جلسه 1403/12/20

بسم الله الرحمن الرحیم



تحلیل وجودی نزول و مراتب ذکر/حقیقت سوره قدر /معارف اسلامی



 
موضوع: معارف اسلامی/حقیقت سوره قدر /تحلیل وجودی نزول و مراتب ذکر
 
موضوع حائز اهمیتی که در بحث شب گذشته تا حدودی بدان ورود یافته و تبیین گردید، این حقیقت است که باری تعالی خطاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود ﴿وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ﴾ و متعاقب آن، در مقام بیان عظمت این شب، ابراز داشت ﴿لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ﴾ که در این خصوص، تفصیلات وافری ارائه و برخی از ویژگی های ضروری بربسته به آن ذکر شد.
مبانی معرفتی حقیقت لیل و مراتب حجاب نوری و ظلمانی
اما در محفل علمی امشب، دو مبحث بسیار ارزشمند و کلیدی مطمح نظر است که اعاظم اهل عرفان حقیقی و متصل به واقعیت، آن را این گونه تقریر نموده اند که واژه ی لیل در تقابل با یوم قرار دارد؛ چنان که در کتب لغت و نصاب نیز یوم به روز و لیل به شب معنا شده است. این مسئله، امری بسیار ظریف و عمیق است؛ چه اینکه در تحلیل حقیقت شب، حقیقت امر چنین منکشف می گردد که شب در واقع سایه ی نور به شمار می رود. افزون بر این، در مباحث معرفتی، حجاب ها بر دو صنف منقسم گردیده اند: حجب ظلمانی و حجب نوری. حجاب های برخاسته از ظلمت و تاریکی مانع رؤیت می شوند، اما حجب نوری ناشی از شدت و کثرت نورند؛ نوری که چندان فراتر از حد ظرفیت مُدرِک تجلی می کند که مانع رؤیت می گردد و خود به حجاب مبدل می شود. در مقام بحث از تنزل و نزول، بدین معناست که آن شئون و جنبه های نوریِ دارای نورانیت مطلق، تنزل می یابند. این تجلی و نورانیت چنان مرتبه ای از نزول را طی می کند که برای مخاطب قابل احساس، تفاهم و ادراک گردد؛ اساساً غایت این تنزل، حصول ادراک و احساس است. از این روی، لیل در اینجا نمودی از عالم غیب، ملکوت اعلا و عالم معناست که تشخص می یابد؛ شبی که حامل مرتبه ی قدر نیز هست. گذشته از معانی متعددی که برای قدر برشمرده اند، یکی از ابعاد آن، حد و تشخص علمی یا همان تعین است؛ بدین معنا که در این لیل، تعین حاصل می شود.
مراتب تنزل نور الهی و حقیقت هبوط ملائکه
شایان ذکر است که برترین و والاترین تعینِ این نورِ پرعظمتِ مستقر در لیل — شبی که دربردارنده مرتبه تقدیر، شرف، منزلت و در عین حال اندازه و تحدید مشخص است — حقیقتی قدسی همتای همان حقیقت نورانی فوقانی است؛ با این تمایز که به سبب وصول به مرتبه تنزل، این لیل به تدریج و پله پله متناسب با ظرفیت افراد و اشخاص، نازل می گردد. یکی از جلوه های بارز و روشن این تنزل، هبوط حضرت روح الامین، جبرئیل علیه السلام، است که همگام با این تنزل، در آیه شریفه ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ﴾ بدان اشارت رفته است. مفسران متعددی بر این باورند که جمیع ملائک به اذن و تحت تدبیر روح الامین هبوط می فرمایند؛ چرا که ایشان در حقیقت پیشوا و رئیس ملائکه به شمار می روند. این تنزل با واقعه ی شریف بعثت خاتم الانبیاء، حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم که سرآغاز رسالت و نبوت آن وجود گرامی از جانب حق تعالی است، تقارن و تناسب تام دارد؛ و این نزول خطیر یعنی نزول قرآن کریم بر قلب مطهر پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله وسلم واقع می گردد؛ نزولی که در کمال اِعجاز و اِتمام است و مستجمع جمیع اسماء الهی است. پیش تر نیز تبیین گردید که این نزول شگرف، با وساطت اسم اعظم الهی و جمیع اسماء حسنی، بر وجود نازنین پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم همزمان با آن بعثت باشکوه جریان یافته است.
