جلسه 1403/12/13

بسم الله الرحمن الرحیم



تبیین چرایی استعمال ضمیر جمع (إِنَّا) در سیاق دخالت وسایط و اسباب/بلاغت قرآن /تفسیر قرآن



 
موضوع: تفسیر قرآن/بلاغت قرآن /تبیین چرایی استعمال ضمیر جمع (إِنَّا) در سیاق دخالت وسایط و اسباب
 
جایگاه و عظمت سوره مبارکه قدر
در ادامه مباحث دو شب گذشته، سخن بدین جا منتهی گردید که مقتضی است در حال حاضر به بررسی و تبیین سوره مبارکه قدر بپردازیم؛ چرا که عظمت این ماه شریف، بر اساس مفاد برخی ادعیه و مأثورات روایی، به جهت نزول کلام الله مجید در آن است؛ چنان که وارد شده است ش﴿َهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ﴾ و نیز تفضل دیگر حق تعالی در این ماه، قرار دادن شب قدر در آن است، آن جا که می فرماید وَجَعَلْتَ فِيهِ لَيْلَةَ الْقَدْرِ پس یکی از جهات عظمت بخش به این ماه، نزول قرآن کریم شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ و جهت دیگر آن، جعل شب قدر در این ماه مبارک است که لیلة القدر در این وعاء زمانی مقدر گشته است.
اکنون بحث پیرامون همین سوره مبارکه یعنی ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ است. از همان مطلع آیه و سوره شریفه، این حقیقت افاده می شود که در واقع، تمام شوون و عظمتی که در این سوره مطرح است، به نزول قرآن بازمی گردد که فرمود إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ به بیان دیگر، ارزش و رفعت شب قدر با تمام خصوصیات و ویژگی هایش، معطوف به نزول کلام وحی است. در امتداد مباحث پیشین یادآور شدیم که قوام عظمت ماه مبارک رمضان به دو امر نزول قرآن و وجود شب قدر است و این سوره مبارکه هر دو رکن را توأمان قرین یکدیگر ساخته و فرموده است إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
تحلیل ادبی و کلامی مرجع ضمیر در آیه نخست
حال در این آیه شریفه، پیش از فعلِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ مرجع ظاهری برای ضمیر هاء وجود ندارد تا بر اساس آن به طور معین تصریح کنیم که مقصود از آن قرآن کریم است؛ لکن بر اساس قواعد علم عربیت، مستحضر هستیم که در لسان وحی، هرگاه امری علی الاطلاق ذکر شود، یا طبق ضوابط ادبی ناظر بر ارجاع ضمیر به امور معهود ذهنی و آشکار، نیازی به ذکر مقدماتی مرجع ضمیر نخواهد بود؛ چرا که وضوح و اشتهار امر، ما را از ذکر مرجع بی نیاز می سازد. از باب نمونه، یکی از مواردی که به وفور و مکرر در لسان شریعت مشهود است، استعمال ضمیر هُوَ می باشد. اهل تحقیق بیان داشته اند که مرجع حقیقی و اصیل این ضمیر، ذات اقدس الهی است. در هر موضعی که لفظ هُوَ استعمال شود، مقصود ذات باری تعالی است. کما اینکه در زبان فارسی نیز تعبیر او را به کار می بریم و می گوییم اوست که مدبر جمیع شوون حیات ماست و اوست که بر هر امری قدرت مطلقه دارد. این لفظ او در زبان فارسی، ضمیری است که در واقع به خداوند متعال راجع است؛ زیرا اوِ مطلق و حقیقی، منحصراً ذات کبرایی حق تعالی است و با اطلاق این لفظ، ذهن همگان به سوی پروردگار منصرف می گردد و احدی تردید نمی کند که مقصود از این تعبیر، صانع متعال است. در زبان عربی نیز ضمیر منفصل هُوَ چنین جایگاهی دارد و با استعمال آن، انصراف ذهنی به سوی ذات احدیت حاصل می شود. به بیانی دیگر، غیر از ذات باری تعالی مراجعی برای هُوَ متصور نیست و هُوَ عهده دار دلالت بر همان ذات واجبی است که قدرتش در جمیع ممکنات نفوذ داشته و قدرت مطلقه اش بر همه چیز مستولی است؛ از این روی، امور را منسوب به او می دانیم. در این خصوص، هیچ صاحب نظری تردید روا نمی دارد که مرجع نهایی این لغت، آفریدگار جهان است. به یاد دارم در محفلی علمی، از برادر بزرگوارمان، قدس سره، استفسار نمودند که در مقام ترجمه عبارات، چه واژه ای سزاوار جایگزینی است؟ اگرچه در برخی زبان ها واژگانی نظیر گاد مترادف خدا تلقی می گردد، مع ذلک ایشان تأکید می فرمودند که شایسته است حتی در ترجمه ها نیز عین لفظ جلاله اللَّه به کار رود و در همه جا از تعبیر شریف اللَّه استفاده شود؛ چرا که این نام مقدس، اسم جامع و مستجمع جمیع صفات کمالیه پروردگار متعال و اسم خاص ذات واجبی است. لذا بر این باور پای می فشردند که در مقام برگردان به هر زبانی و با هر شیوه ای، مناسب است کلمه طیبه اللَّه درج گردد که این نظریه ای بسیار متقن و صائب بود و ایشان بر آن اصرار می ورزیدند.
