جلسه 1403/12/21

بسم الله الرحمن الرحیم



تحلیل پیوند عوالم وجود با حقیقت ولایت/حقیقت شناسی لیلة القدر و مراتب نزول /معارف و حکمت اسلامی



 
موضوع: معارف و حکمت اسلامی/حقیقت شناسی لیلة القدر و مراتب نزول /تحلیل پیوند عوالم وجود با حقیقت ولایت
 
تبیین حقیقت لیله القدر در روایات تفسیری
پیش از این، مطالبی پیرامون حقیقت شب قدر و تفسیر سوره مبارکه قدر ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ﴾ طی چند جلسه ارائه گردید؛ لکن بخشی که بیشتر مورد اهتمام و تقاضای فضلا جهت تبیین و تشریح افزون تر قرار گرفت، مسئله حقیقت لیلة القدر بود. فی الواقع در خصوص چیستی و حقیقت لیلة القدر، معانی و تفاسیر بسیار مفصلی مطرح شده است. برخی از این مباحث صبغه عرفانی داشت که به تفصیل تبیین شد و همچنین بیانات شریفی نیز از اعاظم و بزرگان در این خصوص نقل گردید. علاوه بر این، روایات ویژه ای نیز در این باب وارد شده است که در این محفل شریف به آن ها می پردازیم.
﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ﴾ شخصی از محضر مستطاب حضرت موسی بن جعفر علیه السلام پرسش می نماید و بر اساس آنچه در حافظه است، در این حدیث شریف، حضرت واژه حم را به وجود مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تفسیر می فرمایند. بدین معنا که مراد از حم حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم و مقصود از وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ وجود مبارک حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام است. همان گونه که مستحضرید، پیش تر در یک جلسه مفصل بحث نمودیم که مفاهیم متعددی ممکن است از یک واژه واحد استنباط شود؛ و این امر منافاتی با صحت وضعی واژه ندارد، بلکه حاکی از تعدد مفاهیم است. این تکثر و تعدد مفاهیم مانع از آن نمی شود که آن حقیقت واحد و وجود واقعی دچار تبدل گردد، بلکه تمامی این مفاهیم در نهایت به یکی از مصادیق حقیقی ارجاع می یابند؛ این روایت در کتاب شریف اصول کافی مسطور است.
متعاقب آن مبحث تفصیلی که طرح آن بسیار ضروری و شریف بود و حتی در علم اصول فقه نیز جهت استنباط معانی عمیق از الفاظ روایات بهره وافری از این قاعده برده ایم، اکنون در حوزه تفسیر به این مهم می پردازیم. ملاحظه می فرمایید که در اینجا امام علیه السلام درصدد تبیین مقصودی هستند که حقیقت آن عالم معنا بوده و در این سوره و آیه شریفه مندرج است. شایان ذکر است که در مواضع متعدد تفسیری، واژگانی به وجود مبارک امیرالمؤمنین علی علیه السلام تفسیر و تاویل شده است.