پژوهش در نسبت وجودی معصومین علیهم السلام با حقیقت لیلة القدر
برخی از عارفان شخیص و اندیشمندانی که متصف به زیور اندیشه و معنا بوده اند، از فحوای پاره ای ادعیه و روایات مأثوره استنباطاتی داشته اند. اینجانب نیز بخش هایی از این معارف را مکتوب نموده ام که با همیاری سروران معظم و با بهره گیری از ابزارهای نوین پژوهشی — چنان که جناب آقای شفیعی که امشب شرف حضور دارند و تجهیزات مقتضی همراهشان است — می توانیم موارد متناسب را جستجو و مستند کنیم. شایسته است این طرح پژوهشی به کمال رسد که اثری بسیار وزین خواهد بود. در اینجا یاد و خاطره مرحوم آقای شفیعی را گرامی می داریم و جهت شادی روح ایشان صلواتی نثار می نماییم (اللهم صل علی محمد وآل محمد). مصادف با سالگرد رحلت آن فقید سعید، داماد گرامی اخوی مکرمتان است که پیوسته در طلب علم بودند و پرسش های علمی مطرح می فرمودند. ما را با آن مرحوم مباحثات مفصلی جریان داشت و مقرر بود ایشان این مبحث را تکمیل فرمایند؛ چه اینکه در پی تبیین نسبت وجودی حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام و رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم با حقیقت لیلةالقدر بودند. از آنجا که این سنخ از معارف عرشی قابل عرضه به همگان نیست، بنده شمه ای از آن را با ایشان در میان گذاشته بودم و ایشان نیز تتبعاتی انجام دادند. گمان می رود دست نوشته های ایشان اکنون در اختیار سرورانی باشد که بتوانند آن را استخراج نمایند؛ هرچند برخی فصول آن را به بنده ارائه نموده بودند، اما به غایت نیازمند تحقیق ممتد و اهتمامی بس گران است.
تأویل حقیقت لیلة القدر به قلب مطهر پیامبر اکرم
در میان مأثورات روایی و ادعیه شریفه، اشاراتی به چشم می خورد دالّ بر اینکه قلب مطهر رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم همان لیلةالقدر حقیقی است و لیلةالقدر به قلب شریف حضرت مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم تاویل و تفسیر شده است. در این مقام، برخی از پژوهشگران با این چالش مواجه گردیده اند که چگونه می توان این حقیقت را با گزاره ی تفضیل بر هزار ماه ﴿لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ﴾ سازگار ساخت؟ بی تردید، اینکه مرتبه ای از آن حقیقت قدسی شب قدر در قلب مطهر حضرت رسول متجلی است، امری است مسلم و غیرقابل انکار. لکن سخن در این است که خود وجود نازنین ایشان مجرای تنزل است و حقیقت لیلةالقدر نیز ناظر به همان قلب منوری است که وحی بر آن نازل می گردد. در این خصوص، نظرات گوناگونی مطرح گردیده است؛ از جمله حضرت امام خمینی قدس سره — بر اساس آنچه در حافظه دارم و زمانی پیرامون این موضوع بحث شد — این مشرب را بسیار ارزشمند قلمداد نموده و با عنایت به بیانات پیرامونی ایشان، معلوم بود که درصدد تایید صحت و حقانیت این کلام بوده اند. شایسته است در پی یافتن شواهد و مستندات متقنی در این زمینه باشیم تا زوایای آن روشن شود. اما در باب تفضیل شب قدر بر هزار ماه، این پرسش مطرح است که این برتری به چه ویژگی و خصوصیتی بازمی گردد؟ در این موضع، برخی مفسران این گونه تقریر نموده اند که اگر مراد از هزار ماه، ادوار نبوت هزار پیامبر باشد که وحی بر آنان نازل می شده، این شب قدرِ محمدی از جمیع آن ادوار برتر و والاتر است. به بیانی دیگر، تفوق قلب مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بر سایر انبیاء عظام مد نظر است؛ هرچند مشهور آن است که تعداد انبیاء الهی صد و بیست و چهار هزار نفر است، لکن عدد هزار در اینجا می تواند ناظر به کثرت و مرتبه ای فراتر باشد. اگر مبدأ تحلیل را قلب مبارک نبی مکرم اسلام قرار دهیم، قهراً و بنا بر تفصیلی که در جلسه سابق ارائه گردید، سایر انبیاء نیز به تناسب مرتبه خویش واجد این تجلی بوده اند و حقیقتِ محمدی بر جمیع آنان فضیلت و برتری دارد. این امر مبتنی بر فرضیه ای علمی است که تحقیق پیرامون آن و یافتن مؤیدات روایی، دعایی و قرآنی آن ضرورت دارد. بنده نیز در مطالعات شب گذشته خود بدین نتیجه رسیدم که این فرضیه، دیدگاهی شایان توجه است که باید در تبیین و تثبیت آن کوشید.