باری، مرجع ضمیر هُوَ همواره ذات اقدس اللَّه است و تصرّف در این حقیقت امکان پذیر نیست. در موضوع مورد بحث نیز مبدأ نزول، ذات ربوبی و مأمورٌبهِ نزول، قرآن کریم است؛ از این رو ضمیر منصوب در فعلِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قطعاً و بدون شبهه به قرآن مجید راجع است؛ زیرا هیچ پدیده ای در پیشگاه الهی شأنیت و عظمت نزولی همپای قرآن کریم ندارد. پروردگار متعال در خصوص فرستادن انبیاء عظام، تعبیر به ارسال رسل فرموده است و در آن مواضع، سخن از ارسال در میان است و تعبیر نزول استعمال نگردیده است؛ بنابراین، واژه ی نزول و فرود آمدن، اختصاصاً در شأن قرآن کریم و کلام الهی اطلاق می شود. همان گونه که ملاحظه فرموده اید، صدرالمتألهین، ملاصدرا، رحمه الله، بحث بسیار عمیق و ارزشمندی را در طلیعه ی جلد ششم کتاب اسفار مطرح ساخته و بدین مسئله پرداخته اند که آیا سزاوار است تعبیر کلام الله را به کار بریم یا واژه ی کتاب را استعمال کنیم؟ ایشان تفاوت ظریفی میان کتاب و آنچه کلام الهی و قرآن نامیده می شود ترسیم نموده و به واکاوی حقیقت معنایی کلام و کتاب پرداخته اند. در نهایت، مبنای ایشان بر یگانگی و اتحاد حقیقت این دو امر استوار گشته است. صدرالمتألهین در تبیین نزول کلام، واژه ی کلام را مشتق از کَلم می دانند که به معنای تأثیرگذاری و ایجاد جراحت آشکار و عمیق در یک موضع است و کلام را مظهر اثرگذاری تکوینی معرفی می نمایند؛ بدین معنا که واژه ی کلام از این ریشه ی معنایی اخذ شده است. ایشان حتی میان کلمه و کلام تفاوت قائل شده و هر یک را به تفصیل مورد مداقه قرار داده اند؛ به گونه ای که ما جمیع پدیده های تکوینی جهان را نیز کلام الله و کَلِمَةُ اللَّه می نامیم. در حقیقت، مبنای ایشان بر این است که تعبیر کتاب نیز بر کلام الهی اطلاق گردیده و این معنا حتی در خصوص ذوات مقدسه ائمه معصومین، علیهم السلام، نیز صادر شده است، آن جا که ایشان کلمات الهی نامیده شده اند؛ چرا که هر تشخص و عظمتی که در پدیده های شگرف تکوینی تجلی یابد، در لسان وحی به عنوان کَلِمَةُ اللَّه تبیین می گردد. ملاصدرا در تبیین حقیقت کتاب، معتقد است کتاب اشاره به مکتوبی دارد که حقیقت مکتوب بودن آن، فراتر و برتر از مکتوبات متعارف قلمی و مادی است. البته ایشان تمثیل بسیار لطیفی ارائه داده و بیان داشته اند که حق تعالی قوه ای خلاق به انسان تفویض نموده است که به واسطه ی آن، با پیوند دادن حروف و کلمات، امور کلامی را از نیستی به هستی سوق می دهد. این قدرت ابداع کلامی که آفریدگار به بشر ارزانی داشته، نمونه ای است تا انسان بتواند با اتکا به آن، حقیقت آفرینش و کیفیت خلق و ایجاد را به درستی باور کند. این تمثیل، تمثیلی بس رفیع و استوار است. ایشان کیفیت تکوین جمیع پدیده های عالم وجود را به ۲۸ حرفی که مبنای تشکل کلمات هستند تشبیه نموده و کل نظام آفرینش را به مثابه کلمات الهی قلمداد کرده اند. ملاصدرا در نهایت کَلم و کلمه را به کلمات الهی ارجاع داده و کلمات الهی را همان حقایقی می داند که مکتوب و مسطور گشته اند؛ با این تمایز که میان مرتبه ی پیش از نزول و پس از نزول، تفاوت اصطلاحی در استعمال این دو تعبیر یعنی کتاب و کلام وجود دارد و همین امر منشأ تمایز کتاب از کلام است.