فَقَالَ النَّصْرَانِيُّ آن شخص پرسش گر مسیحی بوده است. روایت مذکور تفصیلی است؛ در این روایت مرد نصرانی عرضه می دارد إِنِّي أَسْأَلُكَ أَصْلَحَكَ اللَّهُ حضرت فرمودند بپرس. قَالَ أَخْبِرْنِي عَنِ الْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَنَطَقَ بِهِ ثُمَّ وَصَفَهُ بِمَا وَصَفَهُ پس حضرت این گونه فرمودند حَم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ و امام علیه السلام تا این بخش از آیه شریفه را تلاوت فرمودند. سپس آن شخص پرسید مَا تَفْسِيرُهُمَا فِي الْبَاطِنِ؟ یعنی باطن و حقیقت این آیات نخستین سوره مبارکه دخان چیست؟ حضرت فرمودند أَمَّا حَم فَهُوَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ این حدیث شریف در اصول کافی مندرج است وَهُوَ فِي كِتَابِ هُودٍ الَّذِي أُنْزلَ عَلَيْهِ وَهُوَ مَقْصُورُ الْحُرُوفِ در خصوص این موضوع شریف، اعاظم بیانات بسیار لطیفی ارائه فرموده اند و خلاصه تفسیر برخی از این کلمات خاصه یا حروف مقطعه در طلیعه سوره ها تبیین گردیده است. حضرت در ادامه فرمودند وَأَمَّا الْكِتَابُ الْمُبِينُ فَهُوَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَأَمَّا اللَّيْلَةُ فَفَاطِمَةُ عَلَيْهَا السَّلَامُ
سپش فرمودند وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى ﴿فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ﴾ حَكِيمٍ بدین معنا که در آن حقیقت عظمای لیلة القدر، امور به طور کامل از یکدیگر متمایز و جدا می گردند، یعنی يُخْرَجُ مِنْهَا خَيْرُ كَثِيرٌ به گونه ای که خیر کثیر منفک و ممتاز می شود و آنچه از سنخ حکمت و حکیمانه است متمایز می گردد ﴿فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ﴾ از آنجا که حدیث شریف بسیار مفصل است، از ذکر عبارات بعدی خودداری می کنیم؛ لکن در ادامه روایت آمده است که آن مرد نصرانی از این تفسیر عمیق حضرت مسرور گردید و بهره وافری برد. غرض بنده از استدلال به این روایت، با توجه به ادامه آیه شریفه که می فرماید ﴿أَمْراً مِنْ عِنْدِنَا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾ این است که وجه شواهد و شاهد اصلی بحث کنونی ما، انطباق حقیقت لیلة بر وجود مقدس حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها است، آن جا که روایت تصریح دارد وَأَمَّا اللَّيْلَةُ فَفَاطِمَةُ عَلَيْهَا السَّلَامُ
روایت دوم نیز مؤید همین معناست. در این موضع که لیلة القدر به وجود مقدس حضرت فاطمه سلام الله علیها تفسیر شده است، مقصود ذاتی، حقیقت وجودی ایشان است. حضرت امام خمینی قدس سره نیز در بیانات تفصیلی خود مطالب ارزنده ای ارقام فرموده اند که به طور قطع مورد مداقه سروران قرار گرفته است، هرچند اجمالی از آن در شب های گذشته معروض گردید. لکن در این محفل مایل به طرح نکاتی هستم که گمان می رود توجه سروران به آن ها، کمک شایانی به جمع بندی مباحث شب های گذشته نماید.
معناشناسی لیل و تبیین قوس نزول و صعود
واژه لیل را به مرتبه نزول نور تاویل نموده اند؛ بدین معنا که هرگاه نور از مرتبه خود تنزل یابد، آن مرتبه نازله نسبت به مرتبه عالیه، لیل محسوب می شود. همان گونه که گفته می شود سایه فلان شیء، این سایه مرتبه ای از ظلمت یا همان لیل است. چنان که در منظومه نصاب الصبیان نیز آمده، یوم و لیل در تقابل با یکدیگر قرار گرفته اند. در این مراتب، تنزل نور تا آخرین مرحله نزول آن، همگی در افق لیل واقع می شود. این روند در واقع همان قوس نزولی است که از آن به لیله تعبیر می شود. متعاقب آن، سیر در قوس صعودی آغاز می گردد تا سالک به سوی خورشید حقیقت و نور مطلق حرکت کند؛ به گونه ای که هر دم بر روشنایی نور افزوده شود تا به اصل و معنا و حقیقت نهایی واصل گردد. شب قدر مرتبه ای است که از بدوِ فهم و درک ما آغاز می شود و آن ابتدای فهم، لیلِ سلوکی ماست. این لیل همواره صعود می یابد و هر سالکی به میزان استعداد و منزلت خویش ارتقا می یابد تا به آن حقیقت غایی نائل آید. بنابر این، این امر دارای ظاهری و باطنی است؛ باطن آن ناظر بر سیر صعودی است و ظاهر آن ناظر بر تقدیراتی است که معین می گردد و لیلة القدر را شکل می دهد. حقیقتِ اصل، همان لیله است، لکن این لیله متصف به قدر و تقدیرات معین می گردد.
