تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/06/29
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
جایگاه فقه اسلامی/مقدمه /المكاسب المحرمة
محتويات
1- روایت اخلاقی
2- بیان چند نکته به عنوان مقدمه
2.1- نکته اول: معنای فقه در قرآن و روایات
3- استقلال احکام اسلامی
3.1- نظریات مختلف در زمینه ی پیشینه ی احکام اسلامی
3.1.1- ادله قائلین به نظریه اول
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /جایگاه فقه اسلامی
خدای بزرگ را شاکر هستیم از اینکه این توفیق را به ما داد تا بتوانیم مباحثاتی داشته باشیم که ان شاء الله دانش دین و دانش معرفت و دانش فقه ما افزوده شود و نسبت به وظایفی که بر عهده ما گذاشته شده است، شناخت بیشتری پیدا کنیم.
1- روایت اخلاقی
تیمّنا و تبرّکا روایتی را بیان می کنم که مرحوم کلینی در باب بذل العلم آن را نقل کرده است. این روایت از امام صادق علیه السلام است: محمد بن یحیی عن احمد بن محمد بن عیسی عن محمد بن اسماعیل بن بزیع عن منصور بن حازم عن طلحة بن زید عن أبی عبد الله علیه السلام قَالَ: قَرَأْتُ فِي كِتَابِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَى الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ؛ لِأَنَّ الْعِلْمَ كَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ[1]
.
امام علیه السلام می فرماید: در کتاب علی ابن ابی طالب علیه السلام قرائت کردم که حضرت فرمودند: خدای تبارک و تعالی از جاهلان عهدی نگرفته است که ابتدا که دنبال علم باشند و طلب علم داشته باشند مگر اینکه اول از عالمان این عهد و پیمان رو گرفتم که به وظیفه خودشان عمل کنند به این جهت که اصلاً علم قبل از جهل بوده است. اگر شما به نظام تکوین نگاه کنید، می بینید که در نظام تکوین خدای تبارک و تعالی لوح و قلم و ملائکه و ... را ابتدا آفریده است و در نظام انسانی نیز جناب آدم را با مجموعه ای از علم و دانش آفریده است ﴿وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَة﴾[2]
یعنی در خلقت بشر نیز اولین فرد را عالم آفریدیم ﴿وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها﴾ البته الاسماء چیست؟ الفاظ است یا مسمّیات؟ بحث دیگری است که اکنون جای بحث از آن نیست. قطعاً الفاظ مراد نیست. یا مسمّیات اراده شده است یا مسمّیات و الفاظ یعنی حقایق. به همین جهت از عالمان عهد و پیمان گرفتند که به وظیفه خود عمل کنند.
در مورد اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّين [3]
بعضی از آقایان می فرمودند: این هجرت در جایی که لازم باشد، اول بر عالمان است و عالمان باید این هجرت را داشته باشند تا بتوانند بستری را برای تعلیم فراهم کنند. عبارت این حدیث شریف، بسیار دقیق است: لِأَنَّ الْعِلْمَ كَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ. إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَى الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ یعنی ابتدا از عالمان عهد می گیرد. لذا امیرالمومنین علیه السلام در نهج البلاغه می فرماید قوام الناس به اربعه است یعنی اگر این چهار شخص به وظایف خود عمل کنند، مشکلات جامعه مرتفع خواهد شد. یکی از آنها عالم است و دیگری جاهل. وقتی که عالم تعلیم می دهد، جاهل باید یاد بگیرد. دو دسته دیگر، فقیر و غنی هستند که اگر غنی چیزی به دستش می رسد، به فقیر کمک کند اما فقیر نیز نباید خود را فقیر نگه دارد یعنی نباید به تکدی گری عادت کند. اگر همه به وظیفه خود عمل کنند بالاخره مشکلات جامعه حل خواهد شد.
بنابراین آنچه در این عبارت آمده است، وظیفه عالمان را سنگین می کند. کسی که به معنای واقعی کلمه عالم است، مهمترین وظیفه اش، تعلیم است و البته جاهل نیز لازم هست که این علم و این دانش را بیاموزد و از خود رفع جهل کند، چون دشمنی در جامعه بیشتر به واسطه همین جهل است النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا[4]
.
امیدوار هستیم که خدای تبارک و تعالی به همه ما توفیق دهد که بتوانیم به وظایف خود در این زمینه عمل کنیم.