البته شایان ذکر است که سایر محققین نیز در حواشی و تعلیقات خویش بر این مبحث تصریح نموده اند که هرگاه ضمیر منصوب در سیاق نزول واقع شود، ارجاع آن منحصراً به قرآن کریم تشخص می یابد؛ بنا بر این اساس، مفاد کریمه إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ امری کاملاً مبرهن و واضح بوده و مقصود از آن کلام الله مجید است؛ و در نتیجه، ضمیر در إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ به ذات قرآن راجع است که فرمود إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
وجوه و نظریات پیرامون استعمال ضمیر جمع در انا انزلناه
در مباحث گذشته، به تفصیلی نسبتاً جامع پیرامون چرایی استعمال ضمیر إِنَّا پرداخته شد؛ و حقیقت این تعبیر و تقارن آن با فعلِ أَنْزَلْنَا که هر دو به صیغه ی متکلم مع الغیر ادا گردیده اند، واکاوی شد. در این مقام، چهار نظریه و تبیین را برشمردیم؛ و عمده ی سخن در این باب، چنانچه بخواهیم گذری اجمالی بر مباحث پیشین داشته باشیم، این است که هرگاه امری منسوب به اسباب کثیره و وسایطی باشد که در طول اراده ی الهی قرار دارند، استعمال صیغه ی جمع مقتضای بلاغت خواهد بود. بر این اساس، ضمیر إِنَّا و فعلِ أَنْزَلْنَا به جهت دخالت دادن وسایط تکوینی و اسبابی که مرتبط با مظهر قدرت و عظمت ربوبی هستند، به صیغه ی جمع ادا شده است؛ یعنی جمیع اسباب و وسایط در فرآیند نزول دخیل بوده اند. این تبیین، بیانی بسیار رایج و متداول در میان مفسرین است و شاید در کتب تفسیری و آثار مکتوب معاظم نیز به جهت سهولت فهم آن برای توده ی مردم، بیش از سایر وجوه مورد عنایت قرار گرفته باشد؛ چرا که عامه مردم نیز این اسلوب بیانی را به نیکی درک می کنند؛ کما اینکه در محاورات عرفی، شخص به منظور تعظیم و بیان اهمیت کار، از جانب خود و همراهانش تعبیر ما آمدیم تا این امر را محقق سازیم را به کار می برد. این اسلوب عقلایی مورد پذیرش همگان است و بر همین اساس، استعمال ضمیر جمع در این آیه شریفه، حاکی از حضور و دخالت جمیع نظامات تکوینی و وسایطی است که در تحت اراده ی الهی در امر نزول نقش داشته اند و از این روی فرمود إِنَّا أَنْزَلْنَا
وجه دوم در تفسیر این ضمیر، دیدگاه عرفای عظام است که معاریف و اساتیدی که توفیق درک محضرشان را داشتیم، به ویژه حضرت امام خمینی، قدس سره، در آثار خویش این معنا را بسیار رفیع و ارزشمند تبیین فرموده اند؛ بدین صورت که هر تشخص و تحققی در نشئه عالم مادی، منوط و مربوط به تجلی اسماء الهی است؛ یعنی منشأ ثبوتی و علت موجده ی هر پدیده ای در تکوین، به