جلسه 1402/02/27

بسم الله الرحمن الرحیم



اثر اصلاح نفس و اخلاص/اخلاص /اصلاح نفس



 
موضوع: اصلاح نفس/اخلاص /اثر اصلاح نفس و اخلاص
 
قال الامام الصادق (ع): «القلب حرم الله فلا تسكن حرم الله غير الله».[1]

وقال (ع): «يَا ابْنَ آدَمَ عَلِّقْ قَلْبَكَ بِاللَّهِ وَ لَا تُعَلِّقْهُ بِخَلْقِهِ فَإِنَّكَ إِنْ عَلَّقْتَهُ بِرَبِّكَ خَدَمُوكَ وَ إِنْ عَلَّقْتَهُ بِخَلْقِهِ خَذَلُوكَ».[2]

دو روایتی را که خواندم، معنایش در حقیقت نکته های معرفتی است که اگر انسان به این روایات توجه کند، آن معرفت و سلوکی که آدم را با خدا آشنا می کند.
در جلسه ی قبل یادآور شدم که بحث اخلاق نتیجه اش اصلاح نفس است. اصلاح نفس ارتباط تنگاتنگ به معرفت نفس دارد. معرفت نفس از منظر فلاسفه انسان شناسی است و از نظر قرآن و عترت هم انسان شناسی است. از نظر فلسفه ارسطو انسان حیوان ناطق است و از نظر قرآن و عترت انسان مؤمن صالح است که برگرفته از آیه ﴿إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾[3]
است. پس از آن که انسان خودش را شناخت و به این شناخت رسید که اگر ایمان باشد و عمل صالح باشد، به اصطلاح طلبگی مقوم انسانیت محقق شده است و اگر ایمان و عمل صالح نباشد باز هم به اصطلاح طلبگی صحت سلب دارد؛ ﴿أُوْلَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ﴾.[4]
بعد از آن که انسان خودش را شناخت که انسان واقعش مؤمن صالح است؛ مؤمن کسی است که به این حدیث توجه کند که القلب حرم الله معنای حرم الله چیست؟
حرم جنبه ی طبیعی و فیزیکی ندارد. معنای حرم الله این است که انسان از لحاظ نظری ایمان به خدا داشته باشد و از جهت عملی کارها و تمام امور و فعالیت های خودش را برای رضایت خدا انجام دهد و این معنای عملی و واقعی حرام الله است. اگر برای رضایت کس دیگر بود غیر خدا را راه داده است.
دل خانه ی خداست خدا صاحب دل است هر کس که دل به غیر دهد پای در گل است
بنابراین اگر انسان برای رضایت غیر کاری کند، ریا کار و احیانا مشرک است و اثر کارش عبادی نخواهد بود. کار باید از سر اخلاص باشد. یک نکته ی تحقیقی در باره ی اخلاص بگویم و آن این است که کسی که در جهت اصلاح نفس حرکت می کند، اعمالش برگرفته از اخلاص باشد. اخلاص به طور عمده دو معنا دارد: یکی معنای اخلاقی حتی شبهه ی تصوفی و دیگری معنای فقهی. معنای اخلاقی یا خطر تصوفی این است که گفته می شود اخلاص آن است که عمل باید طوری برای خدا باشد که یک ذره آلودگی در کار نباشد و آلودگی را اعلام کرده اند که مثل حرکت مورچه ی سیاه در شب تاریک روی نمد سیاه که دیده نمی شود، این اخلاص چه اخلاصی است؟ اگر ناممکن نباشد، حد اقل عسر و حرج است و خدای متعال که از بندگان خود یک چیز خواسته، فقط اخلاص خواسته است که در سوره بینه می فرماید ﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾[5]
دستور نیامده مگر این که اطاعت کند از سر اخلاص و اگر اخلاص به معنای تصوف آن باشد، کار ناممکن و حد اقل عسر و حرج است و طبق آن همه افتاده و مشرک است.
معنای فقهی اخلاص را در جواهر جستجو کنیم. جواهر الکلام صاحب جواهر شرح شرایع الاسلام و یک معجزه است و بر اساس تحقیق علمی یک فرد در آن زمان با آن امکانات امکان ندارد که این قدر تتبع وسیع کند و این کتاب را به این شکل منظم بیرون بیاورد. حدود نزدیک یک قرن می شود. صاحب جواهر شاگرد علامه طباطبایی سید بحر العلوم اول و استاد شیخ انصاری است، تقریبا یک قرن قبل که در آن زمان وسایل و امکانات نبود. اقوال در آن منظم نقل شده و از تمام فقهاء نقل شده است و بعد دسته بندی و جمع بندی شده است. این شخص آیت الله است که خدا به او عنایت می کند.
تا که از جانب مشعوق نباشد کششی کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد
تا از سوی مولی و تا از سوی باب مدینة علم النبی عنایتی نباشد، کسی به جایی نمی رسد. مولی امیر المؤمنین (ع) آن چنان عنایتی دارد که به صاحب جواهر گفته شد شما را نمی بینیم که به حرم مشرف شوید و همیشه مشغول هستید. گفت صبر کن تا نشانت دهم. بعد از نماز مغرب و عشاء پشت بام خانه اش رفت و فرمود گوش فرادهید و رو به بارگاه مولی علی (ع) عرض کرد: السلام علیک یا أمین الله فی ارضیه و حجته علی عباده. تا سکوت کرد، جوابش آمد علیکم السلام و رحمة الله و برکاته. چون جواب سلامش را مولی داده است، جواهر به دنیا آورده است که امام خمینی (ره) به عنوان افتخار فرموده: فقه ما فقه سنتی و فقه جواهری است. این صاحب جواهر اخلاص را برای ما معنا می کند که اخلاص یعنی قصد قربت و قصد قربت یعنی عملی که انجام می دهیم داعی و باعثش امر خدا باشد و برای ما داعی، عامل و محرک دیگری نباشد. در صورتی که عملی را انجام دهیم برگرفته از دستور خدا، این اخلاص فقهی است. بعد از آنکه انسان کارش را از سر اخلاص انجام داد، روایت می فرماید: «مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ»[6]
. کسی که چهل روز عملش را خالص کند برای خدا، سرچشمه های علم و حکمت و فرزانگی از عمق دلش بر زبانش جاری می شود. قطعا همین است. الآن از لحاظ معادلات و بحث های علمی اگر بررسی کنیم، یک مجتهد که به حد اجتهاد کامل می رسد، با این این رده بندی های دکتری و فوق دکتری تطبیق نمی کند. برای یک بشر رسیدن به این مقام با معادلات نمی خواند. نکته هایی که محقق نائینی در اصول دارد و آن بحث های عرفانی و معرفتی که امام خمینی (ره) دارد و آن بحث های اصولی که سیدنا الاستاد خویی دارد، طبیعی نیست، جرت ینابیع الحکمة من قلبه الی لسانه. خود این درس و تعلم باید به قصد قربت باشد. از سر اخلاص باشد و از سر اخلاص که بود گویا یک مدیریت بالا کارتان را کنترل می کند و رشد می دهد و در جهت رسیدن به هدف والا مساعدت می کند.
بعد از آن که انسان خودش را شناخت و دید که او یک بنده ی خداست و انسانیتش به ایمان و عمل صالح گره خورده است، باید در جهت به دست آورد ایمان و عمل صالح توجه و تلاش کند. ایمان اعتقاد به خدا، نبوت، معاد، ائمه و اعتقاد به وجود مقدس مولا بقیة الاعظم است. این اعتقاد را از تصور به تصدیق بیاورد که این دینا و این زندگی دور و بر وجود مولای ما در گردش است. «وَ بِيُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاءُ».[7]