تمثیل تجلی نور در کثرات و نحوه شکل گیری تقدیرات
در گذشته علمای سلف تمثیلی در این باب ارائه فرموده اند که به سبب سهولت فهم آن، بسیار کارآمد است. هم اکنون نیز در بیت قدیمی مجالس ما که سروران تشریف می آورند و یادآور قدماست، این ویژگی برقرار است؛ دریچه ها و درها دارای شیشه های مشبک با اشکال گوناگون اعم از مثلث، مربع و اشکال هندسی دیگر و با الوان مختلف نظیر سرخ، زرد و کبود هستند. هنگامی که خورشید در طلیعه صبح بر این شیشه ها می تابد، تشعشع انوار در فضای اتاق جلوه بسیار زیبایی خلق می کند. بزرگان سلف این پدیده مشهود را به عنوان تمثیل برمی گزیدند و ما نیز به آن تمثیل می جوییم. ایشان می فرمودند نوری که در پس این پنجره و در وجود دارد، نوری واحد، بسیط و یکنواخت است؛ اما وقتی از این مجاری محدود عبور می کند، متعین شده و حد و مرز می یابد و به اشکال مسدس، مثمن، مثلث و دیگر اشکال هندسی درمی آیند. بنابراین، این تکثر احوال و رنگ ها پس از عبور از آن بی رنگیِ نوری رخ می دهد که در پس در و پنجره می تابد. حقیقتِ قدر را نیز این گونه تبیین فرموده اند؛ نوری که تابش می یابد، همان تنزل رحمت عامه الهی است که به عوالم پایین نزول می کند و سپس در مجاری قدرها و تقدیرهای معین قرار می گیرد. این رحمت در قالب تقدیرات معین، تشخص و تشکل یافته، الوان و خصوصیات گوناگونی به خود می گیرد. این تشبیه به دلیل محسوس و مشهود بودن، به بهترین نحو حقیقت امر را منعکس می سازد.
بر اساس این تمثیل، بزرگان در صدد بیان این حقیقت هستند که اتصال این سیر صعودی به نور مطلق و رحمت واسعه الهی است که از آن به مقام قضا تعبیر می شود و سالک به آن مقام نائل می گردد؛ لکن هنگامی که مقدر می شود، واجد حدود و اندازه های مشخص می گردد. در وجود مبارک و نازنین حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، این تقدیر به منزله لیلة القدر بودن ایشان است؛ یعنی تمامی آن معانی بلند ملکوتی و حقایق معنوی در وجود مقدس ایشان تجلی و انعکاس می یابد و ایشان مظهر و مبین تمامی آن حقایق و مجرای فهم آن ها در عالم امکان هستند؛ از این روی، آن حضرت به عنوان حقیقت لیلة القدر معرفی شده اند.