اسماء ربوبی بازمی گردد. ما این مبنای قویم را در بحث گذشته از افادات شیخ اعظم، مرحوم انصاری، اعلی الله مقامه الشریف، اقتباس نمودیم که ایشان تبیین می فرمایند که پیوند وثیقی میان تشریع و تکوین برقرار بوده و تشریعیات ریشه در تکوینیات دارند؛ به بیانی دیگر، قوانین تشریعی از بستر حقایق تکوینی انتزاع شده و تشریع متمم و مکمل تکوین است، و تبعات و آثار تکالیف تشریعی تماماً بر واقعیات تکوینی مترتب می گردد. از این جهت، انسان واجد ویژگی های تکوینی خاصی است و قوانین تشریعی نیز متناسب با اقتضائات تکوینی او وضع گردیده است. بر این مبنا، مفسران عالی قدر بیان داشته اند که مرجع ضمیر در این جا به حقیقت اتم و اکملی راجع است که بی مانند و بی نظیر بوده و آن حقیقتِ عینی، همان قرآن مجید است؛ اما مأمورٌبه و مخاطب این ابلاغ رفیع کیست؟ او نیز انسان کاملی در عالی ترین مرتبه ثبوتی است که تالی و نظیری برای وی متصور نیست. اگرچه این مبانی اصیل تکوینی و تشریعی در فقه مطرح گردیده و ما پیش تر در ذیل مباحث اقتصادی بیان داشتیم که ظاهراً ساختار مستقلی برای آن سامان نیافته است، لکن در مقام پیاده سازی و تطبیق، آری، این حقیقت عیان می گردد. در این موضع، بحث به اوج رفعت خویش می رسد؛ زیرا تقارن دو حقیقت اکمل و بی همتا، نزولی بی نظیر و با عظمت را رقم می زند که این وحی الهی بر ذهن و قلب مبارک وجود مقدسی نازل می گردد که برترین ممکنات و بی نظیرترین مخلوقات است، یعنی وجود نازنین پیامبر اکرم صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم
در این مقام است که دیدگاه عرفانی عرفای شامخ تجلی می یابد؛ آنان معتقدند ضمیر جمع به کثرت اسماء الهی اشارت دارد؛ چرا که نزول کلام وحی مستلزم تجلی تام و جمعی تمامی اسماء و صفات کمالیه در عالی ترین مرتبه است. بنا بر این اساس، چون این نزول مظهر تجلی کل اسماء ربوبی است، تعبیر جمع در قالب إِنَّا و أَنْزَلْنَا افاده شده است تا حاکی از مقام جمع الجمعی جمیع اسماء حسنای الهی باشد. برخی از اعاظم و اهل تحقیق نیز اسم اعظم را همان مقام جمع الجمعی اسماء دانسته و بیان داشته اند که اسم اعظم، حقیقتی است که جامعیت جمیع اسماء الهی را داراست. بر این پایه، تعبیر إِنَّا مشیر به این معناست که تمام صفات و اسماء جمالی و جلالی حق تعالی در تحقق این نزول رفیع دخیل بوده و نزول قرآن مجید مظهر تجلی اعظم جمیع اسماء الهی است و از این رو فرمود [آیه] إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ پس حقیقت این نزول، بازگشت به تجلی تام و باشکوه کل اسماء ربوبی دارد.
