تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/02/20
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
مقایسه واژه بغی با واژه های مشابه/أحكام البغاة /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /مقایسه واژه بغی با واژه های مشابه
جهاد با بغات
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ بغی و جهاد با بغات بود که دربارۀ الفاظ مشابه بغی صحبت می کردیم. به مفاهیم براندازی و محاربه و افساد فی الارض و جرم سیاسی پرداختیم. در مورد براندازی گفتیم به معنای انهدام یا سرنگونی نظام سیاسی مستقر از طریق غیر قانونی و یا با توسل به زور و یا اتخاذ روش های مبتنی بر قهر و غلبه است. عده ای حکومتی را نمی پذیرند و درصدد از بین بردن و اسقاط حکومت هستند که به آنان برانداز گفته می شود. گفتیم که در بغی نیز براندازی وجود دارد چون خروج بر امام برای ساقط کردن حکومت در کار است لذا از این جهت هیچ تفاوتی بین بغی و براندازی وجود ندارد. اما تفاوت اصلی بین بغی و براندازی در نوع نظام سیاسی است. در بغی، براندازان، حکومت مشروع را ساقط می کنند. حکومت مشروع به حکومتی گفته می شود که در رأس آن، امام معصوم یا نائب خاص یا نائب عام امام قرار داشته باشد. مالک اشتر و محمد بن ابی بکر نائب خاص اند اما در مورد نائب عام بعدا بحث خواهیم کرد. اما در براندازی مشروع بودن یا غیر مشروع بودن حکومت اهمیتی ندارد و لذا بغی یکی از مصادیق براندازی است.
در توضیح جُرم سیاسی گفتیم که نظر واحدی وجود ندارد. معنای جرم سیاسی از براندازی نیز اوسع است. برخی افراد برانداز نیستند اما مجرم سیاسی هستند. بغی در نظام سیاسی و فقه سیاسی یکی از مصادیق جرم سیاسی است.
تفاوت بغی با محاربه
این موارد روشن هستند اما مسئله ای که نیاز به بحث بیشتری دارد، تفاوت بغی با محاربه است. گفتیم بغی، خروج عده ای برای ساقط کردن حکومت مشروع است مثل جنگ صفین و نهروان و جمل. در محاربه دو ویژگی باید وجود داشته باشد: در دست گرفتن سلاح و ایجاد رعب و وحشت و ناامنی در جامعه.
بین محاربه و بغی تفاوت مفهومی وجود دارد. محارب ممکن است درصدد براندازی نظام نباشد و صرفا سلاح در دست گیرد و رعب ایجاد کند. افرادی به بانک حمله می کنند تا از آن سرقت کنند و ایجاد ترس می کنند. این افراد محارب هستند و احکامی در مجازات اسلامی برای آنها وجود دارد که بیان خواهیم کرد. اما باغی کسی است که درصدد سقوط حکومت باشد. بنابراین به نظر ما بغی و محاربه به لحاظ مفهومی و مصداقی کاملا متفاوت اند.
تفاوت محاربه با افساد فی الارض
برخی مثل فخر رازی برای صدق محارب، عدد خاصی از شرکت کنندگان در این حرکت را لازم دانسته اند اما به نظر ما عدم خاصی لازم نیست و حتی یک نفر نیز با در دست گرفتن سلاح و ایجاد رعب و وحشت، محارب است. اما إفساد فی الأرض لزوما همراه با ایجاد ناامنی و در دست گرفتن سلاح نیست مثل وارد کردن مواد مخدّر از مرزها و معتاد کردن افراد. مفسد فی الارض لزوما رعب و وحشت ایجاد نمی کند اما محارب حتما سلاح در دست می گیرد و وحشت ایجاد می کند.
در مورد محاربه و افساد، تفاوت هایی ذکر شده است. امام ره می فرماید محارب و مفسد فی الارض یکسان اند و محارب کسی است که سلاحش را برای ترساندن مردم و افساد در زمین، عریان می کند. مرحوم آیت اللّه مومن در کتاب «کلمات سدیده» که بسیار مفید و ارزشمند و مشتمل بر مباحث درس خارج ایشان است، می فرماید إفساد فی الارض در آیۀ مرتبط با این بحث که سابقا مطرح کردیم، موضوعیت دارد و محاربه یکی از مصادیق افساد فی الارض است لذا احکام محارب یعنی قتل و به دار آویختن و قطع دست و پا و نفی بلد در مورد مفسد فی الارض نیز جاری است. آیۀ مذکور در سورۀ مائده قرار دارد.
مرحوم آقای فاضل لنکرانی، نسبت محارب و مفسد را عموم و خصوص مطلق می داند و می فرماید ممکن است شخصی مفسد فی الارض باشد اما محارب نباشد.
برخی از آقایان مثل آیت الله ناصر مکارم شیرازی، مفهوم محارب و مفسد فی الارض را متفاوت می داند. محارب کسی است که سلاح در دست گیرد و ایجاد ناامنی و ترس کند و مفسد کسی است که آسیب به جامعه وارد کند اعم از اینکه سلاح در دست بگیرد یا نگیرد و اعم از اینکه ایجاد ترس و ناامنی کند یا نکند.
افساد فی الارض و بغی و محاربه تفاوت دارند. به کسی که مواد مخدّر توزیع می کند، باغی نیست اما مفسد فی الارض است. همچنین افساد با محاربه تفاوت دارد. بله رابطۀ بغی با براندازی، عموم و خصوص مطلق است و بغی یکی از مصادیق براندازی است و همچنین بغی یکی از مصادیق جرم سیاسی است.