تبیین بلاغی و تفسیری آیه استماع قرآن و ذکر رب
از دیگر فرامین الهی در متن قرآن کریم، آیه شریفه ﴿وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ است که در ادامه آن، آیه مبارکه وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ﴾ قرار دارد. این خطابِ وحیانی متوجه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بوده و تمام این ویژگی ها ناظر به نفس زکیه و مقدس آن حضرت انشا شده است. در بخش نخست یعنی آیه وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ خطاب عام است که همگان تلاوت قرآن را استماع نموده و با سکوت و انصات مطلق، از نجوا و گفت وگو اجتناب ورزند تا مشمول رحمت الهی گردند. اما در عبارت وَاذْكُرْ رَبَّكَ به طوری که در علوم بلاغی، از جمله در مباحث کتب «مطول» و «مختصر المعانی» تبیین گردیده، قاعده ظریفی در فصاحت و بلاغت وجود دارد که گاه خطاب در قالب جمع ایراد می شود لکن ملاک و غرض اصلی، فردی خاص است؛ یعنی توجه کامل معطوف به آن فرد یگانه است، چرا که او مصداق اتم و اکمل بوده و اهلیت و ادراک والاتری دارد. از این روی، هرچند آیه با خطاب عامِ استماع آغاز گردید، اما خطاب غایی و عالی متوجه وجود نازنین پیامبر است که واذكر ربک؛ یعنی همزمان با استماع قرآن، قلب مطهرت متذکر و متوجه حضرت باری تعالی باشد. خداوند متعال می فرماید وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ.
مراتب ذکر و آثار فیزیولوژیک آن در ارگانیسم بدن
شئون و مراتب ذکر الهی متعدد و متنوع است. مرتبه ای از ذکر وجود دارد که با وجود خطاب عام، غرض اصلی آن فرد خاص یعنی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم است؛ همان گونه که در علم بلاغت مبرهن است، التفات به یک شخص در میان جمع، حاکی از شرف رتبی اوست. بر این اساس، در هنگام استماع کلام وحی، ملازم بودن با ذکر الهی امری ضروری شمرده شده است: ﴿وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ﴾. ذکر گاه بر زبان جاری می شود و ملقب به ذکر لفظی است؛ و گاه در حیطه عمل و جوانح تحقق می یابد که همان ذکر عملی است. چندی پیش به مقاله علمیِ شگرفی برخورد نمودم که یکی از متخصصان عرصه پزشکی در حین ایراد سخنرانی علمی خویش مطرح ساخته بود؛ وی ابراز می داشت که همان طور که تغییر ساختار ملکولی آب در مواجهه با کلمات متعالی و ادعیه اثبات گردیده، مسئله تسبیح نیز دارای تاثیراتی شگفت آور بر کل ارگانیسم انسانی است. او در تبیین علمی این موضوع بیان می داشت که حرکت انگشتان در حین تسبیح و به گردش درآوردن دانه های آن — که در سنت اسلامی نیز تسبیح اول صبح مستحب شمرده شده و روایاتی نظیر لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ بِعَدَدِ مَا أُدِيرُ بِهِ سُبْحَتِي و اللَّهُ أَكْبَرُ بِعَدَدِ مَا أُدِيرُ بِهِ سُبْحَتِي ناظر بر آن است — از منظر پزشکی موجب انگیزش عصب ها می گردد. امروزه در طب نوین (نظیر بازتاب درمانی) ثابت شده است که کل اعضای بدن و مغز، پیوند مستقیمی با بخش های مشخصی از کف پا و دست دارند و تحریک این نواحی بر کل فیزیولوژی بدن اثرگذار است؛ گویی باری تعالی نقشه ای جامع از ارگانیسم بدن را در دست و پا به ودیعت نهاده است. این دانشمند معتقد بود حرکت انگشتان در حین ذکر، تمام سیستم بدنی را متأثر می سازد. این امر یادآور سیره جد مادری اینجانب است که به مستجاب الدعوه بودن شهره بودند؛ تسبیح هرگز از دستان مبارک ایشان جدا نمی شد و حتی در واپسین ساعات حیات در بیمارستان که قوای بدنی رو به افول بود، پزشکان و علما با شگفتی نظاره گر حرکت مداوم انگشتان ایشان بر دانه های تسبیح و جنبش لب های مبارکشان به ذکر الهی بودند. این مباحث، ما را از مقصود اصلی دور نمی سازد، بلکه گامی است همگام و سایه به سایه با مفاهیم آیات الهی.