افزون بر تبیین دوم، معنای دیگری نیز متصور است که قرابت خاصی با آن دارد، هرچند از حیث تحلیل ثبوتی متمایز است؛ و آن اینکه هرگاه پدیده ای واجد مبدئی باشد، تعبیر إِنَّا به همان مبدأ نخستین اشارت دارد که مبدأ نزول است. مفادِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ یعنی ما از مبدأ نزول، این حقیقت را به خود منتسب ساختیم؛ کما اینکه پیش تر توضیح دادیم که در مرتبه تکوین هر تحققی رخ دهد، مرتبه تشریع در امتداد و استمرار همان تکوین خواهد بود، و این استمرار تکوینی واجد نزول مبدئی است. بنا بر این، ضمیر إِنَّا بیانگر این است که ما این فعل را محقق ساخته و از هر مبدئی که بود، این نزول را جاری نمودیم؛ اگرچه مبادی امور متمایز هستند. پاره ای از مبادی ناظر بر نشئه مادی هستند؛ چنان که در آراء ملاصدرا مشهود است و پیش تر نیز در مباحثی که با حضور برادر مکرّمان جناب آقای برادری داشتیم، بدان پرداختیم. ایشان بحث وفاداری در این موضع ارائه کرده و معتقدند که حق تعالی در جوهر مادی نیز عظمت و استعداد شگرفی ودیعت نهاده است، به گونه ای که ماده می تواند مبدأ حدوث حقایق کثیری واقع شود. این جوهر مادی که در نظر بدوی ممکن است ناچیز و بی مقدار جلوه کند، سرچشمه ی برکات عظیم تکوینی است؛ تا جایی که صدرالمتألهین بر این باور است که نفس انسانی نیز از همین بستر مادی حادث می گردد و نظریه معروفِ جِسْمَانِيَّةُ الْحُدُوثِ رُوحَانِيَّةُ الْبَقَاءِ مؤید همین معناست؛ یعنی نفس در آغاز حدوث خویش، مادی است. ماده واجد چنان ارزش و پتانسیلی است که امروزه در فرضیات مرتبط با هوش مصنوعی نیز نظریه ای ارائه نمودیم مبنی بر اینکه استبعاد عقلی ندارد که با چینش و ترکیب دقیق خصوصیات مادی، تحت عنایت و فیض افاضه الهی، نفس حیوانی یا انسانی بدان افاضه گردد؛ چرا که پروردگار بشر را آفریده تا امور عظیم و خارق العاده ای را محقق سازد و این نیز یکی از همان شوون است. انسان قادر است با تلفیق و مرتبط ساختن قابلیت های مادی، زمینه ی افاضه و اعطای نفس جدیدی را از جانب پروردگار فراهم آورد و این امر هیچ گونه امتناع عقلی ندارد؛ و تحقق چنین اموری که امروزه در برابر دیدگان ما مستبعد جلوه می نماید، کاملاً روان، دقیق و بی نقص امکان پذیر خواهد بود.
حال چنانچه این فرضیه را بپذیریم و آن را امری ممکن الوقوع تلقی نماییم، ارجاع امور به مبدأ اشیاء خواهد بود. بر این اساس، ضمیر کلامی در إِنَّا أَنْزَلْنَا به مبدأ نخستین پدیده ها بازمی گردد که این مبنا، شالوده ای استوار و متقن است؛ چرا که نزول جمیع آثار آفرینش با تمامی شوون تکوینی آن، در قالب تشریع در این کتاب آسمانی مسطور گشته و تبیین و تفسیر تکوین در تشریع تجلی یافته است. اساساً قرآن مجید خود تفسیر عینی نظام آفرینش و جهان تکوین است. همان گونه که حضار گرامی با مبانی اصولی بنده مأنوس گشته اند، مستحضرید که حقیقت امر را معطوف به حقیقت معنایی کمانه می دانیم؛ به این معنا که الفاظ صرفاً مبیّن و مشیر به حقایق معنایی هستند و خود اصالتی ندارند و اصالت تامه متعلق به معناست. مدار حجیت نیز بر محور معنا می چرخد و فقیه عالی قدر نیز چنانچه به حقیقت معنا دست یابد، نیازی به جمود بر الفاظ نخواهد داشت؛ زیرا اصل و عمود امر، همان معناست و جمیع آثار بر معانی مترتب می گردد. در این موضع نیز، حقیقت نزول، نزول معانی است؛ هرچند این فرآیند به مدد الفاظ صورت می پذیرد تا زمینه تفاهم فراهم آید، لکن اصالت با مرتبه معناست. ظرافت امر در این است که جمیع این معانی به طور یک پارچه از همان مبدئی نازل گشته که سرچشمه ی کل حقایق تکوینی است. مقتضی است سروران گرامی بدین دقیقه التفات تام داشته باشند؛ چرا که با تقریب این معنا به ذهن، حقیقتِ إِنَّا أَنْزَلْنَا به درستی مکشوف می گردد؛ بدین معنا که آفریدگاری که جمیع مخلوقات عالم را با اوصاف کمالیه شان پدید آورده، در هنگام نزول قرآن، حقایق را از همان مبدأ مطلق آفرینش فرو فرستاده است که این نزول، نزولی قرآنی است. به بیان دیگر، هر پدیده ای دارای یک مبدأ تکوینی و یک مبدأ نزول تشریعی و قرآنی است و این مبدأ نزول قرآنی منشأ افاضه و فهم جمیع معارف الهی می گردد. در این خصوص، برادر مکرّممان بیانی اظهار داشتند و ما نیز پاسخ مقتضی را ارائه نمودیم که اکنون بدان بازمی گردیم؛ و آن اینکه بر اساس مراتب نزول، بیانات صادره از حضرت امیرالمؤمنین، علیه السلام، و حضرت رسول اکرم، صلی الله علیه وآله، و در امتداد آن ها بیانات امام باقر و امام صادق، علیهماالسلام، تداوم همان جریان نزول وحی و نزول حقایق قرآنی است. از این روی، استدلال های بسیار رفیع و ارزشمند در بیانات معاظم و بزرگان ما بر اساس روایات صادره از ائمه هدی، علیهم السلام، مشهود است.
