جلسه 1403/12/17

بسم الله الرحمن الرحیم



تحلیل فلسفی خیر محض بودن عالم و پیوند میان مقدمات اختیاری بشر با مقدرات و نسیان/ تبیین نظام توحیدی در ساحت تکوین و تشریع و نقش اختیار انسان /معارف، حکمت و کلام اسلامی



 
موضوع: معارف، حکمت و کلام اسلامی/ تبیین نظام توحیدی در ساحت تکوین و تشریع و نقش اختیار انسان /تحلیل فلسفی خیر محض بودن عالم و پیوند میان مقدمات اختیاری بشر با مقدرات و نسیان
 
تبیین مسئله وحدت و خیر محض بودن عالم تکوین
با تذکر اندکی معروض می دارد که در ادامه مباحث مرتبط با سوره مبارکه نحل، بهره گیری هایی علمی مطرح گردید؛ از جمله موضوعات مورد بحث، مسئله وحدت کامل و وحدت علی الاطلاق برای هر اثر و مؤثری و جمیع ماوقع در عالم وجود است که همگی آنان به وجود ذی جود باری تعالی متصل می گردند. در واقع آیه شریفه ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ نزول این وحدت را به صورت عام و همه جانبه تبیین می فرماید.
از آیات دیگر نیز مستفاد گردید که اگرچه بشر وجوه متعددی را برای خویش تصور نموده و دستخوش اشتباهاتی گشته و در سراسر این عالم، با اتکا بر همان اوهام و خیالات خویش تصوراتی پرداخته است؛ از جمله عقیده به ثنویت که هم اکنون نیز در ساحت اندیشه و ذهن عده ای این دوگانه انگاری استقرار دارد؛ به گونه ای که تمایل دارند منشأ شرور را به مبدئی در تقابل با باری تعالی منسوب دارند. حال آنکه بر اساس آنچه از ظواهر آیات و صریح روایات و براهین عقلی به وضوح برمی آید، تمامی امور، حتی آن مواردی که در بادی امر شر و ناپسند جلوه می نمایند خیر است؛ هرچند این موضوع خود مبحثی بسیار حائز اهمیت است که در صورت حصول توفیق، در مجالی دیگر تبیین خواهد شد که اساساً آنچه ما به عنوان شر قلمداد می کنیم، حقیقتِ شر نیست، بلکه صرفاً نسبتی است که با انسان می سنجیم؛ چرا که در ساحت نظام تکوین و عالم وجود، هیچ شری محقق نیست و هر پدیده ای بر پایه میزان و هندسه الهی خویش جریان دارد. در همین راستا، چند شب پیش نقلی بسیار کلیدی مطرح گردید دایر بر اینکه هنگامی که حیوانی شکار می شود و روزیِ حیوان دیگری قرار می گیرد، نباید مانع آن شد؛ زیرا نظام آفرینش بر همین منوال استوار است. جناب صدرالمتألهین نیز در این باب بحثی بسیار بدیع ارائه نموده و در نهایت به این نتیجه رهنمون گشته است که کالبد مادی هر موجودی باید طعمه موجودی دیگر گردد؛ چرا که در غیر این صورت، این جسد ضایع و فاسد خواهد شد، در حالی که مورچگان و سایر جانداران از آن تغذیه نموده و مانع از باقی ماندن و تضییع آن بر روی زمین می گردند، بلکه آن را پاکسازی کرده و مصرف می نمایند و این فرآیند به طور طبیعی و تکوینی به وقوع می پیوندد تا مانع از اتلاف آن گردد.