2- بیان چند نکته به عنوان مقدمه
معمولا از ابتدا وقتی که وارد درس و بحث ها و کتب می شدیم، کمتر در رابطه با کتاب ها بحث می شد که این کتاب ها ما را به چه جایگاهی می رساند. یعنی روز اول استاد وارد متن کتاب می شد و متن کتاب را توضیح می داد اما اینکه مثلاً این اصول فقه چه نتیجه و خروجی به دنبال خواهد داشت، کمتر مورد بحث قرار می گرفت. در حوزه ی درس های خارج نیز تقریبا همین گونه است. بالاخره برخی از دروس خارج، موضوع محور هستند و برخی کتاب محور هستند و کتابی را مورد بحث قرار می دهند. هر کس به حسب ذوقیات خود یکی از این کتاب ها را محور قرار می دهد. برخی جواهر را محور قرار می دادند مثل مرحوم آیت الله بهجت که البته من در این حوزه کمتر محضر ایشان رسیدم. بیشتر در درس اصول ایشان شرکت کردم. بعضی افراد متن جواهر را متن کتاب درس خارج خود قرار می دهند.
من حدود دو جلسه در رابطه با برخی از مسائل که شاید مفید باشد صحبت می کنم و متنی که انتخاب کردیم و سبک مرحوم شیخ و مکاتب و مدارس را توضیح می دهیم. همچنین ادوار هفتگانه یا نهگانه یا بیشتر یا کمتر را مورد اشاره قرار خواهیم داد و حتما به جناب شیخ می رسیم که ایشان در یکی از این دوره ها نقش اساسی و تأسیسی دارد. لذا در مورد شیخ، نکاتی را عرض خواهیم کرد و تحولی که ایشان در اصول و فقه پدید آوردند، مورد اشاره قرار می دهیم. سپس مقداری در مورد کتاب مکاسب شیخ صحبت می کنیم که چه شد که این کتاب به عنوان متن درسی قرار گرفت.
2.1- نکته اول: معنای فقه در قرآن و روایات
نکته اول: «فقه» در قرآن و احادیث به معنای مصطلح نیامده است و شما موردی از استعمال این لفظ به معنای مصطلح نمی یابید. اگر این واژه در قرآن و روایات به کار برده شده است، به معنای آگاهی مطلق یا آگاهی عمیق است. «فقه» به معنای مصطلح یعنی آشنایی با احکام فرعی با ادله تفصیلی را در قرآن و روایات پیدا نمی کنید. در مباحث پیش رو به این نکت خواهیم پرداخت که از کجا و چه زمانی این واژه به این معنا در آمد.
تفقّه در آیه ﴿فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّين ﴾[5]
به معنای فهم عمیق نسبت به دین است و دین در این آیه به معنای شریعت خاص نیست بلکه شامل مجموعه ی معارف دینی می شود که شامل فقه اکبر و اصغر و اوسط است. شریعت به معنای عام، همان دین است و شریعت به معنای خاص، فقه مصطلح است.
سوال: اکبر و اوسط و اصغر به چه معنا هستند؟
جواب: توضیح خواهم داد.
در روایت از امام صادق علیه السلام آمده است: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً فَقَّهَهُ فِي الدِّينِ.[6]
در فرصت مناسب جستجو کنید و ببینید که فقه به چه معانی به کار رفته است. فقه به معنای آگاهی و درک و فهم به کار برده شده است که در برخی موارد به معنای آگاهی عمیق و در برخی به معنای آگاهی مطلق است.
باید مشخص شود که معنای اصطلاحی فقه از چه زمانی پدید آمده است. آیا این معنای اصطلاحی قبل از هجرت پدید آمده است یا بعد از آن؟ اما مطلب روشن این است که علم فقهِ مصطلح یعنی آگاهی ژرف نسبت به احکام شرعی در مورد افعال مکلفین از طریق ادله تفصیلی، از ضروری ترین نیازهای جامعه اسلامی است و از ظریف ترین و پربارترین شاخه های معرفت به شمار می رود چون در همه حوزه ها نقش آفرین است حتی در سبک زندگی البته با یک رویکرد حداکثری. اگر ما یک رویکرد حداکثری نسبت به دین داشته باشیم که صحیح نیز همین است، فقه می تواند در تمام شئون زندگی ما مثل شئون سیاسی و فرهنگی و فردی و اجتماعی و مدنی نقش آفرین باشد.