حقیقت لیله القدر در رتبه قلب مطهر پیامبر اکرم
حدیث شریف دیگری نیز در این باب وجود دارد که بسیار مشهور است. بنده بخشی از آن را قرائت می نمایم. این روایت با عبارت بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آغاز می شود و با عبور از مقدمات آن، به این بخش می پردازیم إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ لِرَسُولِهِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ إِلَى آخِرِهَا فَهَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ يَعْلَمُ مِنْ الْعِلْمِ شَيْئاً لَا يَعْلَمُهُ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ أَوْ يَأْتِيهِ بِهِ جِبْرِئِيلُ فِي غَيْرِهَا فَإِنَّهُمْ سَيَقُولُونَ لَا فَقُلْ لَهُمْ فَهَلْ كَانَ لِمَا عَلِمَ بُدٌّ مِنْ أَنْ يَظْهَرَ فَيَقُولُونَ لَا فَقُلْ لَهُمْ فَهَلْ كَانَ مِمَّا أَظْهَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَإِنْ قَالُوا لَا فَقُلْ لَهُمْ فَمَنْ حَكَمَ يَحْكُمُ اللَّهُ فِيهِ اخْتِلَافٌ فَهَلْ خَالَفَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ فَيَقُولُونَ نَعَمْ فَإِنْ قَالُوا لَا فَقَدْ نَقَضُوا أَوَّلَ كَلَامِهِمْ فَقُلْ لَهُمْ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ
در حقیقت، عظمت شب قدر و معانی والای آن به گونه ای است که خلایق اگر هم مرتبه ای از آن را دریابند، صرفاً به شأنی از شئون آن واصل شده اند. حقیقت تامه آن به وجود کامل، اتم و اکمل نفس نفیس رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بازمی گردد. چنان که پیش تر در حدیثی قرائت نمودیم، حقیقت لیلة القدر که ظرف نزول رحمت الهی است، به قلب مطهر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تفسیر شده است؛ و پرواضح است که قلب مطهر حضرت زهرا سلام الله علیها و پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله وسلم همان لیلة القدر حقیقی است که معانی قدر و تقدیرات الهی در آن متعین شده و سپس بر وجود نازنین این ذوات مقدسه نازل می گردد. این امر حقیقتاً منوط به آن نفس زکیه و طاهره ای است که قابلیت تام جهت دریافت و گیرندگی این فیض را داراست.
تحلیل فلسفی مراتب ادراک و تنزل حقایق در عوالم سه گانه
در عصر حاضر تمثیلاتی ارائه می شود، لکن در گذشته نیز حکما تمثیلی لطیف مطرح می فرمودند که ابتدا به ذکر آن پرداخته و سپس به تمثیلات معاصر رجوع می نماییم. حکما این گونه استدلال می فرمودند: قوه باصره و ساختار چشم را در نظر بگیرید که امور مختلف را مشاهده می کند. چگونه و در کدام موضع این مرئیات و مشاهداتی را که با دقت تمام در برابر دیدگان خود می بینید اعم از مشاهدات خانوادگی، کتب، یا اشیائی نظیر میز و صندلی، محقق می شوند؟ آیا در رگ ها و اعصاب متصل به چشم، اثری مادی از این مرئیات وجود دارد؟ خیر، در آن عصب ها و حتی در ساختار مغز نمی توان عکسی مادی از این اشیاء یافت. فی الواقع، این ادراک زیبایی های عالم وجود فراتر از این سازوکار مادی است. این امر مشابه دوربین های تصویربرداری معاصر است؛ در درون دوربین، فلز یا عدسی مادی تصویر را در خود جای نمی دهد، بلکه فرآیندی رخ می دهد که تصویر در رسانه دیگری ثبت گردیده و در آنجا قابل رویت می گردد. کارکرد باصره نیز بر همین منوال است. تمثیل بزرگان بر این مبنا بود که چگونه می توان عین این ابعاد، حجم ها و متراژهای محسوس را مادی وار به ساختار مغز منتقل کرد؟ باصره صرفاً این امور را رصد می کند، اما انتقال حقیقت این شهود از طریق اعصاب به مغز، نظیر سیم متصل به دستگاهی نمایشگر است. پرواضح است که این فرآیند انتقالی مستلزم وساطت مرتبه ای لطیف است تا عالم عینی با ظرافت خاصی به باصره و سپس به مغز منتقل گشته و ادراک گردد. این تمثیل حکما در گذشته، امروزه در پدیده گیرنده های تلویزیونی آشکار است؛ امواج در فضا منتشرند لکن بدون دستگاه گیرنده قابل ادراک نیستند، اما دستگاه تلویزیون با قابلیت گیرندگی خود، امواج را دریافت کرده و برنامه ها را بازنمایی می کند. این فرآیند مشابه عملکرد تلفن های همراه و سایر فناوری های ارتباطی معاصر است.