از این رو، این امور متعلق به نظام آفرینش است و با ارزیابی دقیق ساختار عالم تکوین، نمی توان شری حقیقی را منظور داشت. حال بر اساس برداشتی که انسان دارد... (پوزش می طلبم، سلام علیکم، رحمت الله بر شما باد، مراتب تحیات بنده را به خانواده ابلاغ فرمایید). آری، عالم وجود به تمامه خیر محض است و چنانچه توفیق قرین گردد، تبیین خواهد شد که این خیر محض به حقیقتِ وجودی هر موجود بازمی گردد؛ چرا که وجود، خیر محض است و ساحت آن پیراسته از شرور است. البته تفسیری که ما ارائه می دهیم بر اساس نسبت و مقایسه با وضعیت خودمان است، در حالی که وضعیت خویش را نیز باید مد نظر قرار دهیم؛ بدین معنا که ما تا سرآمدی معین دارای مهلتی هستیم که در ادبیات دینی از آن به عنوان اجل تعبیر شده است. با فرارسیدن این اجل، مهلت مقرر سپری گشته و حیات دنیوی خاتمه می یابد. در این ساحت نیز اطلاق مفهوم شر روا نیست، حتی با استناد به روایت مشهور و بسیار ظریفی که صادر شده است مَّا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي فِي قَبْضِ رُوحِ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ که حضرت امام قدس سره الشریف پیرامون این روایت شریفه فرمایشات مفصلی ایراد فرموده اند و سایر اعاظم نیز به شرح و تبیین این موضوع پرداخته اند که چگونه قبض روح مؤمن با تردد همراه است؛ این امر ناظر به تمایل مؤمن به استمرار حیات مادی جهت افزونی طاعات و ارتقای مقامات معنوی خویش است، اما با فرارسیدن اجل محتوم و انقضای عمر، آنچه از تفضلات الهی شایسته اوست، تمام و کمال به وی اعطا خواهد شد و کاستی در آن راه نخواهد داشت.
بنابر آنچه معروض افتاد، عقیده به ثنویت بکلی باطل است و در همین زمینه، حضرت باری تعالی در آیه شریفه که پیش تر تلاوت گردید فرموده است ﴿وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَٰهَيْنِ اثْنَيْنِ ۖ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ﴾ چنان که معروض گردید، ضمیر هو به هویت مطلق حضرت حق اشارت دارد و حقیقتِ هر چیز در کنه خویش، مستند به همان هویت است؛ ﴿إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ﴾ یعنی ذاتی که مستجمع جمیع کمالات و اله حقیقی است و مرجع هویت مطلق به شمار می رود، واحد بی همتاست و شریک و دومی برای او متصور نیست، نه معارضی دارد و نه مقابلی؛ او همان هویت مطلقه است ﴿فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ﴾ و همچنین ﴿وَلَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ از سوی دیگر، در گستره عالم تکوین هر آنچه مشاهده شود، مطلقاً مملوک حضرت حق است و پدیده ای که منشأ الهی نداشته و مستند به ذات باری تعالی نباشد محال است. از این رو فرموده است ﴿وَلَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا ۚ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ﴾ در خصوص حقیقتِ تقوا، معانی گوناگونی در اخبار و روایات وارد شده است، بویژه تفسیری که مولی الموحدین حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ارائه فرموده اند که بسیار رفیع و با عظمت است؛ حقیقت تقوا در طاعت محض و پیوسته حق تعالی تجلی می یابد و هر آنچه مغایر با طاعت باشد، خروج از حریم تقوا تلقی می گردد. تقوا طاعت خالصانه در پیشگاه حضرت احدیت جَلَّتْ عَظَمَتُهُ است. همچنین مکتوب است ﴿وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ﴾ بدین معنا که هر نعمتی که مشهود است، منحصراً از مجرای فیض الهی صادر شده است. بنابر این، نعمتی خارج از فیض منیع الهی وجود ندارد و اگر پنداری غیر از این در اذهان خطور کند، خطا و انحراف است؛ خطایی که شاید بتوان آن را به تعبیر برخی بزرگان، ناشی از تعمد و تغافل دانست، چرا که گاه انسان عمداً خویشتن را در مهلکه ای قرار می دهد تا به زعم باطل خویش، از عتاب و مؤاخذه الهی بگریزد.
