تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/02/27
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
مستندات بغی/أحكام البغاة /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /مستندات بغی
جهاد با بغات
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در رابطه با احکام بغی و باغی بود. بعد از روشن شدن معنای لغوی و اصطلاحی، به بیان ویژگی های باغی پرداختیم. امروز به این بحث می پردازیم که باغی در عصر معصوم، کافر است یا مسلمان؟ باید استدلال ها توجیهات بررسی شوند. بحث در این جلسه دقیق است یعنی شما باید بعد از جلسه بیشتر مطالعه کنید و ما باید در این سه جلسه مباحث را به پایان برسانیم و پایان جلسات ما، در روز چهارشنبه خواهد بود.
روشن شد که باغی، شورشگر در حکومت مشروع اسلامی است یعنی حکومتی که احکام اسلام را پیاده می کند مثل حدود و تعزیرات و سوق المسلم و جماعت و ... . حاکم نیز باید عادل باشد و حاکم جائر از بحث خارج است. اگر عده ای بر حاکم جائر شورش کنند، کشتن آنان واجب نیست بلکه چه بسا شورش آنها مورد تأیید و حمایت باشد. ما شورش گرانی داشتیم که قیام و حرکت آنان مورد تایید اهل بیت قرار گرفت مثل قیام زید. همچنین قیام و خروج اهل کتاب نیز از بحث ما خارج است. بحث ما در مورد مسلمانانی است که در مقابل امام عادل ایستادند و درصدد براندازی حکومت هستند و مثلا درصدد به شهادت رساندن امام عادل هستند.
بغی، همواره مذموم
آیا بغی همواره مذموم است؟ آیا هر باغی را باید نکوهش کرد؟ تقریبا غیر از اصحاب شافعیه قائل به مذموم بودن بغی به نحو مطلق هستند. یعنی علمای معتزله بالاتفاق و جماعتی از حنفیون و برخی از شافعیون قائل به مذموم بودن بغی هستند. ابوحنیفه می گوید بغات در صورتی که دارای دین و مسلمان باشند، فاسق محسوب می شوند. لذا بغی در نظر آنان مذموم است چون باغی را فاسق می دانند. این مطلب، در فرمایش شیخ در الخلاف، جلد3 صفحۀ 164 آمده است. فقط برخی از شافعیون می گویند باغی اسم ذمّ نیست یعنی اینطور نیست که باغی حتما مورد مذمّت و نکوهش باشد چون باغیان نیز ادله و استنباط و استدلال و اجتهادی دارند که باعث حرکتشان شده است اگرچه در نتیجه گیری به خطا رفته اند مثل مجتهدی که گاهی خطا می کند. اما ما امامیه معتقد هستیم که باغی مورد مذمت است و روایاتی در این زمینه داریم.
برخی گفته اند وجه کلام برخی از شافعیه مبنی بر مورد مذمت نبودن باغی، توجیه کردن عمل برخی از صحابه مثل طلحه و زبیر و معاویه در مقابل امیر المومنین بوده است به این بیان که این اصحاب، اجتهادی داشته اند. طلحه و زبیر انسان های کمی نبودند و بیست و پنج سال بعد از پیامبر نیز با امیر المومنین بودند و صرفا چند ماه علیه حضرت شدند و آن قیام را آغاز کردند. شافعیه باغی را مذموم نمی دانند تا این حرکات را توجیه کنند. در مورد یزید نیز گفته اند «اجتهد و أخطأ».
قطعا کلام شافعیه مورد پذیرش نیست و آنچه مورد اجماع علمای اسلام است، صحیح می باشد و باغی مذموم است.
مطلب دیگر در این است بغی، زمانی صدق می کند که خروج علیه امام عادل صورت گیرد. قدمای از امامیه مراد از امام عادل را معصوم دانستند اما متأخرین مراد از امام عادل را حاکم عادل اعم از معصوم و نائب خاص و عام دانستند. البته ما معتقدیم که در بین قدما نیز بزرگانی قائل به این نظر بوده اند مثل شیخ مفید ره در کتاب مقنعه که عبارت ایشان را سابقا خواندیم. شیخ فقها را منصوب عام از ناحیۀ معصوم می داند و می فرماید حتی اگر حاکم ظالمی به فقیه اجازه دهد، فقیه می تواند از قدرت استفاده کند که در واقع منصوب از ناحیۀ امام معصوم است. لذا مباحث ولایت فقیه در این کلمات ریشه دارند و قابل پیگیری هستند.
در هر صورت بغی به معنای خروج بر امام عادل است و فقهای متقدم اکثرا امام عادل را به امام معصوم معنا می کردند که این کار دلیلی داشته است و ما آن را در جای خود مطرح خواهیم کرد. همچنین بغی مذموم است.
مرحوم علامه حلی ره می فرماید بغی در مورد خروج بر حکومتی که حاکمش عادل و اهل سنت باشد، صدق می کند بنابراین بغی، شامل خروج بر حکومت شیعه و سنی می شود.