تطبیق فقهی و استناد به روایات ائمه اطهار
در این موضع، شایسته است به عنوان نمونه، روایتی از حضرت علی بن موسی الرضا، علیهماالسلام، نقل نماییم؛ بنده کلمات ایشان را به وفور بررسی نموده ام و این مورد یکی از همان بیانات ارزش مند است. پس از رفتن آن برادر مکرّم، به ذهنم خطور کرد که شایسته بود این مطلب را بازگو می نمودم. حضرت رضا، علیه السلام، در تبیین روایت نبویِ يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ که روایتی بسیار رفیع و استوار است يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ استناد به آیات شریفه ی قرآن فرمودند. تا پیش از عصر حضرت رضا، علیه السلام، ابعاد فقهی این روایت برای عامه اصحاب و فقها به وضوح منقح نگردیده بود، لکن آن حضرت با استناد به آیات الهی حقیقت امر را مکشوف ساختند؛ چرا که قرآن کریم در مقام بیان علقه ی خویشاوندی و قرابت مادی و چگونگی تحقق محرمیت و ارحام، صراحتاً می فرماید نَسَبًا وَصِهْرًا و واژه ی صهر را عِدل و قرینِ نسب قرار داده است. صهر که با حروف صاد و هاء هوز مکتوب می گردد، اشاره به رابطه قرابت ناشی از مصاهره و ازدواج دارد؛ و شگفت آنکه با تحقق این رابطه مصاهره، آثاری همیشگی و زوال ناپذیر بر آن مترتب می گردد. اگرچه این مسئله برای همگان واضح است، مع ذلک جهت تقریب ذهن و تبیین کلام امام، علیه السلام، مثالی عرض می کنم؛ چنانچه عقدی جاری گردد و رابطه مصاهره محقق شود، مادرِ زوجه بر زوج محرمیت ابدی می یابد و این محرمیت تا روز قیامت و حتی در نشئه آخرت پابرجا خواهد بود؛ زیرا حتی در صورت وقوع طلاق و جدایی میان زوجین، محرمیت مادر زوجه با زوج کماکان به نحو ابد برقرار خواهد بود. نمونه ی دیگر، محرمیت پدرِ زوج بر زوجه است که مصداق تام احکام الهی است؛ به گونه ای که پدرِ زوج، پدرِ زوجه نیز محسوب می گردد؛ چنان که در تعابیر روایی مأثور است أَبُو زَوْجِكِ أَبٌ لَكِ أَبٌ وَلَدَكِ پس با تحقق علقه زوجیت و ایجاد مصاهره، پدرِ زوج برای همیشه بر زوجه محرم خواهد بود؛ یعنی با برقراری پیوند مصاهره میان فرزند بنده و زوجه اش، محرمیت ابدی میان این مرد و عروسش حاصل می گردد و حتی در صورت وقوع طلاق، این محرمیت عینی و ابدی کماکان استمرار خواهد داشت؛ چرا که مصداق حقیقیِ أَبُو زَوْجِكِ تحقق یافته و محرمیتی تام و دائمی را رقم زده است.