برخی افراد، عباراتی را بر فقیه و مجتهد تطبیق کرده اند مثل عبارتی که از رسول خدا آمده است: سَائِلِ الْعُلَمَاءَ وَ خَالِطِ الْحُكَمَاءَ وَ جَالِسِ الْكُبَرَاء[7]
. مرحوم شهید در کتاب منیه، این علما را به مجتهدین در فقه اصغر معنا کرده است. حکما را مجتهدین در اصول معنا کرده است و کبرا را مجتهدین در اصول و فروع معنا کرده است. در تفسیر دیگری آمده است که مراد از عالم، کسی است که اوامر الهی را می داند اما به آنها عمل نمی کند. به نظر من این تفسیر صحیح نیست. همچنین در تفسیر دیگر، حکما را به کسانی تفسیر کرده اند که حتی به اوامر الهی آشنا نیستند لکن برخی مسائل را می دانند و کبرا را به کسانی تفسیر کرده اند که هم از علم و هم از عمل بهره دارند یعنی عالمِ عامل هستند. این مطلب، تطبیق است که در موارد مختلفی آمده است.
در مورد روایت إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَة[8]
نیز تطبیقات متعددی وجود دارد. شاید بتوان بیست جلسه در مورد این حدیث بحث کرد. من در گذشته پانزده جلسه در مورد این حدیث صحبت کردم. مرحوم امام و ملاصدرا و میرداماد هرکدام بیان هایی در مورد این روایت دارند. در هر صورت برخی «آیة محکمة» را به عقاید تفسیر کرده اند و «فریضة عادلة» را به علم فقه تفسیر کرده اند و «سنة قائمة» را به اخلاق تفسیر کرده اند. در برخی از کتب در مورد «فقه» این گونه تطبیقات آمده است اگرچه واژه فقه اصلا در روایت و آیه به کار برده نشده باشد.
وقتی واژه فقه را در آیات و روایت جستجو کنید، یقینا معنای مصطلح را پیدا نمی کنید خصوصا در زمان نزول آیات، فقه به معنای مصطلح امروزی به کار برده نمیشده است. به همین جهت برخی فقه را به معنای عام تری گرفته اند که همه شئون دینی را شامل شود. فقهی که شامل مباحث خداشناسی و اعتقادات و باورها شود، فقه اکبر خوانده می شود. چه بسا این فقه، برترین علم باشد چون برتریِ یک علم، به برتریِ معلوم است و معلومی برتر از خداوند ندارید لذا خداشناسی برترین علم است. در کتابی از ابن حزم اندلسی به نام «مراتب العلوم» در خصوص مراتب علم بحث شده است که هر علمی در چه مرتبه ای قرار دارد از علوم حقیقی و اعتباری. در غرب اشخاصی مثل اسپنسر و آگوست کنت، بیان دیگری در رابطه با مراتب علوم دارند که اکنون مورد بحث ما نیست.
اما آنچه در رابطه با نفس آدمی و فضایل و اخلاق است، فقه اوسط خوانده می شود چون عمل به احکام نیز به جهت تربیت کردن نفس است یعنی یکی از فلسفه های مهم در حوزه فقه و شریعت به معنای خاص، تربیت شدن انسان است و انسان باید با نماز و روزه تربیت شود لذا در همه حوزه ها انسان باید احکام عملی را بداند حتی در حوزه تجارت که موضوع بحث ما است؛ ِ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَر[9]
.
اما فقه اصغر مربوط به افعال مکلفین و دانستن حرام و حلال است. از این تقسیم برداشت نشود که فقه، علم کوچکی است. این اصغر و اکبر بودن به لحاظ معلوم و متعلق علم است چون خداوند متعال، بالاترین و برترین معلوم است. شرافت علم، به شرافت معلوم است. انسان نیز دارای مرتبه بلندی است و در قرآن در مورد خلقت هیچ موجودی، مبارک باد گفته نشده است مگر در مورد انسان. خداوند وقتی به خلقت انسان می رسد می فرماید: ﴿فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقين﴾ [10]
لذا مشخص می شود که انسان، احسن المخلوقین است.
سوال: آیا روایتی در مورد این سه اصطلاح اصغر و اوسط و اکبر وجود دارد؟
جواب: من روایتی را در مورد تطبیق فقط اوسط بر اخلاق ندیده ام. این تطبیق را علما و خصوصا حکما و عرفای ما مطرح کرده اند. حتی در میان فقها نیز این تطبیق را ندیده ام. اما این تطبیق بدون وجه نیست یعنی مستدلّ است چون می توان به واسطه شرافت معلوم، شرافت را به علم داد.
