشریع هستند چون سِمَت تشریع و تبیین احکام بعد از پیامبر، به ائمه ع واگذار شد و ائمه مرجعیت علمی دارند. ما معتقد هستیم که ائمه سه نوع مرجعیت دارند: اولا، مرجعیت علمی که آنها دارای علم لدنی هستند. دوما، مرجعیت معنوی. ایشان به لحاظ جایگاه معنوی، مقام عصمت را دارا هستند. سوما، مرجعیت سیاسی. اختلاف بین اهل سنت و شیعه در این است که آنها مرجعیت علمی و معنوی را پذیرفتند اما مرجعیت سیاسی را نپذیرفته اند.
تعابیر اهل سنت نسبت به امام صادق و امام باقر، از جامع ترین تعابیر نسبت به ائمه ع است. البته به لحاظ عصمت و الهی بودن دانش و علم ائمه، نگاه متفاوتی نسبت به ما دارند و لذا نگاه آنها به ائمه، نگاه به عالم دین بوده است و به همین جهت وقتی امام زین العابدین به شهادت می رسند، از این تعبیر استفاده می کنند که فقیهی از فقها از دنیا رفته است.
شاگرد: همانگونه که به حجاج بن یوسف نگاه می کردند، به امام صادق نظر داشتند و فرقی نمی دیدند.
استاد: بین علم امام صادق و علم حجاج، تفاوت قائل بودند و شخصیت امام را بسیار بزرگ می دانستند. بدون تردید مقامات علمی ائمه را برتر از دیگران می دانستند. افرادی مثل صوفیه نزد امام باقر ع می آمدند برای نصیحت کردن امام اما در انتها اعتراف می کردند که ما آموختیم و نصیحت پذیرفتیم. افرادی مثل ابو حنیفه نسبت به امام صادق ع تعابیر زیادی دارند. بالاتر از همه اینها در مورد امیر المومنین ع در زمان بعد از رحلت پیامبر وجود دارد مثل «لو لا علی لهلک عمر» و «لو لا علی لهلک عثمان» و «لو لا علی لهلک ابوبکر» که هر سه در کتب اهل سنت ذکر شده است و هر سه در حوزه مرجعیت علمی و قضایی بوده است. هر جا مشکل علمی مطرح بود، دست به دامان ائمه ع می شدند. البته در یک زمان می گفتند نزد علی ع برویم که باب العلم و باب الحکمه و باب الجنه است. من هر سه تعبیر را در کتب اهل سنت دیده ام.
بنابراین جایگاه علمی و مرجعیت علمی ائمه را پذیرفته اند مثلا در زمان امام صادق هیچ کس را به لحاظ علمی بالاتر و برتر از امام صادق نمی دانستند. علمای اهل سنت هیچ کس را برتر از امام باقر به لحاظ علمی نمی دانستند و در سایر دوره ها نیز به همین صورت بوده است.
علاوه بر این در رابطه با مرجعیت معنوی، پذیرش بیشتری در میان اهل سنت وجود داشته است چون هیچ کدام از اهل سنت ادعای عصمت نداشته اند.
در مجموع به نظر ما و با توجه به مبنای کلامی در حوزه شریعت، بعد از رحلت پیامبر، تمام مقامات پیامبر غیر از وحی به ائمه ع داده شده است از جمله مقام تبیین، ﴿لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ﴾[1]
مقام تفسیر و مقام حفظ آیات. بنابراین دوره تشریع را شامل عصر ظهور و حضور تمام معصومین می دانیم. البته تعبیر «بیان شریعت» و اجتهاد و فقاهت در مورد ائمه نباید به کار برده شود اگرچه در مورد شاگردان ایشان به کار برده می شود.
کتاب آیت الله سبحانی مشتمل بر چهارده جلد و بسیار ارزشمند است که جا دارد شما از فرصت های خود استفاده کنید و این کتاب را مطالعه کنید. ایشان عصر منهجة الحدیث و الاجتهاد را یک دوره دانسته اند اما من فکر می کنم باید از زمان غیبت صغری تا زمان شیخ طوسی را عصر حدیث بدانیم یعنی به نوعی می توان این زمان را فقه مأثور دانست البته به صورت غالبی یعنی غالبا فقه ما در این زمان به صورت مأثور بوده است یعنی یا خود عبارت معصوم ع مشتمل بر فتوا بوده است یا با حذف و اضافاتی در فتوا می آمده است مثل شیخ صدوق و مرحوم کلینی که نظرات خود را در عنوان باب ذکر می کردند مثل کاری که صاحب وسائل انجام داده است. به نظر ما بهتر است که عصر حدیث و فقه مأثور را از عصر اجتهاد یعنی زمان شیخ طوسی تفکیک کنیم خصوصا با توجه به عظمت علمی شیخ طوسی و کتب متعدد و فقه مقارن ایشان. کتاب نهایه از شیخ با کتاب خلاف و مبسوط خیلی متفاوت است. در کتاب نهایه نظرات شیعه را ذکر کرده است و در کتب دیگر، نظرات دیگران را ذکر می کند.
اما بعد از شیخ، اتفاق خاصی رخ نداد و تأسیس مکتبی در کار نبود و همان مکتب قبلی بیان می شد اگرچه ما قائل هستیم که مجموعه نظام فقهی فقها، مکمّل آن دوره است اگرچه تطوّر خاصی در آن دوره رخ نداده باشد و رکود و تقلید حاکم باشد همانطور که در مورد دوره بعد از شیخ، دوره تقلید را به کار برده اند. در اغلب دوره ها تکامل فقه صورت می گیرد مثلا در دوره ابن ادریس به دلیل قائل شدن به عدم حجیت خبر واحد به ایشان توهین کردند و معنای این نظریه ابن ادریس را کنار گذاشتن تمام روایات دانستند. ابن ادریس تطوّر و تحول جدیدی در فقه به وجود آوردند.
نکته: مشهور شده است که ابن ادریس نوه دختری شیخ طوسی بوده است لکن ما اصراری بر این مطلب نداریم.
شاگرد: مرحوم قاضی ابن براج نیز هم دوره ابن ادریس و نیز موجب تطوّر فقه بود.
استاد: بله اما ایشان نظرات بدیعی نداشتند و مقلّد شیخ بودند.
بعد از دوره ابن ادریس، دوره محقق حلی است و بعد از ایشان، دوره مرحوم بهبهانی قرار دارد و بعد از ایشان، دوره شیخ انصاری است. حتما باید شیخ را یک دوره و یک مکتب بدانیم. امروزه بسیاری از افراد از شیخ انصاری متأثر هستند و حتی از تعبیر «شیخ» به صورت مطلق در مورد ایشان استفاده نکردند و به جای آن از تعبیر «شیخ اعظم» استفاده کردند. مکتب ایشان باید در جای خود مفصلا مورد بحث قرار گیرد. ما در این بحث اصراری بر نظر خود نداریم چون بحث فتوا و اجتهاد مطرح نیست لذا از این تعبیر استفاده کردیم که «مناسبتر آن است که این تقسیم را بپذیریم». برداشت و نظر ما در این مسئله، به نوعی، ترکیبی از چهار تقسیمی است که سابقا بیان کردیم. و تتمه کلام را ان شاء الله در جلسه بعد بیان خواهیم کرد.
و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] سوره نحل، آيه 44.