حقیقت تضرع انسان به پیشگاه الهی در هنگام مواجهه با بلایا
شایان ذکر است یکی از اعاظم و اساتید ما بیان می داشتند که علت فرار و ادبار انسان از ساحت ربوبی، منشأ در خطایای او دارد؛ زیرا نیک می داند که این خطاها بی پاسخ نخواهد ماند و ذات باری تعالی مؤاخذه خواهد نمود؛ از این رو، درصدد یافتن مأمن و پناهگاهی غیر از حضرت حق برمی آید تا خویشتن را در آن مسیر قرار دهد و به زعم خویش آسوده خاطر گردد، تا بتواند به معاصی و گناهان خویش استمرار بخشد بدون آنکه خود را مقید و مسئول بیابد؛ که مبدأ عصیان نیز از همین نقطه آغاز می گردد. این سخن، کلامی متین و استوار است که چه بسا بتوان مضمون آن را از فحوای برخی اخبار و آیات قرآن کریم نیز استخراج نمود. سپس در آیه مبارکه آمده است ﴿ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ﴾ که بیانی بسیار لطیف و بلیغ است. در این مجال شایسته است پیرامون این معنا تتبع بیشتری داشته باشیم تا ابعاد آن روشن گردد. فرود آمدن مصائب و ضررها بر انسان، که مفاد عبارت مسّکم الضر است، نیز منسوب به مشیت الهی است. در این شرایط، راه فرار و گریزگاهی برای بشر متصور نیست؛ یعنی اگر درصدد تضرع و ناله برآیید که علت بروز این مصائب چیست، باز هم ناگزیر از رجوع به پیشگاه حضرت احدیت هستید. چنان که مرحوم استاد مطهری مَثَل بسیار زیبایی را مطرح فرموده و بیان داشته اند که بر اساس اقتضای فطرتی که خداوند از آغاز طفولیت در وجود انسان به ودیعه نهاده است، کودک هنگام مواجهه با تنبیه مادر به سبب بروز خطایی از جانب وی، مجدداً با اصرار بیشتری به آغوش مادر پناه می برد؛ و چنانچه از سوی پدر تنبیه شود، باز هم به دامان پدر و مادر متوسل می گردد؛ زیرا فطرتاً واقف است که منشأ تمامی خیرات و برکات برای وی، والدین او هستند. لذا حتی در فرض تنبیه نیز به همان مبدأ بازمی گردد. در رابطه با حق تعالی نیز ایشان معتقدند که چون ما جمیع شئون خویش را از او داریم، در فرض مواجهه با تنبیه و ابتلا نیز مجدداً باید به آستان ربوبی او تضرع کنیم و از او مسئلت نماییم تا با لطف خویش با ما معامله فرماید و عقاب ناشی از اعمالمان را از ما مرتفع گرداند. از این رو آیه شریفه می فرماید ﴿فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ﴾ که دلالت دارد در مواجهه با ناگواری ها نیز مقصد نهایی ذات اقدس الهی است؛ زیرا پناهگاه دیگری در عالم وجود متصور نیست و عالم یکسره مستند به ذات اوست، پس باید به ساحت او تائب شد و به خطایای خویش اعتراف نمود.