عمومیت خطابات وحیانی و حقیقت ذکر در ساحت نفس
آری، خطابات الهی به نبی مکرم اسلام در حقیقت متوجه امت ایشان است؛ چرا که آن وجود مقدس به مثابه شاخص و آیینه تمام نما بوده و خطابات پیرامونی، تکالیف ما را تبیین می سازد. این بیان، تعبیر بسیار صائبی است و مقصود ما نیز همین است. غرض از تمهید این مقدمات، تبیین آیه شریفه ﴿وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ﴾ است؛ ذکری که گاه جوارحی و انگشت شمار است، اما حقیقت امر متوجه درون و باطن انسان است. این خطاب الهی به پیامبر، ناظر به فردفرد آحاد جامعه ایمانی است و کلام کتب بلاغی نیز بر این قاعده استوار است که خطاب انفرادی گاه به جهت شرافت مخاطب بوده و تکالیف عام را در بر دارد. نکته مبنایی که باید منقح گردد، قید فِي نَفْسِكَ است؛ چه اینکه گاه آدمی متذکر حق می شود لکن آن حضور تام قلبی در ساحت نفس حاصل نمی گردد، بلکه ذکر او جنبه بیرونی، تعلیم غیری یا صرفاً آثار تربیتی ظاهری دارد؛ در حالی که قرآن بر ذکر در حاقّ نفس تأکید می ورزد.
پیرامون اقسام ذکر، مایل بودم شواهدی دیگر عرضه بدارم؛ از آن جمله، عارف واصل حضرت آیت الله بهاءالدینی قدس سره که شاکله ی ذکر ایشان تفکر بود؛ تفکری عمیق در عوالم معرفت ربوبی که خود عمیق ترین مرتبه ی ذکر فکری به شمار می رود. همچنین فقیه بی بدیل، مرحوم آیت الله العظمی سید احمد خوانساری که از محضر پرفیض علمی ایشان بهره مند می شدیم؛ ایشان همواره ذکری خفی بر زبان داشتند که با اشارات لطیف سرانگشتان و همگام با حالات نفسانی شان همراه بود؛ حتی در حین استماع پرسش های مستفتین، ارتباط درونی و ذکر نفسانی خویش را تداوم می بخشیدند که تجلی بارز ذکر نفس است. نمونه دیگر، مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی بودند که در ماه مبارک رمضان شرفیاب محضرشان می شدیم؛ ایشان در اثنای تلاوت قرآن کریم با توجهی تام، در فرازهای مقتضی با اذکاری چون اللَّهُ أَكْبَرُ و لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ به تمجید حضرت باری تعالی می پرداختند؛ ذکری که گرچه بر زبان جاری می شد، اما منشأ و حقیقت آن کاملاً در ساحت نفس مستقر بود.
مفهوم تضرع و خشیت در ذکر نفسانی
اکنون شایسته است به تبیین فراز ﴿تَضَرُّعًا وَخِيفَةً﴾ بپردازیم. تضرع به معنای نهایت ابراز مسکنت، خضوع و التجا به درگاه الهی است. اما قید خِيفَةً دلالت بر خوف و خشیت الهی دارد که توأمان با تضرع مطلوب است؛ یعنی سالک همگام با خضوع، واجد هراس از عظمت ربوبی باشد. این دو وصف والا، نمایانگر دو شأن عظیم از شئون نفس بشری است که باری تعالی در مقام تذکر به بندگان خویش تعلیم می فرماید؛ بدین معنا که کمال ذکر نفسانی مشروط به اتصاف به تضرع و خشیت است و بدون این دو، مرتبه اعلای ذکر حاصل نمی گردد. این تبیین با آراء اعاظم که نزول را بر ساحت نفس دانسته و حتی نفس زکیه پیامبر را عین حقیقت لیلةالقدر تفسیر نموده اند، انطباق دارد و تناسب گزینش این آیه شریفه که خطابات آن ناظر به نفس شریف نبی مکرم اسلام است، منکشف می گردد.