3- استقلال احکام اسلامی
ما اکنون ادعایی را مطرح می کنیم که نیاز به عنایت دارد. ادّعا: اسلام، هم در فقه اکبر و هم در فقه اوسط و هم در فقه اصغر، قانون و ضابطه دارد مستقلا و در هیچ کدام از این سه بخش، وامدار دیگران و متأثر از دیگران نیست یعنی خود اسلام این معارف را به ارمغان آورده است. لذا می بینید که پیامبر وقتی وارد مکه می شود، چون با مخالفینی روبرو است که ملحدان اند، مباحث خداشناسی را مطرح می کند و در مدینه کمتر از احکام و فقه اصغر بحث می کند. ابتدا باید از کفر و شرک بیرون آورده شوند و سپس به شریعت پرداخته شود. لذا خطاب های مدنی در قرآن، «یا أیّها الذین آمنوا» است و خطاب های مکی در قرآن، «یا أیها الناس». البته ممکن است در برخی موارد، آیه ی مکی مشتمل بر خطاب «یا أیها الذین آمنوا» باشد. نکته مهم این است که نوع مخاطب در مکه با نوع مخاطب در مدینه متفاوت است.
داخل پرانتز این نکته را بیان کنم که یکی از آقایان در گذشته با ما رساله سطح چهار داشت که متأسفانه در ایام کرونا، فوت کرد. هنوز کسی به این بحث نپرداخته است و ایشان مطالبی را آماده کرده بود. بحث ما در این بود که آیا در حوزه تبلیغ، باید احکام را به صورت تدریجی آموزش دهیم همانطور که پیامبر احکام را تدریجی آموزش دادند؟ این سوال باید مورد بررسی فقهی قرار گیرد که بسیار مهم است.
بنابراین ادعا این است که شریعت اسلام و فقه اسلام، وامدار کسی نیست. این بحث را مطرح می کنیم به این جهت که برخی از مستشرقان ادعا کرده اند که فقه مسلمانان وامدارِ فقه رومیان است و از فقه رومیان برگرفته است. به غربیانی که شرق شناس باشند، مستشرق گفته می شود. گفته اند که بعد از فتح شام توسط مسلمانان، فقه مسلمانان از فقه رومیان متأثر شد. شام در قرن هفتم در زمان خلیفه دوم فتح شد که شامل سوریه و لبنان و اردن و بخشی از فلسطین می شود. این منطقه در زمان های مختلف تحت سلطه گروه های مختلف بود مثل هخامنشیان و ساسانیان و ... که بعدا در زمان خلیفه دوم توسط مسلمانان فتح شد. قوانینی که تا مدّت ها در آن منطقه حاکم بود، قوانین رومیان بوده است از جمله «البیّنة علی المدّعی و الیمین علی من انکر».
3.1- نظریات مختلف در زمینه ی پیشینه ی احکام اسلامی
جمع بندی: در این زمینه که آیا فقه اسلام، متأثر از فقه رومیان است، سه نظریه وجود دارد: یک نظریه این است که اسلام اساسا فقهی نداشته است لذا فقه خود را از فقه رومیان گرفته است. نظریه دوم قائل به این است که هیچ شباهتی بین فقه اسلام و فقه رومیان وجود ندارد و نظریه سوم می گوید ممکن است تشابهاتی بین فقه اسلام و فقه رومیان وجود داشته باشد. هر کدام از این سه نظریه، قائلینی دارد. مثلا گلتیهر در کتاب «گفتگوهایی از اسلام» و فون کریمر در کتاب «تاریخ فرهنگ شرقی در عهد خلفا» نظریه اول را پذیرفته اند و به ادله ای تمسک کرده اند که من به برخی از آن ادله اشاره خواهم کرد. شخصی به نام آیموس در کتاب «قانون مدنی روم» همین نظریه را پذیرفته است. این بحث بسیار مهم است.
من استاد زبانی داشتم که روحانی بود و در آمریکا تا مقطع دکتری درس خوانده بود. در آمریکا خود دانشگاه موضوع پایان نامه ی دکتری را معین می کند و به او گفته بودند که دانشمند بودن محمد را اثبات کنید. یعنی وحیی در کار نبوده است. همین تعیین موضوع باعث شد که ایشان انصراف دهد. تلاش های زیادی در این زمینه انجام شده است که بزرگان اسلام را به عنوان مغز متفکر و دانشمند معرفی کنند نه به عنوان کسی که از علم الهی بهره مند بوده است. جا دارد در این زمینه بسیار بیشتر کار و بحث شود که فقه ما کاملا مستقل است و متأثر از فقه دیگری نبوده است. این مطلب را ما باید اثبات کنیم. اگر این مباحث در دانشگاه های مختلف جهان مثل هاروارد و کمبریج مطرح شد، ما باید بتوانیم این نظریه را اثبات کنیم. لذا باید عالم به زمان باشیم.