بررسی شبهه عقاب بر نسیان و تبیین نقش مقدمات اختیاری
در این موضع، لایحه لطیفی شایان ذکر است که اذهان بسیاری را به خود معطوف می دارد؛ بدین بیان که جمیع افعال انسان مترتب بر مقدماتی است. انحراف در گام های نخستین و گشوده شدن زاویه ای ناچیز در مقدمات، به مرور زمان فاصله انسان را از مقصد نهایی افزایش می دهد. منشأ انحرافات بزرگ، همان زوایای کوچک و امور جزئی است که در ابتدا مورد غفلت واقع شده و شخص را از مقدمات جزئی به نتایج هولناک و خطیری سوق می دهد که هرگز در آغاز امر پندار آن را در سر نمی پروراند. در این زمینه، دو مطلب حائز اهمیت در آیه شریفه که تلاوت مستمر آن پس از فریضه مغرب مرسوم است وجود دارد؛ آمن الرسول... تا عبارت ﴿لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ﴾ که ناظر به وحدت مرجعیت رسالت و استناد کل رسل به ذات باری تعالی است، لذا تفاوتی میان فرستادگان الهی متصور نیست؛ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ. در ادامه آیه شریفه ﴿وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ﴾ مطرح است که برخی از مفسران در تبیین وجه ارتباط آن با فراز بعدی دچار چالش شده اند. بخش خطیر آیه شریفه ﴿لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا﴾ است که صراحت دارد تکلیف الهی فراتر از وسع، توانایی های فکری، روحی و جسمی مکلفین نیست و تکلیف فراتر از قدرت عقلانی و بدنی از ساحت تشریع الهی منتفی است؛ که در اصطلاح فقهی و اصولی از آن به عدم جواز تکلیف به مالایطاق تعبیر می گردد. البته اعاظم فلاسفه و عرفا نیز در خصوص امتناع تکلیف به مالایطاق آرا و نظرات ارزنده ای ابراز داشته اند که تفصیل آن به مجال مناسب تری واگذار می شود. موضع اصلی بحث ما این فراز از آیه شریفه است: ﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا﴾. شبهه ای که در اینجا رخ می نماید این است که اگر تکلیف خارج از وسع ممتنع است، نسیان کننده و خطاکار نیز خارج از وسع و اختیار خویش دچار نسیان یا خطا گشته اند؛ حال که مواخذه آنان به دلیل سلب قدرت عقلی قبیح است، تضرع و درخواست عدم مواخذه با عبارت ﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا﴾ چه وجهی دارد، در حالی که اساساً عقابی متوجه آنان نیست؟
در همین خصوص، برادر مرحوم ما رضوان الله تعالی علیه حکایت جالب توجهی نقل می فرمودند؛ بدین مضمون که در دوران اقامت حضرت امام قدس سره در پاریس، برادر همسرشان جناب دکتر سیفاتی که مقیم آلمان بودند، پس از سفر به آن کشور و تشرف به محضر امام، نقل داشتند که در قوانین ترابری آلمان، پیاده نشدن در ایستگاه مقصدِ مندرج در بلیت، جریمه قانونی در پی دارد. ایشان بیان می داشتند که در اثنای سفر با قطار شهری به دلیل خستگی مفرط به خواب رفته و از ایستگاه مقصد فراتر رفته بودند. با بیداری و مواجهه با مأمور مربوطه، عذر خستگی و خواب رفتگی خویش را مطرح ساختند؛ مأمور نیز با پذیرش عذر ایشان، وی را به مسیر برگشت راهنمایی نمود بدون آنکه جریمه ای اعمال نماید. اگرچه در عرف قوانین بشری به جهت وجود عذرهایی چون غلبه خواب تسیهلاتی در نظر گرفته می شود، لکن از منظر تحلیل عقلی، تقصیر در مقدمات همچنان زمینه ساز مؤاخذه است؛ زیرا شخص می توانست با اتخاذ تدابیری نظیر سپردن امر بیداری به مسافر مجاور، مانع از غفلت خویش گردد. بنابر این، ملاک اصلی آن است که غفلت، خواب و نسیان در ظرف وقوع غیر اختیاری هستند، اما مقدمات آن ها کاملاً تحت سیطره اختیار و قدرت مکلف قرار دارد. از این جهت است که استغاثه به درگاه ربوبی با عبارت ﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا﴾ وجهی کاملاً منطقی و عقلی می یابد.