در مورد لزوم مقابله با اهل بغی، اجماع محصّل و منقول وجود دارد و مرحوم صاحب جواهر می فرماید هر دو قسم از اجماع به حدّ استفاضه رسیده اند یعنی اینطور نیست که این اجماع توسط شخص واحدی مطرح شده باشد.
کفر یا اسلامِ باغی
اما آیا باغی کافر است یا فاسق؟ برخی از فقهای شیعه قائل به کفر باغی هستند اما عمدۀ فقهای شیعه قائل به اسلام و فسق باغی هستند حتی اگر بغی در مقابل امام معصوم باشد. چرا برخی از فقها باغی را کافر دانسته اند؟ این قائلین آیۀ قرآن را توجیه کردند و گفتند اطلاق آیه بر اهل بغی به اعتبار وضعیت ایشان قبل از بغی و خروج است. ما سابقا توجیهات را در مورد آیه بیان کردیم. این قائلین می گویند باغی علی المعصوم یعنی کسی که در مقابل امام معصوم ایستاده است و این به معنای انکار امام معصوم است و این کفر است. اما آیا انکار امامت، به معنای انکار اصول دین است یا انکار اصول مذهب؟ آیا به معنای انکار ضروری دین است؟ مرتد به کسی گفته می شود که ضروری دین را انکار کند مثل الله و رسالت و مثل آنچه که منجرّ به انکار رسالت شود. آیا انکار امامت موجب ارتداد و کفر است؟ در جایی که جحد وجود داشته باشد، کفر است که در زیارت جامعۀ کبیره آمده است «و من جحدکم کافر».
در وین یک شخص وهابی شیعه شد. اینکه یک وهابی شیعه شود بسیار بعید و نادر است. ایشان معتقد بود که غیر شیعه کافر است چون در زیارت جامعۀ کبیره آمده است «و من جحدکم کافر». گفتم: جحد به معنای انکار لجوجانه است مثل نواصب که از روی لجاجت انکار می کنند اما اهل سنت کافر نیستند و آنان محبت اهل بیت ع را دارند و حتی رئیس شافعیه به دلیل محبت اهل بیت به زندان انداخته و کشته شد.
اگر انکار امامت را به معنای انکار ضروری مذهب بدانیم، اشاعره و معتزله را باید کافر بدانیم. گاهی کفر به معنای کفر عملی و سیاسی است مثل «ارتدّ الناس بعد النبی الا ثلاثة»[1]
قطعا به این معنا نیست که احکام مرتدّ در مورد همۀ مردم باید جاری شود. همچنین می فرماید «مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّداً فَقَدْ كَفَر[2]
». مراد از این کفر، کفر اعتقادی نیست بلکه کفر عملی است چون کسانی که نماز نخوانند هم در قبرستان مسلمانان دفن می شوند و هم احکام مسلمین را دارند. آیا می توانیم این بحث را به فقه سیاسی تسرّی دهیم؟ این تسرّی، تسرّی دادن یک امر اعتقادی به حوزۀ فقه سیاست است و به همین جهت، اکثر فقهای اسلام معتقد به کفر خروج کننده بر معصوم نیستند و لذا می گویند جهاد با بغات همان جهاد با شورش گران مسلمان است و لذا به شما گفتیم که به تعریف و اقسام جهاد مراجعه کنید. در صدر اسلام و حتی در زمان امیر المومنین ع «امام» را به معنای امروزی آن نمی دانستند که علم لدنی و عصمت دارد. نگاه امروزی به امام اصلا در آن زمان وجود نداشته است و با این وجود چگونه می توان انکار امام را به معنای کفر دانست؟ ما می خواهیم بگوییم حتی اگر امام را به معنای امروزی می دانستند نیز با انکار امام، کافر نمی شدند تا چه رسد به اینکه معنای امام را اینطور ندانند.
علامه حلی می فرماید: «في من يجب جهاده و هم ثلاثة: البغاة على الإمام من المسلمين»[3]
از این تعبیر مسلمان بودن باغیان و فسق آنان استفاده می شود. سپس می فرماید: «و أهل الذمة و هم اليهود و النصارى و المجوس إذا أخلوا بشرائط الذمة، و من عدا هؤلاء من أصناف الكفار»[4]
.
علامه حلی در منتهی می فرماید: «الأوّل من يجب جهاده الذي يجب جهاده أصناف ثلاثة: الأوّل: البغاة على إمام المسلمين من أهل الإسلام. الثاني: أهل الذمّة، و هم اليهود و النصارى و المجوس إذا أخلّوا بشرائط الذمّة. الثالث: من عدا هؤلاء من أصناف الكفّار»[5]
.