بررسی فقهی و مناسکی جهر و اخفات در عبادات
در مرتبه بعد، با پدیده ای مواجهیم که متأسفانه شیوه رایج در مناسک ما پاره ای اوقات در تقابل با مفاد آن قرار می گیرد؛ مانند الحاح بر بلند گفتن واژه آمین در مجالس دعا. در فقه عامه، تسبیل یا جهر به آمین منحصراً در مواضع منصوص مجاز شمرده شده و در غیر آن بر اخفات و سکوت تأکید دارند؛ چنان که تلاوت قرآن ایشان در مساجد نیز با اخفات و ملایمت تام صورت می گیرد. در باب نماز نیز، عامه بر جهر به آمین پس از اتمام قرائت سوره حمد اصرار می ورزند — امری که در فقه امامیه بدعت و غیرجایز دانسته شده است — لکن مأمومین در حرمین شریفین با اتمام قرائت ﴿غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ﴾ هم نوا صدای آمین را بلند می سازند؛ در حالی که در سایر مواضع بر لزوم اخفات در اذکار تاکید می نمایند.
در ذیل فراز ﴿تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ﴾ خاطره ای از دایی مغفور اینجانب، دانشمند فرزانه مرحوم جناب آقای سید حسین فخرالدینی — که از اساتید مکرم و روسای دانشگاهی در یزد، تبریز و تهران بودند و ارادت خاصی به محضر معنوی آیت الله بهاءالدینی داشتند — شایان ذکر است. در مجلسی که با حضور ایشان جریان داشت، پرسش عمیقی ناظر به فلسفه عدم جهر در اذکار مطرح شد؛ به طوری که در شریعت اسلام، جهر به قول جز در موارد مستثنی مانند مظلومیت ﴿لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ﴾ منهی عنه تلقی شده است. حتی برخی از اعاظم و شخصیت های علمی مورد وثوق در تالیفات خود مرقوم فرموده اند که به طور کلی جهر به صوت و صدای بلند، صفت مذمومی است و سیره عقلایی و شرعی بر ملایمت و وقار در کلام استوار است.
بر این اساس، قید ﴿وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ﴾ به عنوان سومین ویژگیِ ذکر نفسانی قلمداد می شود؛ چه اینکه ممکن است تضرع و خشیت در وجود شخص حاصل باشد لکن مقرون به صیاح و غوغا گردد که آیه شریفه از آن نهی می فرماید. ارتباط این قید با تعبیر فِي نَفْسِكَ در این حقیقت نهفته است که تجلی ذکر در ساحت نفس، آثار و شئون جوارحی خاصی بر بدن مترتب می سازد — چنان که در سیره مرحوم آیت الله خوانساری اشارت رفت — و یکی از این آثار، اعتدال در گفتار و پرهیز از جهر به قول است.
افزون بر این، در آیه شریفه زمان معینی نیز مقرر گردیده است؛ گذشته از فریضه تهجد و نوافل لیلیه که بر شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم به نحو خاص و با طولی متمایز واجب بوده است، تعبیر ﴿بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ﴾ بر لزوم مداومت بر ذکر در بامدادان و شامگاهان دلالت دارد. چنان که فضلای حاضر در مجلس نیز تفطن دارند، این خطابات گرچه خطاب به شخص نبی مکرم است، اما تکلیفی است عام که متوجه آحاد مکلفین می باشد.
سپس در خاتمه آیه مبارکه، با تعبیر ﴿وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ﴾ مواجه می شویم که نهی از غفلت است؛ چرا که حقیقت ذکر، حضور قلب و توجه تام به ساحت قدس ربوبی است و فقدان آن، مایه سقوط در ورطه غفلت خواهد بود.