به طور کلی، مقصود از این تمثیلات بیان جریان نزول است که امری کاملاً صحیح است؛ لکن سنخ نزول تفاوت دارد. به این معنا که محسوسات در باصره نازل شده و سپس مرتبه ای از آن به صورت تصویر ذهنی در مغز مستقر می گردد و دوربین های تلفن همراه نیز عملکردی مشابه دارند. غرض عینی این است که نزول جمیع رحمت های الهی بر همین منوال است؛ تا زمانی که تنزل نیابد و در رتبه خاص خود مستقر نگردد، حد و مرزی نمی یابد. از این روی، حکما سه مرتبه را تفکیک نموده اند که حضرت امام خمینی قدس سره نیز این آراء شریفه را پذیرفته اند. مرتبه نخست، عالم واقع و نفس الامر است. مرتبه دوم، عالمی است که جنبه گیرندگی داشته و همانند قوه خیال در انسان است که اگرچه تصاویر را از واقع اخذ می کند اما به بازسازی و ساخت تصویر می پردازد. تشبیه اعاظم بر این اساس است که قوه خیال مستقر در نفس انسانی، نمودی از عالم خیال در عالم واقع است که از آن به عالم مثال تعبیر می شود. گروهی نیز اصطلاحات خیال متصل و خیال منفصل را به کار برده اند؛ خیال متصل ناظر به مرتبه درونی انسان ها و خیال منفصل ناظر به مرتبه بیرونی و فرامادی است که بدان آگاهی می بریم، لکن امروزه اصطلاح رایج همان عالم مثال است. این عالم مثال با عالم حقیقت مرتبط بوده و مثالی از آن حقیقت مطلق است. چنان که در بحث عملکرد باصره و دوربین های تصویربرداری تمثیل شد، این پدیده عینا همان تجلی نزولی است. فی الواقع تنزل از عالم حقیقت به عالم مثال یا همان خیال منفصل رخ می دهد و سپس از این مرتبه به انسان کامل منتقل می گردد که قابلیت دریافت تام حقایق را داراست. چنانچه نفس سالک از سنخ نفس مطهر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم باشد، حقایق را به نحو اتم دریافت می دارد و در غیر این صورت، ادراک به صورت محدود و به میزان مرتبه نازله حاصل می شود، هرچند که این مراتب همگی به اصل حقیقت منتسب هستند؛ این تفصیل ناظر به دو مرتبه نخستین بود.
مرتبه سوم تنزل حقایق و کیفیت هبوط ملائکه و روح
شایسته است مرتبه سوم نیز تبیین گردد، هرچند سخن به درازا می کشد اما طرح آن گریزناپذیر است. مرتبه سوم در کلام بزرگان، مرتبه حقیقت مادی است. دو مرتبه پیشین فاقد هرگونه جنبه مادی بودند. عالم معنا که از آن به عالم عقل نیز تعبیر می شود، عاری از هرگونه مقدار، شکل و وزن بوده و مرتبه تجرد مطلق محسوب می شود. مرتبه دوم یعنی عالم مثال یا همان خیال منفصل، واجد مقدار، حد و اندازه است؛ واژه قدر نیز ناظر به همین سنجش پذیری و میزان است. با تنزل از عالم معنا، حقیقت به مرتبه ای تنزلی وارد شده و واجد اشکال و خصوصیات می گردد؛ نظیر تمثیل پیشین پنجره و تابش آفتاب و پدیدار شدن الوان و اشکال گوناگون. با این حال، جمیع این مراتب واجد نوعی تجرد هستند و حقیقت معنا عاری از وزن و شکل مادی است. پس از تنزل از این مرتبه، حقیقت واجد اشکال متنوع و حدود معین گردیده و سپس وارد عالم ماده می شود که واجد وزن، شکل و ابعاد مادی است. ویژگی متمایز عالم ماده حضور حجم، ابعاد و وزن به شکل مادی است، در حالی که در مرتبه پیشین، حد و مرز وجود داشت لکن فاقد وزن مادی بود. این مباحث منشا طرح دیدگاه های عمیقی از سوی اعاظم گردیده است که در صورت توفیق در جلسات آتی بدان خواهیم پرداخت. مسئله این است که تنزل ملائکه و روح بر اساس آیه شریفه ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ﴾ در شبی که برتر از هزار ماه است، چگونه واقع می شود و ظرفیت پذیرش آن ها به چه نحو است؟ چنانچه این تنزل صرفاً تا افق عالم مثال باشد، هبوط ملائکه در مقام مثال خواهد بود؛ اما بر اساس برخی روایات، تعداد ملائکه به قدری کثیر است که مایه تحیر می گردد و علمای اعلام از این نصوص معانی بسیار ظریف و بلندی استنباط فرموده اند. در حد اشاره معروض می دارد که حقیقت بال و پر گشودن ملائکه زیر پای طالبان علم و علما چگونه تفسیر می شود؟ آیا این صرفا تمثیلی برای بیان شرافت و عظمت مقام علم است یا اینکه ملائکه به هنگام تنزل، واجد ابعاد و مقادیر مثالی می گردند بدون آنکه مادی محض شوند؟ این نظریه منطبق بر آراء حضرت آیت الله العظمی حسینی رفیعی قزوینی قدس سره است؛ شخصیت بزرگواری که گرچه خود تمایلی به شهرت نداشتند اما به این نام شناخته شدند. ایشان از اساتید حضرت امام خمینی قدس سره بودند و بنده نیز در محضر شریفشان تلمذ نموده و بهره وافری بردم. در مباحثی که در محضرشان مطرح بود، ایشان پیرامون حقیقت اجنحه و بال های ملائکه و منشا قدرت آن ها مطالبی افاضه می فرمودند که چگونه این بال ها زیر پای علما گسترده می شود تا اسباب ارتقا و عظمت آنان فراهم گردد. مطالعه این احادیث شگفتی عظیمی در خصوص حقیقت ملائکه ایجاد می کند. در برخی تعابیر تفکیکی میان ملائکه سماوی و ارضی صورت گرفته است؛ شاید در این موضع، ملائکه ارضی مد نظر باشند که از حیث خلقت با ملائکه سماوی تفاوت دارند. بدین معنا که ملائکه سماوی مجرد محض هستند چنان که رای برخی بزرگان است و ملائکه ارضی از سنخ جسم لطیف به شمار می روند؛ دیدگاهی که مرحوم علامه مجلسی و دیگر اعاظم بدان متمایل بوده و در خصوص حقیقت روح نیز مطالب مشابهی ابراز داشته اند. در هر حال، این امر از مسائل بسیار حائز اهمیت علمی است.
بنابراین اقتضا می کند جهت تبیین خصوصیات ملائکه، رویکرد بحث را دقیق تر نماییم؛ این که ملائکه ارضی چه ویژگی هایی دارند و آیا گستره زمین را به گونه ای پر می سازند که مجالی برای عبور و جلوس باقی نماند؟ یا اینکه احاطه آن ها از سنخ احاطه مجردات است که به سبب تجرد محض فاقد حجم و خصوصیات مادی هستند؟ لکن اگر این ملائکه مجرد محض نباشند، وقوع چنین امری چگونه متصور است؟ در این باب دیدگاه های متنوعی مطرح گردیده که اطاله کلام در آن ها موجب خروج از موضوع اصلی بحث خواهد شد؛ اما جهت وضوح مطلب ناگزیر از اشاره به برخی ابعاد آن هستیم. امشب آن سرور گرامی در جلسه حضور ندارند تا به شیوه معهود بر طوالت مقدمات ما خرده بگیرند؛ مقدماتی که برای وضوح بحث چیده می شود و ایشان را کم حوصله می نمود. پرواضح است که اگر بنا بر تفسیر تحت اللفظی آیات شریف و اکتفا به معانی لغوی محض باشد، مقصود به سرعت حاصل می گردد، لکن حقیقت تفسیر مستلزم موشکافی این معانی عمیق است. بلی، جایگاه ایشان امشب خالی است تا اظهار نظر فرمایند؛ سلام علیکم؛ پیشنهاد بنده این است که مباحث ضبط شده و برای ایشان ارسال گردد. یکی از موضوعاتی که نیازمند امعان نظر و تحلیل علمی عمیق است و همراهی سروران را می طلبد، تبیین همین مسئله است؛ چرا که بنا بر این نیست که بنده همواره به نحو متکلم وحده به ارائه بحث بپردازم. شایان ذکر است شواهد روایی متعددی در این خصوص وارد شده است که فراتر از چند خبر واحد بوده و در حد تواتر معنوی ارزیابی می شود؛ به گونه ای که تمامی این نصوص بر یک حقیقت دلالت دارند. برخی از این روایات واجد جنبه های تفسیری و برخی دیگر دارای جنبه های تاویلی هستند که دسته بندی شایسته آن ها با همفکری سروران، افق های علمی جدیدی را می گشاید. در این مرحله، جهت آشنایی با سیر بحث معروض می دارد که آیه شریفه تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ و آیه متعاقب آن، با این تبیین کاملاً روشن می شود. با اتخاذ این رویکرد که حقیقت شب قدر ناظر بر جنبه معنوی و نزول علم و معرفت الهی است، تمامی معانی یادشده وضوح یافته و پیوند و اتصالی واقعی میان این ابعاد برقرار می گردند.
