تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/02/29
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
حکم بغی/جهاد یا بغات /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/جهاد یا بغات /حکم بغی
جهاد با بغات
حکم بغی
بحث ما دربارۀ بغی و احکام بغی بود. مباحث لغوی و اصطلاحی و ویژگی های بغی را مطرح کردیم و همچنین از تمرّد در زمان حضور معصوم و امام عادل بحث کردیم. امروز دربارۀ حکم باغی بحث می کنیم. کسی که بر حاکم عادل شورش کرد، چه حکمی دارد؟ باید با کسی که علیه حاکم عادل شمشیر به دست گیرد، مقاتله شود لذا فقهای ما جهاد با بغات و شورش کنندگان و خروج کنندگان و براندازان را مطرح کرده اند. برای این حکم باید مستنداتی داشته باشیم. مستندات این حکم کدام اند؟
بررسی دلالت آیۀ 9 سورۀ حجرات بر حکم بغی
فقهای ما به آیات و روایات و سیره تمسک کرده اند. آیۀ مورد استدلال، آیۀ نهم از سورۀ مبارکۀ حجرات است. روایاتی نیز در این زمینه مورد استدلال واقع شده اند لکن بیشترین امری که مستمسک قرار گرفته است، سیره است. ما در جلسۀ بعد این بحث را به پایان می رسانیم و تلاش می کنیم در جلسۀ بعد یک جمع بندی نهایی در این زمینه ارائه کنیم. به این نکته توجه کنید که ما بحث جهاد را مفصل در طول پنج سال، مطرح و ارائه کردیم و لذا کسانی که در این مباحث شرکت کرده باشند، می توانند در برخی مباحث به نتیجه گیری و جمع بندی برسند و نیازی به طرح آن مباحث به صورت مستقل نیست. مباحثی مثل إماء و هدنه و اسارت از این قبیل هستند. اگر این مباحث را بخواهیم مطرح کنیم، حدود پنج سال بیشتر باید بحث کنیم. لکن نیازی نیست چون وقتی شیوۀ بحث و استدلال ها کاملا روشن شدند، طلبه ای که در این مقطع تحصیل می کند، می تواند اجتهاد کند و مباحث را برای خود روشن کند. لذا ما در سال آینده مباحث مربوط به مکاسب محرّمه را مطرح می کنیم که موضوعات متنوعی را شامل می شود.
در آیۀ نهم از سورۀ حجرات می فرماید: ﴿وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتي تَبْغي حَتَّى تَفي ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطين﴾ [1]
در یکی از جلسات گذشته دربارۀ نسبت بین این آیه و بغی بحث کردیم و سه نظریه را در این زمینه توضیح دادیم لکن اکنون دربارۀ اطراف این آیه بحث می کنیم چون مباحث فراوانی در ضمن این آیه مطرح است و برخی به این آیه برای حکم بغی تمسک کرده اند و ما باید ببینیم که آیا می توان به لحاظ تفسیری و فقهی برای استنباط حکم بغی به این آیه تمسک کرد؟
کلام بزرگان در تفسیر آیۀ 9 سورۀ حجرات
مرحوم علامه حلی در کتاب تذکره، جلد 9، برای حکم بغی به همین آیه استناد می کنند؛ «الأصل في ذلك قول اللّه تعالى ﴿وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللّهِ ﴾»[2]
. بسیاری از دیگر بزرگان نیز به این آیه تمسک کرده اند.