ارتباط مقدمات اختیاری با پیدایش ضرر و شرک بعد از رفع بلا
بر اساس این مقدمه مستفاد از آیه شریفه، هرگاه ضرر و آسیبی به انسان واصل گردد، وقوع آن معلول اسباب تکوینی است؛ لکن مقدمات پیدایش آن در حیطه اختیار مکلف بوده است. بنابر این، تسلیم شدن در برابر موجبات ضرر عقلاً قبیح است و باید سد راه مقدمات آن گردید. فی المثل، بیماری دیابت به صورت ناگهانی عارض نمی گردد، بلکه معلول بی توجهی های اولیه و تلذذهای نفسانی است. یاد باد که سال گذشته در همین محفل، جناب آقای حائری حفظه الله تعالی هر شب زولبیای فراوان به این جلسه می آوردند و همگان و از جمله بنده با رغبت تناول می نمودیم؛ لکن امسال ایشان به محله دیگری نقل مکان فرمودند و مسئولیت تهیه آن ساقط گردید. بروز بیماری قند در واقع پیامد همان مقدماتی است که شخصاً تمهید نموده ایم؛ لذا تضرع بعدی با عبارت ربنا ربنا جهت شفای بیماری، وجهی ندارد در حالی که مقدمات در اختیار خودمان بوده است. ضرری که تحت عنوان مسّکم الضر عارض می گردد، منسوب به عملکرد خود انسان در ساحت مقدمات است؛ اگرچه کل اسباب و مسببات به تقدیر الهی مستند است و فرض شریک ممتنع است، لکن پیامد تکوینی فعل ناصواب مکلف، تحقق همین ضرر است؛ لذا پیش از وقوع، باید مقدمات را مهار نمود، همانند راننده ای که موظف به رعایت احتیاط و تمهید مقدمات ایمنی است. سپس حق تعالی می فرماید ﴿ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ﴾ که اشارت به احوال شگفت انگیز انسان دارد؛ چرا که پس از رفع بلا، گروهی از ایشان به جای اعتراف به قصور خویش در مقدمات و استناد امور به تقدیر الهی، طریق شرک می پویند و بروز بلا را به عاملی موهوم غیر از حق تعالی منسوب می دارند، در حالی که در شب قدر، جمیع مقدرات بر اساس نظام متقن آفرینش رقم می خورد؛ ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ که ناظر به تقدیر صحیح و حکیمانه امور است. لکن خطایای اختیاری ما نیز در زمره این مقدرات ثبت می گردد، در حالی که طبق روایت مأثور أَفِرُّ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ امکان تغییر مسیر مقدرات با اتخاذ مقدمات اختیاری صائب وجود داشته است. متأسفانه انسان ها پس از رفع بلا، به جای توبه از انحرافات خویش در مقدمات، شریک برای حق تعالی قرار داده و اسباب مادی را به استقلال منشأ اثر می دانند.
 
در مسئله نزول قرآن کریم و عظمت شب قدر، محوری ترین و اساسی ترین مفهومی که از مجموع این مباحث مستفاد می گردد، حقیقت توحید است؛ بدین معنا که مرتبت و مقام لیلةالقدر با تمامی ابعاد و خصوصیاتی که داراست، در صدد تثبیت و تحکیم پایه های توحید در قلوب مؤمنین است. ترغیب به مراقبت، مواظبت و اهتمام به این شب شریف، همگی به جهت تقرب به توحید ناب است. حتی بلاها و ضررهایی که عارض می گردند نیز در نهایت مستند به مشیت حضرت حق هستند؛ با این تفاوت که سبب سازی اولیه از سوی ما محقق می شود و سنن الهی نیز بر اساس همان مجاری تکوینی جریان می یابد. بیان آیه شریفه در این موضع غایت شگفتی و لطافت را داراست: ﴿ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ﴾ لکن همگان به این حقیقتِ معرفتی بار نمی یابند و عده ای به دلیل جهل و عدم درک حقایق تکوینی، راه ضلالت می پویند: ﴿إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ﴾ که اشارت به کسانی دارد که فوراً اسباب مادی و نیروهای موهوم را در عرض قدرت الهی منشأ اثر مستقل می پندارند.