مراتب سه گانه علم الهی در حکمت ابن سینا و تطبیق آن بر مسئله استهلال
در پایان این مقال، رخصت فرمایید نکته ای شگرف از جناب شیخ الرئیس ابوعلی سینا نقل نموده و بحث را تا جلسه آتی خاتمه بخشیم. ایشان در آثار خود، از جمله در کتاب شریف الاشارات و التنبیهات که با شرح محقق طوسی مزین گردیده، و نیز در سایر آثار خویش این مطلب را به نحو مبسوط تبیین فرموده اند؛ مبنی بر اینکه علم الهی واجد سه مرتبه توصیفی است. مرتبه نخست، علم به ذات و حقیقت ذات باری تعالی است که همان علم بسیط مطلق است و حق تعالی به ذات خود و جمیع اسماء و صفات خویش علم ذاتی دارد. مرتبه دوم، علم به مبدا جمیع حقایق است؛ این علم حضرت باری تعالی که منشا توحیدی داشته و واجد وحدت حقیقی است، ناظر به جمیع شئون مربوط به صفات و خصوصیات اسماء حسنی در تکوین موجودات مجرد و مادی است. ایشان می فرماید این مرتبه از علم، متاخر از مرتبه علم به ذات بوده و همراه با این صفات و خصوصیات است. مرتبه سوم، علم فعلی است که ناظر به افعال الهی است. شایان ذکر است امشب به جهت نزول باران، برخی از سروران از جمله جناب حاج احمد آقا که پرسش پیرامون حدوث یا قدم کلام الله داشتند، تشریف ندارند؛ دیدگاه شیخ الرئیس بر این است که علم به افعال، ملازم با خود افعال است. البته این امر منافاتی با جریان علم به اسماء در مرتبه علم فعلی ندارد، لکن لازمه علم فعلی همزمانی آن با افعال است. جریان نزول علمی نیز بر اساس این مبنا قابل توجیه است؛ یعنی چنانچه کتاب الله و کلام الله را به افعال الهی ارجاع دهیم، این امر از سنخ علم فعلی خواهد بود که واجد حدود، مقادیر و مراتب مشخص است و با رسیدن به مرتبه معین خویش، محقق می شود. در این موضع مناسب است تمثیلی پیرامون مسئله استهلال ارائه نماییم تا بحث با مسائل ماه مبارک رمضان پیوند یابد. همواره شاهد آراء گوناگون فقهی در خصوص رؤیت هلال هستیم؛ اینکه آیا رؤیت با ابزار و تلسکوپ ملاک است یا رؤیت با چشم غیرمسلح. شایان ذکر است پیش از ولادت ماه، هلال در وضعیت محاق قرار دارد که به سبب متوجه بودن بخش تاریک آن به سمت زمین، غیرقابل رؤیت است؛ لذا در این حالت ولادت ماه محقق نگردیده است. ولادت ماه منوط به خروج از محاق و پدیدار شدن نخستین شعاع نوری هلال است؛ از این روی، ملاک تحقق هلال خروج واقعی از محاق است، خواه با چشم غیرمسلح رصد شود یا با ابزار اپتیکی. در هر صورت، وجود هلال شرط لازم برای رؤیت است. روایت شریف صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ ناظر به همین امر عینی است. انعکاس تصویر در ذهن، اندیشه یا روح ناظر، منوط به وجود خارجی هلال است؛ بنابراین جمیع امور بر همین قاعده استوارند. تا زمانی که حقیقت شیء موجود نباشد، علم فعلی بدان تعلق نمی گیرد. علم نوع بشر به علم فعلی پروردگار بازمی گردد؛ لکن علم حضرت حق به افعال خویش، همزمان با صدور فعل محقق می شود که علاوه بر مرتبه علم به ذات و صفات، به عنوان مرتبه سوم علم الهی تبیین شده است.