اولا اقتتال و تقاتل به یک معنا هستند مثل استواق و تساوق. مرحوم علامه در المیزان همین بیان را دارند. در این آیه می فرماید «طائفتان» و سپس از تعبیر «اقتتلوا» استفاده می کند یعنی برای مثنّی از فعل جمع استفاده می کند چون وقتی این دو طائفه جمع شوند، به لحاظ معنایی تشکیل دهندۀ اجتماع و مجموعه ای از افراد هستند و لذا در معنا جمع است و به این اعتبار از فعل جمع برای آنان استفاده شده است. در ادامۀ آیه بار دیگر از تعبیر مثنّی استفاده شده است «فأصلحوا بینهما» که ضمیر مثنّی به همان دو طائفه رجوع می کند. برخی گفته اند «اقتتال» در این جا به معنای جنگ و مقاتله نیست بلکه به معنای نزاع و درگیری است. در تفسیر نمونه آمده است که از قرائن مشخص می شود که مراد از اقتتال در این آیه، جنگ و خونریزی نیست بلکه نزاع و درگیری است چون امر به آشتی و صلح دادن در آیه وجود دارد. اما در ادامۀ آیه می فرماید اگر یک طائفه بر دیگری بغی و تعدّی و تجاوز کرد، وارد مقاتله با او شوید. مشخص می شود که شما به عنوان گروه سوم درصدد حل مشکل بین دو طائفه هستید. اما اصلاح شما باید بالعدل باشد ﴿فأصلحوا بینهما بالعدل﴾ سپس برای تأکید می فرماید ﴿و أقسطوا﴾. البته رابطۀ قسط و عدل، اعم و اخص مطلق است. قسط، عدل اجتماعی است و عدل شامل حوزه های فردی و اجتماعی می شود مثلا یک فرد عادل است و یک جامعه عادل است. لذا برای هدف از بعثت انبیاء از تعبیر قسط استفاده می کند و می فرماید ﴿لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط﴾[3]
.
به جلد نهم از مجمع البیان در ذیل این آیه مراجعه کنید. اشاره دارد به شأن نزول این آیه که دربارۀ اوس و خزرج است که بین آنها جنگی با لیف خرما رخ داده بود و این آیه نازل شد تا بین آنها مصالحه ایجاد شود. اوس و خزرج جنگ و نزاع طولانی مدّتی داشتند، حدود 120 سال. بسیاری از جنگ ها در عصر جاهلیت عرب، به دلیل امور بسیار پست و بی ارزش بوده است. گاهی جنگ های صد ساله برای امور بی معنا رخ می داد. آیه می فرماید بین آنها صلح ایجاد کنید و لذا عقد اخوت بین آنها می خوانند و آنها را برادر معرفی می کنند. در آیۀ بعد نیز می فرماید ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُون﴾ [4]
.
برخی گفته اند این آیه مربوط به خاندان عبد الله بن اُبیّ از طایفۀ خزرج و خاندان عبد الله بن رواحة از طایفۀ اوس است لذا نزاع مربوط به کلّ طایفۀ اوس و خزرج نبوده بلکه مربوط به بخشی از آنها بوده است. یک طایفه ممکن است ده ها تبار و عشیره داشته باشد که هر عشیره یک رئیس دارد. اوس و خزرج نیز تبارهای متعددی داشتند که نزاع بین دو تبار بوده است. عبد الله بن ابی از منافقین صدر اسلام بوده است و عبد الله بن رواحه از مخلصین بوده است. در تفسیر ابن عباس همین مطلب آمده است.
برخی اینگونه گفته اند که پیامبر اکرم ص جلو عبد الله بن ابی می ایستد و الاغ پیامبر فضولات خود را جلو عبد الله بر زمین می ریزد و عبد الله دماغ خود را می گیرد و به پیامبر بی ادبی می کند و به پیامبر می گوید از جلو ما دور شو. عبد الله بن رواحه به او پاسخ می دهد که بوی الاغ رسول خدا از بوی تو و پدر تو بهتر است. عبد الله به ابی ناراحت می شود و نزاع را آغاز می کنند.