بررسی نسیان غیر اختیاری و منشأ آن در داستان موسی و خضر علیهما السلام
حال اگر فرض را بر این بگذاریم که بر وفق نظر شما، همواره تکالیف خویش را به نحو شایسته انجام داده و تمهیدات مقتضی را اتخاذ نموده بودیم، اما در یک واقعه خاص، نسیان یا خطا بروز نموده باشد؛ در این صورت، از منظر قواعد عرفی و قانونی مسموع نخواهد بود که ابراز داریم همواره مقید به رعایت تمهیدات بوده ایم اما در این نوبت خاص خواب غلبه یافته است؛ چرا که متولیان امور قانون را مجری می دارند و عذر خواب رفتگی را رافع مسئولیت نمی دانند و حل مشکل را بر عهده خود شخص می نهند. اما مطلب عمیق تری در این موضع وجود دارد که شایان توجه است و در خصوص شخص بنده نیز معنایی خاص یافته است و در مجالی دیگر تفصیلاً بیان خواهد شد؛ بدین بیان که در موارد متعددی، پاره ای از امور به طور کامل از صفحه ذهن انسان محو می گردند؛ چنان که در داستان قرآنی حضرت موسی و خضر علیهماالسلام، نسیان امور به شیطان منسوب گشته است که وی مانع از یادآوری گردید و نظم برنامه ها را مختل ساخت. ظاهراً نسیان از جمله اموری است که تحت تأثیر وسوسه ها و القائات شیطانی محقق می گردد؛ ﴿فانساهُمُ الشیطان﴾ اشارت به همین غلبه غفلت دارد که حتی پس از فراهم آوردن جمیع مقدمات، در یک جزء کلیدی خلل وارد می سازد و کارهای بزرگ را تحت تأثیر قرار می دهد. به عنوان مثال، یکی از علل عدم استفاده مستمر بنده از عینک، عارضه دوبینی اخیر است تا ناگزیر از مواجهه نزدیک نباشم، لکن گاهی موضوع بکلی فراموش می شود یا حتی ممکن است عینک زیر پا قرار گیرد؛ ﴿الا ان یشاء الله﴾ که دلالت بر مشیت الهی دارد و نشان می دهد که غفلت ها گاه تحت القائات شیطانی رخ می دهند. همسر مکرّمه حضرت امام قدس سره الشریف نقل می فرمودند که از اوصاف بارز امام آن بود که همواره عمامه شان را در موضعی کاملاً معین قرار می دادند و کتب مورد مطالعه خویش را نیز در جای مشخصی می نهادند تا هنگام مراجعت، زمان خویش را صرف جستجوی آن ها ننمایند و با تقید به نظم، مانع از بروز فراموشی گردند و راه القائات شیطانی را سد نمایند؛ که این نقل تاریخی بسیار ارزنده و آموزنده است و نشان می دهد با مواظبت و تمهید مقدمات، می توان مانع از تحقق نسیان گردید. در قضیه حضرت موسی و خضر علیهماالسلام نیز با وجود رفعت مرتبت معنوی ایشان، عارضه نسیان رخ داد؛ لذا در مواردی که با وجود اتخاذ جمیع تمهیدات، نسیانِ اتفاقی رخ می دهد، استغاثه با عبارت ﴿ربنا لا تؤاخذنا ان نسینا او اخطأنا﴾ کاملاً موجه است، زیرا مهار آن از حیطه اختیار بشر خارج بوده است. گاه یک فراموشی جزئی، پیامدهای بزرگی در پی دارد. یاد باد سالیان پیش به همراه جناب آقای شهاب که از اعاظم و محترمین بودند، سفری به مزرعه ای موسوم به مزرعه بوز در نواحی تزرجان و در مجاورت کوه برف خانه داشتیم. جمیع وسایل سفر مهیا بود، اما فراموشی دو چیز ساده، اسباب اختلال در امور را فراهم ساخت؛ نخست آنکه کبریت به همراه نداشتیم و دیگر آنکه زردچوبه جهت طبخ آبگوشت فراموش شده بود. جناب شهاب فرمودند گرچه طبخ آبگوشت بدون زردچوبه میسر است و محصولی سفیدرنگ حاصل می شود، اما بدون وجود آتش، اصل طبخ ممتنع خواهد بود. سرانجام با تفحص فراوان، چوپانی در آن نواحی یافت شد و با تهیه کبریت، آتش مهیا گردید؛ لکن آبگوشت بدون زردچوبه طبخ شد و طعم و رایحه مطلوب را دارا نبود؛ واقعه ای که پس از سالیان متمادی هنوز خاطره آن در ذهن بنده زنده است.