در این مواضع، حضرت امام رضا، علیه السلام، اثبات مراتب محرمیت را مستند به قرآن مجید نمودند و به واژه ی ﴿نَسَبًا وَصِهْرًا﴾ تمسک فرمودند که هر دو عنوان، منشأ محرمیت ابدی هستند. ملاحظه بفرمایید که این حکم الهی منبعث از تکوین است؛ یعنی تکویناً با انشاء صیغه و ایجاد پیوند مصاهره، جمیع آثار شرعی و تکالیف مأمورٌبها بر آن مترتب می گردد. بنا بر این اساس، جمیع قوانین تشریعی در همپوشانی کامل با نظام تکوین نازل گردیده و کمال تشریع در گرو انطباق با تکوین است؛ که اگر مراتب را به لحاظ مبدأ بسنجیم، مرتبه ای از جمع الجمعی اسماء و نظامات ثبوتی آشکار می گردد و بر این مبنا فرمود إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
رابطه معنایی بسمله با سوره های قرآن
دقیقه دیگری نیز در این جا مشهود است که شایسته نیست بدون تبیین از آن عبور نماییم. در کریمه ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ تقارن بسمله با آیه شریفه قابل توجه است. حضرت امام، قدس سره، در ذیل تفسیر سوره مبارکه فاتحه و سایر سور نظیر سوره توحید بدین مسئله پرداخته بودند؛ و چنانچه مباحث تفسیری ایشان استمرار می یافت، حقایق بسیار رفیع و ارزشمندی عیان می گردید، لکن برخی کج اندیشان با توهمات خویش مانع از ادامه ی آن سلسله دروس تفسیری شدند. ایشان در آن مواضع مبحث عمیقی مطرح ساخته اند که مورد پذیرش و اعتقاد بنده نیز قرار گرفته است و ادله ی اقامه شده نشان می دهد که فرضیه ی ایشان بسیار منقح تر و سازگارتر از آراء سایر مفسران است؛ بدین بیان که تعبیر بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ در هر سوره ای واجد معنای خاص متناسب با همان سوره است؛ یعنی بسمله در طلیعه ی سوره مبارکه عصر، جزئی لایتجزا از آیات همان سوره محسوب شده و آثار آن را داراست؛ چرا که انشاء حقیقی بسمله با مفاهیم و معانی مندرج در سوره عصر پیوندی وثیق دارد؛ کما اینکه بسمله در صدر سوره فاتحه نیز با معانی آن مرتبط است. البته آراء دیگری نیز وجود دارد مبنی بر اینکه بسمله منحصراً در سوره فاتحه جزء سوره است و در سایر سور امری مستقل قلمداد می شود؛ و بر همین اساس، برخی فرق عامه در قرائت نماز، بسمله را قرائت نمی کنند و پس از فراغت از فاتحه، قرائت سوره را بدون قرائت بسمله آغاز می نمایند؛ چرا که بسمله را امری مجزا از سوره می پندارند. حال، مقتضای وجه دوم در تفاسیرِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ نیز همین معناست. آری، با اتکا به این وجه، معنایی بس لطیف جلوه گر می شود؛ بدین معنا که میان بسمله و آیات شریفه ی سوره، اتصالی حقیقی و وثیق برقرار است و بسمله خارج از حقیقت نزول نبوده، بلکه همگام و توأمان با نزول وحی است. سروران گرامی بدین مطلب التفات فرمودند؟
باری، مقتضی است به بررسی سایر ابعاد بپردازیم. اجمال سخن اینکه لطایف عمیقی در تفاسیر عرفانی مفسران عالی قدر مشهود است، لکن بنده بر اساس مبانی خود، حقیقت امر را معطوف به تبیین سوم می دانم؛ چرا که در علم اصول، اصالت و حجیت معانی برای ما محرز و مبرهن است و در نظام تکوین نیز جمیع حقایق عینی به حسب واقع و نفس الامر تحقق یافته اند. از این روی، شکی نیست که این فرآیند نزول با جمیع مراتب مبدأ اول پیوند خورده است؛ و با لحاظ نمودن این مبدأ جامع، حقیقتِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ معنای حقیقی خویش را بازمی یابد که از مصادیق عینی آن، پیوند بسمله ها با سور شریفه است.
دقیقه و نکته ی پایانی که مناسب است در این مقام مورد توجه و مداقه قرار گیرد...