شما به تعابیر بزرگان در مورد قتال بغات مراجعه کنید و ببینید آیا حکم به کفر بغات شده است؟ حکم به کفر، تسرّی دادن یک امر اعتقادی به یک مسئلۀ فقهی است. ما از نظر اعتقادی، امام را امام همۀ مسلمانان می دانیم چون پیامبر، پیامبرِ همۀ مسلمانان است لکن تلقّی ما از امام با تلقّی اهل سنت از امام متفاوت است. حتی در سلام به ائمه می گوییم «السلام علیک یا إمام الإنس و الجن» لذا امامت، اختصاص به شیعه ندارد و همۀ انسان های می توانند از امام، الگو بگیرند. در مورد امام حسین ع همواره می گویم که ایشان الگو برای شیعیان و مسلمانان و پیروان ادیان و حتی الگو برای همۀ انسان هایی است که هیچ دینی را نپذیرفته اند. حضرت می فرماید: «إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ دِينٌ وَ كُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَكُونُوا أَحْرَاراً فِي دُنْيَاكُمْ هَذِه »[6]
. این اعتقاد ما است اما امر اعتقادی با امر فقهی متفاوت است و نمی توان امر اعتقادی را به فقه سرایت داد چون اگر تسرّی دهیم، حتی غیر اهل بغی نیز کافر خواهند بود از منکران امام. حتی در غیر بحث امامت نیز باید قائل به کفر عده ای شویم مثل کسانی که قائل به تجسیم هستند. بله در رابطه با ناصبی ها که سبّ اهل بیت انجام می دهند، دلیل خاص بر کفر آنها داریم. در بحث کتاب الطهاره این روایات را مطرح کردیم که در آنها آمده بود که نجاست ناصبیون بیشتر از مشرک است. البته نسبت بین ناصبی و باغی، عموم و خصوص من وجه است.
اصل در مسئله، اسلام
نکتۀ دیگر در این است که هرکس شهادتین را بر زبان جاری کرد، مسلمان است و خارج کردن کسی از اسلام نیاز به دلیل قوی دارد و اصل بر مسلمان بودن کسی است که شهادتین را اظهار کرده است.
شاگرد: ما به دنبال تحصیل حجت و مؤمّن هستیم. رسول خدا در خطبۀ غدیریه امیر المومنین را امام از ناحیۀ خداوند خواندند و فرمودند توبه ای برای کسی که انکار ولایت او کند، در کار نیست. از طرفی عده ای بعد از بیعت با امیر المومنین، علیه ایشان خروج کردند و این افراد هم بر خلاف نص و هم بر خلاف بیعت عمل کردند. آیا حکم به کفر آنها نمی شود؟
استاد: این بحث، از مباحث مهم و پیچیدۀ فقهی است و شاید لازم باشد که در خصوص ولایت و انکار ولایت و امامت، جلسات متعددی بحث داشته باشیم. دربارۀ خطبۀ غدیریه باید ببینیم که فقهای ما تا چه حدی به این خطبه استناد کرده اند. ما در حوزۀ فقه، به استدلالات متناسب با حوزۀ فقه نیاز داریم و لذا دلالت آیات و روایات زیادی بر یک مطلب فقهی رد می شود. لذا مستندات را باید کاملا بررسی کنیم و از سوی دیگر اصل بر مسلمان بودن کسی است که شهادتین را اظهار کرده است لذا خون و عرض و ناموس او باید حفظ شوند. پیامبر می فرماید « أمرت أن أقاتل الناس حتى يقولوا لا إله إلا الله »[7]
لذا اگر کسی لا اله الا الله را گفت حتی اگر منافق باشد، به حسب ظاهر مسلمان محسوب می شود. حکم به کفر و ارتداد یک مسلمان، نیاز به دلیل قوی دارد و دلیل قوی در رابطه با باغی نداریم و مطرح کردن مباحث مربوط به امامت، به معنای دخالت دادن مباحث عقیدتی در مباحث فقهی است. در مورد بغی نتوانستند به آیۀ 9 سورۀ حجرات تمسک کنند چون همانطور که گفتیم، این آیه را مربوط به نزاع دو گروه از مسلمانان دانسته اند. چرا زنان شورش گران مسلمان به اسارت گرفته نمی شوند و احکام متفاوتی نسبت به کفار و اهل ذمه دارند؟ حتی باید باغیان را توجیه کرد. مرحوم آیت الله محمدی گیلانی، افرادی را مأمور می کردند تا مفصل با باغیان در زندان صحبت کنند و آنها را به مسیر درست برگردانند.
بنابراین مطابق با قواعد فقهی باید حکم به اسلام باغیان شود و لذا در مورد اهل بغی، تعابیری مثل «من اهل الاسلام» به کار برده شده است.
[1] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج34، ص274.
[2] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج2، ص224.
[3] این عبارت در آثار علامه حلی یافت نشد لکن می توان آن را در منابع زیر یافت:فقیهان امامی و عرصه های ولایت فقیه «از قرن چهارم تا سیزدهم هـ.ق»، جلد: ۱، صفحه: ۲۰۸الزبدة الفقهیة في شرح الروضة البهیة، جلد: ۳، صفحه: ۶۳۲.
[4] همان.
[5] منتهى المطلب في تحقيق المذهب ، العلامة الحلي، ج14، ص53.
[6] اللهوف على قتلى الطفوف، السيد بن طاووس، ج1، ص120.
[7] مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، العلامة المجلسي، ج7، ص140.