تحلیل فلسفی حقیقت نسیان نفس از منظر علامه طباطبایی
باری، این مباحث پیرامون نسیان که در آیات شریفه قرآن کریم مطرح گردیده بسیار موسع است. در بخش فرجامین این محفل علمی، شایسته است به تحلیل آیه شریفه و مبحث نسیان منسوب به شیطان بپردازیم. در همین راستا، خاطره ای علمی شایان ذکر است؛ در جلسه ای علمی که با حضور اعاظم و اساتید تراز اول برقرار بود و برادر بزرگوار ما نیز در آن شرکت می جستند، بحث پیرامون آیه شریفه اواخر سوره مبارکه حشر مطرح گردید: ﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ﴾ در این آیه شریفه، نسیان به حق تعالی منسوب گشته است؛ بدین معنا که غفلت از یاد الهی، زمینه ساز فراموشی خودِ واقعی انسان از سوی حق تعالی می گردد. برخی از مفسران نسیان در این آیه را به معنای بی توجهی تفسیر نموده اند، لکن از منظر مباحث عقلی و فلسفی، اشکالی رخ می نماید؛ زیرا علم نفس به خود، از سنخ علم حضوری است و زوال علم حضوری ممتنع است. اخوی بزرگوار ما این اشکال عقلی را خدمت مرحوم علامه طباطبایی رضوان الله تعالی علیه مطرح ساختند که چگونه فراموشی نفس متصور است در حالی که علم نفس به ذات خویش حضوری و دائم است؟ مرحوم علامه در پاسخ تبیین بسیار بدیعی ارائه فرمودند دایر بر اینکه حقیقت نسیان نفس همواره بدین منوال است که تصویری غیر واقعی و کاذب در صفحه ذهن انسان جایگزین حقیقتِ نفس می گردد و شخص دچار نوعی مغالطه و غلط اندازی ذهنی می شود؛ بدین بیان که توجه تفصیلی انسان معطوف به یک هویت کاذب و متوهمانه می گردد و از حقیقتِ وجودی خویش غافل می شود. فی المثل، شخص با دلبستگی به امور اعتباری نظیر ثروت و مکنون مادی، خویشتنِ حقیقی خود را فراموش ساخته و جمیع مساعی خود را در خدمت آن خودِ پنداری و اعتباری قرار می دهد و بدین ترتیب دچار توهم هویت می گردد. ابتلا به این عارضه، همان کیفر الهی ناشی از نسیان ذکر الهی است که انسان را از غایت تکامل خویش بازداشته و شئون وجودی او را در خدمت اهداف باطل قرار می دهد. این تبیین دقیق مرحوم علامه، گویای عمق معارف قرآنی است. در همین زمینه، حضرت امام خمینی قدس سره نیز کراراً این دعای مأثور نبوی را تلاوت می فرمودند: اللَّهُمَّ أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ که ناظر بر شهود حقایق امور و مصونیت از اوهام و غفلت هاست.
تحلیل تکوینی خیر و شر در عالم تکوین و نفی ثنویت
مخاطب پرسشی مطرح می سازد: آیا خیر و شری که از ما صادر می شود نیز منتسب به مشیت الهی است؟ گرچه افعال حق تعالی یکسره خیر محض است، لکن مواجهه با شرور، نواقص و وسوسه های شیطانی در افعال بشری غیرقابل انکار است.