در نجف یک مرتاض هندی آمده بوده که از نظر ریاضت در سطح بالا بوده است. یکی از کارهایش این بوده که مکاشفاتی اعلام می کند؛ از جمله اگر سفر کرده ی داشته باشید، اسم و مشخصاتش را بگویید برایت می گوید که الآن کجاست و با چه لباسی است، همه را شرح می دهد. مثلا یکی سؤال کرد یک سفر کرده دارم در سوریه برای زیارت رفته است، گفته الآن کنار مرقد حضرت زینب است و عبا دارد اما عمامه ندارد و سلام به حضرت زینب می دهد. دیگری سؤال کرد که سفر کرده دارم که برای تجارت رفته گفت بله مسافر شما مشغول تجارت است الآن خرید و فروش می کند، قدش این اندازه است و قیافه اش این گونه است، صحیح و سالم و مشغول تجارت می باشد. فرزند صاحب کفایه گفت ما هم یک سفرکرده ی داریم
آن سفرکرده که صد قافله دل در ره اوست هر کجا هست خدایا بسلامت دارش
اسمش این است و فرزند امام عسکری (ع) است. مرتاض مسلمان نیست و یک مسلک خاصی دارد. رفت تلاش کرد و عملیات ریاضت را برای چند بار انجام داد و چیزی به دست نیاورد. فریادش بلند شد چه مسافری دارید من او را چنین ندیده بودم با تمام قدرت دنبال می کنم تا رد پایش را در شرق عالم دنبال می کنم، در همان لحظه در غرب عالم می رود و او یک وجودی است که این کره ی زمین دور سر او می چرخد.
تو وجودی و دیگر ها طفیل اند تو سرخیلی و دیگر جمله خیل اند.
بعد از آن که معرفت نفس حاصل شد، می فهمیم که ما بی سر پرست و بی پناه نیستیم و آقا داریم. نگویید که ما قابلیت نداریم؛ چون قابلیت در بحث عدالت و حقوق است، نه در بحث کرم و رحمت. کرم یعنی بخشش از سر بزرگواری بدون وجود قابلیت.
کریم در به روی بی نوا نمی بندد گشای در به روی بی نوای در بدرم
ارباب عالم هستی امام رحمت است، امام کرم است. وجودش عین کرم است بر اساس تعبیر مبالغه ای. اهل کرم قابلیت نمی خواهد، همین قدر که بیاد مولا باشیم، ما صبح زود و آخر شب باید در حد عرض ارادت و یک سلام به محضر مولایمان باشیم. این جمله در کتاب الغیبة شیخ طوسی آمده است: بعد از نماز صبح و عشا بگویید: السلام علیک یا بقیة الله فی ارضه السلام علیک یا رحمة الله السلام علیک یا مولای و رحمة الله و برکاته.
ریشه ی قلب جهان بسته به موی مهدی جان عشاق فدای گل روی مهدی
خرم آن روز که با قلب پر از آتش و دود سر گذارم به تراب سر کوی مهدی

[1] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج70، ص25.

[2] جامع الأخبار، الشعيري، محمد، ج1، ص185.

[3] سوره عصر، آيه 2.

[4] سوره اعراف، آيه 179.

[5] سوره بینه، آيه 5.

[6] جامع الأخبار، الشعيري، محمد، ج1، ص94.

[7] زاد المعاد ـ مفتاح الجنان، العلامة المجلسي، ج1، ص423.