تبیین مراتب توحید و نسبت آن با جریان نزول وحی
در حوزه مباحث کلامی، تبیین مراتب توحید از مسلمات و موضوعات پردامنه به شمار می رو د که اجمالاً شامل توحید ذاتی، صفاتی و افعالی است؛ و برخی اعاظم توحید در غایات را نیز بدان افزوده اند که آیه شریفه ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ را مظهر آن دانسته اند. مداومت بر ذکر الهی ضرورتاً مستلزم توحید است؛ چنان که در جلسات گذشته نیز اشارت رفت که جریان تنزل و نزول وحی، در غایت خود به توحید و وحدت منتهی می گردد. حتی کاربرد ضمیر جمع در تعبیر إنا ناظر بر همین کثرت در عین وحدت و وساطت اسباب است که در تحلیل نهایی با اسناد توحیدی منافاتی ندارد؛ چرا که هر دو تعبیر به یک حقیقت بازمی گردند و غایتِ امر، توحید محض است.
نسبت تنزل قرآن با توحید افعالی و صفاتی
مسئله مبنایی دگر این است که آیا توحید در نزول قرآن کریم از سنخ توحید افعالی باری تعالی است؟ اگر این تنزل را به تجلی اسماء الهی — که در شب گذشته منقح گردید — بازگردانیم، تردیدی در رتبه اسمائی آن باقی نمی ماند. لکن در مرتبه ای فراتر، آیا نزول وحی قرآنی را باید جلوه ای از توحید افعالی بدانیم و آن را نزول فعلی رحمت الهی تلقی کنیم، یا آنکه به واسطه اصالت اسماء، باید مستقیماً به ساحت ذات و توحید ذاتی تمسک جوییم و توحید افعالی را از لوازم توحید ذاتی برشمریم؟
طرح این بحث، ناظر به همان مناقشه کلامی بزرگ و فرساینده ای است که در دوران معصومین علیهم السلام به ویژه عصر حضرت امام رضا علیه السلام پیرامون حدوث یا قدم کلام الله و فعلی بودن آن مطرح گردید؛ مباحثی آشفته و درهم تنیده که به تعبیر فیلسوف شهید آیت الله مطهری، معرکه ای بی ثمر ایجاد کرده و اذهان را به خود مشغول ساخته بود.
همان گونه که اشارت رفت، خطابات به شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم، جز در مواضعی معدود و شخصی، به مثابه الگویی است که آحاد مسلمین را مخاطب قرار می دهد. با پذیرش فعلی بودن کلام الله و انتساب آن به افعال الهی، فهم بهتری از آیات به دست می آید؛ چنان که تعبیراتی نظیر ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ در ظاهر دلالت بر فعل و تنزیل از جانب پروردگار دارند. البته مراتب افعال الهی یکسان نبوده و دارای تنوع و تفاوت رتبی اند؛ برای نمونه، خلقت انسان یا خلقت ملائک هرچند از شئون فعلی حق تعالی است، اما با یکدیگر تفاوت های رتبی عمیق دارند. کلام الله و نزول وحی نیز اگر در زمره افعال شمرده شود، در رأس تمامی افعال الهی و دارای عالی ترین رتبه است؛ به گونه ای که انتساب آن به مرتبه فعل، مایه تقلیل شأن وحی نبوده، بلکه نشان دهنده عظمت این فعل الهی است. در مقابل، اعاظمی چون علامه طباطبایی قدس سره با ارجاع این حقیقت به ساحت اسماء و صفات الهی و اسم اعظم، آن را فراتر از مقوله فعل دانسته و تبیینی دگرگون از این نزول قدسی ارائه فرموده اند که نیازمند بحث و فحص جداگانه ای در ابواب معرفتی است.
نقد رویکردهای انحرافی معاصر در باب حقیقت وحی
اگر نزول وحی را خارج از مقوله فعل و متصل به ساحت ذات بدانیم، نظریاتی که برخی معاصرانِ دورافتاده از حوزه های علمی مطرح ساخته اند، سست و بی مبنا منکشف می گردد. برخی مدعیان با عدم تسلط بر مبانی عمیق کلامی و فلسفی، اظهاراتی عامیانه و عاری از حقیقت علمی ابراز داشته اند که گرچه در قالب کلماتی آراسته عرضه گردیده، اما فاقد محتوای اتقانی است. تبیین مسائل عمیق وحیانی نیازمند تمسک به مأثورات و فرمایشات هدایت گر ائمه معصومین علیهم السلام است تا باب لغزش ها مسدود گردد.