پاسخ استاد: در تحلیل فلسفی، ثنویتِ خیر و شر در ساحت وجود منتفی است و هستی یکسره واحد است. حتی افعال ابلیس ذاتاً شر نیست؛ وسوسه او نسبت به خود او شر تلقی نمی شود، بلکه پیامد پذیرش آن از سوی انسان است که زمینه ساز شر می گردد. به عنوان مثال، سم مار در کالبد این جاندار، جزئی متمم از خلقت او و وسیله ای برای صیانت از ذات اوست و در آن ساحت متصف به شر نمی گردد؛ لکن امروزه همین ماده در داروسازی منشأ برکات است. چنان که نقل است شخصی که از عقرب هراس داشت، پس از کسب آگاهی از خواص دارویی سم آن، به پرورش این جاندار همت گمارد و هم اکنون از مجرای استحصال سم عقرب های گوناگون معیشت خویش را تأمین می سازد. همچنین پرورش مار در بلاد غربی جهت بهره گیری های علمی رایج است. در عرفیات محلی نیز حکایاتی از مواجهه با خزندگان مأثور است. در تحلیل نهایی، پدیده های تکوینی فی نفسه فاقد اتصاف به شرور هستند. حتی طوایفی نظیر یهود که در طول تاریخ طریق عناد و معصیت پیموده اند، افعال اختیاری ایشان متصف به شر است، لکن در ساختار تکوین و در مرتبه اول، خلقت جمیع موجودات پیراسته از شرور و متصف به خیر محض است.
نقش اراده و اختیار انسان در تعالی یا انحطاط وجودی
در این مبحث، باید تفکیک دقیقی صورت پذیرد؛ نخست اتصاف نفس کفر به شرارت، و دوم تحلیل افعال اختیاری کافر. مرحوم علامه محمدتقی جعفری رضوان الله تعالی علیه معتقد بودند تجلی و کمال هویت انسان منوط به تصمیم و اراده اختیاری اوست. انسان با اراده خویش هم توان ارتقا به مراتب عالیه خیر را داراست و هم توان انحطاط به مغاک شرور را دارد؛ چنان که سلاطین جور مسیر دوم را پیمودند و در مقابل، حضرت امام قدس سره با اراده پولادین خویش شعار اصیل «نه شرقی، نه غربی» را محقق ساخته و ارکان این نظام مقدس را پایه گذاری نمودند که حراست از آن وظیفه ای خطیر است. نقشه استکبار جهانی برای این مرز و بوم، تکرار سناریوی ژاپن پس از جنگ جهانی دوم بود؛ بدین معنا که با خلع سلاح و سلب استقلال دفاعی، این کشور را یکسره وابسته و مطیع سازند و تنها به رشد صنعتی بدون حاکمیت ملی بسنده نمایند. استعمارگران در ادوار گذشته نیز همواره درصدد سلب استقلال سیاسی ایران بودند، لکن با بیداری ملت و تحولات نوین، ساختار قدرت دگرگون گشته است. امروزه در عرصه بین الملل، تصمیمات کلان بر اساس منافع استکباری و تقسیم غنایم صورت می پذیرد و وقایع اسفبار غزه نمونه ای از این زیاده خواهی هاست؛ استکبار درصدد تسلط بر جمیع شئون منطقه و تضییع حقوق حقه ملت هاست تا منابع و معادن این بلاد را غارت نماید و آنان را یکسره تحت سلطه خویش درآورد.
تبیین جایگاه شرور در ظرف افعال ارادی انسان
مخاطب مجدداً عرض می دارد: آیا شرور متوجه افعال ارادی انسان هستند؟ بدین معنا که انحرافات ناشی از سوءاختیار و اراده خود انسان است و فعل او در این ظرف متصف به شر می گردد، هرچند پیش از تعلق اراده بشر، در تکوین شری خلق نگردیده است؟
پاسخ استاد: آری، دقیقاً همین گونه است؛ شرور زاییده سوءاختیار و اراده انحرافی انسان در ظرف افعال ارادی او هستند و در مرتبه پیش از اراده، جمیع پدیده های تکوینی پیراسته از شرور و یکسره متصف به خیر محض می باشند. این تبیین دقیق ترین پاسخ به این مسئله کلامی است.