برداشت صحیح از آیۀ 9 سورۀ حجرات
از این آیه برداشت می شود که مسلمانان نسبت به جریان هایی که در میانشان رخ می دهد، مسئولیت دارند. اینطور نیست که مسلمانان به جان یکدیگر بیفتند و سایر مسلمین کاری با آنان نداشته باشند. این آیه مسئولیت های اجتماعی را در صحنه های حساس نسبت به مسلمانان مطرح می کند. در موارد نزاع و درگیری و جنگ باید بین مسلمانان مصالحه ایجاد کنید. لذا نباید تماشاچی باشید. باید حکم میانجی گر داشته باشید و جلو خونریزی را بگیرید و مسیر شما باید تا حدّ امکان، مسیر مسالمت و آشتی و اصلاح باشد. اگر برای آشتی و اصلاح تلاش کردید و موفق نشدید، باز هم نباید کنار بنشینید و اگر دیدید که یکی از دو طایفه ظالم است، با او مقاتله کنید ﴿فإن بغت إحداهما علی الأخری فقاتلوا التی تبغی﴾ مگر اینکه حکم الهی را بپذیرند ﴿حتّی تفیء إلی أمر الله﴾ اگر امر الهی را پذیرفتند، ﴿فإن فاءت فأصلحوا بینهما بالعدل﴾ عادلانه بین آنها قضاوت کنید. به جهت تأکید می فرماید ﴿و أقسطوا﴾.
حکم بغی از کدام بخش از این آیه استفاده می شود؟ از ﴿فقاتلوا﴾ که امر است و ظهور در وجوب دارد. البته وجوب قتال در این مورد نیز بعد از اعلان و گفتگو و تلاش برای مصالحه و آشتی است. در مورد جهاد ابتدائی گفتیم که باید قبل از جهاد و جنگ، دعوت صورت گیرد و یقینا دعوت در جهات با بغات به طریق اولی وجود دارد چون بغی مربوط به مسلمانان است. اگرچه برخی گفته اند این آیه مربوط به برخورد و نزاع منافقین با مسلمین است لکن ما الغاء خصوصیت می کنیم و می گوییم هرجا دو گروه از مسلمین نزاع داشتند، اولا باید تلاش کنیم برای رفع نزاع و مخاصمه و برای روشنگری. بنابراین جنگ با بغات قبل از دعوت به صلح جائز نیست لذا آیه به صراحت می فرماید ﴿فأصلحوا بینهما﴾ چون تقاتل بین مسلمین حرام است.
آیه سپس می فرماید وقتی شبهه برطرف شد، باید به حق رجوع کنید و بر اساس حق به وظیفه و تکلیف دینی خود عمل کنید و تسلیم شوید. برخی از این تعبیر استفاده کرده اند که باید تسلیم دولت اسلامی شوند و لذا باید حکومت و دولت اسلامی وجود داشته باشد پس آیه ارتباط بیشتری با بغی اصطلاحی دارد.
مرحوم شیخ طوسی ره در کتاب مبسوط، جلد7، صفحۀ 263 همین آیه را ذکر می کنند؛ «[الأحكام المستنبطة من آية الحجرات على قول الفريقين] قال الله ﴿تعالى وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ ﴾ قيل نزلت في رجلين اقتتلا، و قيل في فئتين، و ذلك أن النبي صلى الله عليه و آله كان يخطب فنازعه عبد الله بن ابى بن سلول المنافق فعاونه قوم و أعان عليه آخرون، فأصلح النبي صلى الله عليه و آله بينهم فنزلت هذه الآية، و الطائفتان الأوس و الخزرج.»[5]
ما در جلسات قبل گفتیم که این آیه ارتباطی با بغی اصطلاحی ندارد چون این آیه دربارۀ دو گروه سخن می گوید که گروه سومی درصدد صلح بین آنها بر می آید. اما در بغی، حاکم عادل و خروج کنندگان بر حاکم عادل داریم.
[1] سوره حجرات، آيه 9.
[2] تذكرة الفقهاء- ط آل البيت، العلامة الحلي، ج9، ص391.
[3] سوره حدید، آيه 25.
[4] سوره حجرات، آيه 10.
[5] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج7، ص262.