مطلب نهایی در خصوص مسئله استهلال این است که رؤیت منوط به تحقق عینی شیء است. دیدگاه فقهی ما بر این مبنا استوار است که حقیقت تکوینی ماه کامل واحد است؛ در شب چهاردهم که ماه به صورت بدر کامل درمی آید، در سراسر کره زمین یک حقیقت واحد وجود دارد؛ چرا که ماه جرمی خارج از جو زمین بوده و تشعشع آن عینی است و هر ناظری در هر نقطه از زمین که توانایی رصد داشته باشد، همان بدر واحد را مشاهده می کند. پس از گذر از شب چهاردهم، جریان تنزل ماه آغاز می گردد تا بار دیگر به وضعیت محاق منتهی شود. طلیعه این جریان نیز با هلال خرد آغاز می گردد. این امر در هر موضع که رصد شود، هلال شب نخست است؛ از این روی، اعاظم فقه از جمله حضرت آیت الله العظمی خوئی قدس سره به آیه شریفه ﴿وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ﴾ استناد فرموده اند که ناظر به منازل تکوینی ماه است. این منازل تکوینی استمرار یافته تا ماه به تدریج خرد گشته و وارد محاق شود که امری تکوینی و واقعی است. فایده این تغییرات تکوینی در آیه شریفه ﴿يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ﴾ تبیین گردیده است تا معیار سنجش زمان و تکالیف باشد. این قاعده در خصوص خورشید نیز جاری است؛ لکن مبنای تقسیم بندی روزهای ماه بر مدار قمر استوار است. محاسبه فصول سال و تطورات اقلیمی بهار و غیر آن نیز بر اساس حرکت خورشید صورت می پذیرد، هرچند تطبیق دقیق آن پیچیدگی های خاص خود را دارد. لکن محاسبات قمری دقیق و همگانی است؛ شب هشتم یا هفتم در همه آفاق به یک نحو جریان دارد. این نظم عینی در واقع مظهر علم فعلی حضرت باری تعالی است. این تدبیر پروردگار در تکوین قمر و تعیین مواقیت، ناشی از حکمت الهی است. در نهایت، تعبیر ﴿يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ﴾ مبیین این حقیقت است که این مواقیت عمومی بوده و تفکیک پذیر نیستند. در جمع بندی تمثیلات معروض می دارد که ما با سه مرتبه مواجهیم: نخست، حقیقت علم به ذات الهی؛ دوم، علم به مبدا حقایق که ناظر به اسماء و صفات است؛ و سوم، علم فعلی که ناظر به افعال الهی است. این مباحث مقدمه درک جریان تنزل علمی است که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نازل شده است؛ چرا که منشا کل رحمت ها، علم الهی است و تنزل ملائکه و روح بر اساس آیه شریفه ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ﴾ مظهر هبوط این نعمات و برکات در لیلة القدر است که فرع بر مقام فعل و از مجاری تدبیر پروردگار به شمار می رود.