این مطلب نسبت به شرایع گذشته مطرح نشده است. البته می توان در مورد سایر شرایع نیز همین بحث را در قالب مقاله یا پایان نامه پیگیری کرد. در بحث حقیقت شرعیه این بحث را می توان طرح کرد که الفاظ شرعی در شریعت اسلام به همین معنا در شرایع سابق به کار می رفتند لکن با شکل و مصداق خاص دیگری مثلا صوم در مسیحیت به شکل دیگری بوده است.
ممکن است شباهت هایی بین شریعت اسلام و شریعت رومیان وجود داشته باشد مثلا در اخلاق رومیان از نکاتی بحث شده است که در اسلام نیز مطرح اند. به عنوان نمونه به کتاب اخلاق نیکوماخوس مراجعه کنید. در این کتاب از عدالت و عفت و شجاعت سخن می گوید که ما نیز آنها را پذیرفته ایم و اساسا این موارد همگی از جنود عقل اند.
البته توجه شود که قائلین به نظریه اول، مطالب افزون تری را در کتب خود بیان می کنند مثل اینکه مسلمانان اهل تمدّن نبوده اند لذا قوانین مدنی نداشته اند. ما ادّعا داریم که قوانین اسلام به هیچ وجه متأثر از قوانین رومیان نیست البته این به این معنا نیست که هیچ شباهتی بین قوانین رومی و قوانین اسلامی وجود ندارد و لذا ما از نظریه سوم دفاع می کنیم.
سوال: فقه در «فقه رومی» به معنای مصطلح اسلامی است یا معنای دیگری دارد؟
جواب: مباحث حقوقی را شامل می شود که بیشتر به مباحث قضایی و مدنی و جزایی اختصاص دارد.
سوال: با این توضیح، احکام امضایی را چگونه می توان توجیه کرد؟ احکام ما در هر صورت در برخی از موارد، برگرفته از احکام آنها است.
جواب: احکام ما برگرفته از احکام رومیان نیست چون در همین موارد نیز شارع، بنای عقلا را که مستند حکم بوده، امضا نموده است.
سوال: در مورد بنای عقلا چه می گویید؟
جواب: بنای عقلا بحث دیگری است و بحث فعلی ما درباره تاثیر گرفتن احکام اسلامی از احکام رومیان است.
3.1.1- ادله قائلین به نظریه اول
قائلین به نظر اول، چند دلیل ارائه کرده اند از جمله اینکه:
دلیل اول: وقتی سرزمین شام در بخش قیصره که مشتمل بر بخشی از فلسطین است، توسط مسلمین فتح شد، همین قوانین رومی در مدارس آن سرزمین تدریس می شدند و بعد از پیروزی اسلام، مسلمانان به همین قوانین گردن نهادند. در بخشی از عبارت این قائلین آمده است که مسلمانان در آن زمان بهره ای از تمدّن نداشتند لذا متأثر از تمدّن موجود شدند.
شما می دانید که مستشرقان معمولا نسبت به اسلام، نگاه تقابلی و تعارضی داشتند حتی در ترجمه قرآن لذا طعنه می زدند. این تعبیر بسیار زشت است که «مسلمانان بهره ای از فرهنگ و تمدّن نداشتند و لذا باید از جامعه ای که در فرهنگ و تمدّن از آنها پیشی گرفته است، بهره گیرند».
دلیل دوم: با مشاهده پاره ای از قوانین روم و قوانین اسلام نه تنها تشابه می بینید بلکه متوجه می شوید که متن برخی از قوانین، عینا تکرار شده است مثل اینکه «مدّعی باید شاهد بیاورد و منکر باید قسم بخورد».
خلاصه: خلاصه ی مطالب مذکور این است که برخی از مستشرقان با استناد به دو دلیل، ادعا می کنند که فقه اسلامی متأثر از فقه رومیان است و آن دو دلیل عبارتند از: فتح شامات توسط مسلمانان و تشابه میان برخی از قوانین. ما باید نسبت به این دو استدلال پاسخ دهیم. در جلسات ابتدائی از بحث مقداری در این مباحث قرار می گیریم و سپس نکاتی را در مورد شیخ و همچنین در مورد مبنای خودمان و همچنین درباره کتاب هایی که شما باید ملاحظه کنید، بیان خواهیم کرد.
و صلّی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] الکافی- ط دار الحدیث، الشيخ الكليني، ج1، ص100.
[2] سوره بقره، آيه 31.
[3] روضة الواعظين و بصيرة المتعظين( ط- القديمة)، الفتّال النيشابوري، ابو علي، ج1، ص11.
[4] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص501، حکمت 172.
[5] سوره توبه، آيه 122.
[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص32.
[7] منية المريد، الشهيد الثاني، ج1، ص125.
[8] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص32.
[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج5، ص150.
[10] سوره مؤمنون، آيه 14.