تفاوت محارب و باغی و مفسد از نظر مجازات
در قانون مجازات اسلامی، در مادۀ 279 آمده است: «محاربه عبارت است از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آنها به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد. هرگاه کسی با انگیزۀ شخصی به سوی یک یا چند شخص خاص سلاح بکشد و عمل او جنبۀ عمومی نداشته باشد و نیز کسی که به روی مردم سلاح بکشد ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود، محارب محسوب نمی شود.» بخشی از تعریفی که در تحریر الوسیله آمده است، در تعریف محاربه در قانون مجازات نیز ذکر شده است. با توجه به نکات مذکور، اگر کسی با انگیزۀ شخصی سلاح بکشد، محارب نیست.
در مادۀ 278 قانون مجازات اسلامی آمده است: «گروهی که در برابر اساس نظام جمهوری اسلامی ایران، قیام مسلحانه می کنند، باغی محسوب می شوند و در صورت استفاده از سلاح، اعضای آن به مجازات اعدام محکوم می گردند.» بعدا بحث خواهیم کرد که بغی صرفا علیه حکومت معصوم باید باشد یا اعم از معصوم. یعنی آیا حکومت مشروع، حکومت معصوم است یا اعم از معصوم؟ در اینجا بر اساس نگاه امام ره و مراجعی که معتقد به جواز تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت اند و حکومت را مشروع می دانند، اصطلاح بغی در مورد کسانی که درصدد براندازی هستند، به کار برده می شود. بله اشاره خواهیم کرد که اگر حکومت معصوم وجود داشته باشد، در مورد باغیان، حکم به کفر آنها می شود چون در برابر امام معصوم ایستاده است و این به معنای انکار ضروری دین است اما اگر حکومت غیر معصوم در کار باشد، حکم به کفر باغیان نمی شود اگرچه حکم به اعدام آنها می شود.
شاگرد: با این بیان، در زمان حیات امام معصوم، باغی نخواهیم داشت.
استاد: نه در زمان حیات معصوم و با وجود حکومت معصوم، به باغیان، کافر نیز گفته می شود.
شاگرد: مناط مشروعیت حکومت معصوم چه تفاوتی با مناط مشروعیت حکومت نائب معصوم دارد؟
استاد: در جلسۀ بعد به این پرسش خواهیم پرداخت. به اصطلاح امام و امام عادل و امام و ملت و سلطان و سلطان عادل و تطوّرات اصطلاح امام خواهیم پرداخت که بسیار مهم است.
در قانون مجازات اسلامی، در مادۀ 279 آمده است: «محاربه عبارت است از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آنها به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد. هرگاه کسی با انگیزۀ شخصی به سوی یک یا چند شخص خاص سلاح بکشد و عمل او جنبۀ عمومی نداشته باشد و نیز کسی که به روی مردم سلاح بکشد ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود، محارب محسوب نمی شود.» در جلسۀ قبل مثال زدیم و گفتیم برخی افراد صرفا صدای زیادی دارند اما از ظاهر و شخصیت آنها روشن است که اهل عمل نیستند و لذا کسی از آنها نمی ترسد.
در مادۀ 284 آمده است: «هرکس به طور گسترده مرتکب جنایت علیه تمامیت جسمانی افراد، جرائم علیه امنیت داخلی یا خارجی کشور، نشر اکاذیب، اخلال در نظام اقتصادی کشور، احراق و تخریب، پخش مواد سمی و میکروبی و خطرناک یا دائر کردن مراکز فساد و فحشاء یا معاونت در آنها به گونه ای که موجب اخلال شدید در نظم عمومی کشور، ناامنی یا ورود خسارت عمده به تمامیت جسمانی افراد یا اموال عمومی و خصوصی یا سبب اشاعۀ فساد یا فحشاء در حدّ وسیع گردد، مفسد فی الارض محسوب و به اعدام محکوم می شود». با این تعبیر، دائرۀ مفسد فی الارض گسترده شده است.
بر اساس مادۀ 282، مجازات محاربه، اعدام، صلب، قطع دست راست و پای چپ و نفی بلد است و قاضی در انتخاب هر کدام از این چهار مورد مخیّر است. صلب به این است که شخص را به دار بیاویزند و سه روز به او آب و غذا ندهند و اگر بعد از سه روز زنده ماند، آزاد می شود.
بر اساس مادۀ 286، مجازات افساد فی الارض، اعدام است مگر آنکه دادگاه بر اساس ادله تشخیص دهد که مرتکب، قصد اخلال گسترده در نظم عمومی و ایجاد ناامنی و سایر موارد مذکور در تبصرۀ این ماده را نداشته باشد که در این صورت، حبس تعزیری خواهد بود.
بر اساس مادۀ 287، مجازات بغی، اعدام است. لذا کسانی که از سلاح استفاده نکرده باشند و در عین حال، باغی اند، به مجازات مذکور در مادۀ 288 محکوم می شوند. مادۀ 288 می گوید: هرگاه اعضای گروه باغی قبل از درگیری و استفاده از سلاح، دستگیر شوند، چنانچه سازمان و مرکزیت وجود داشته باشد، به حبس تعزیری درجۀ سه و چنانچه سازمان و مرکزیت از بین رفته باشد، به حبس تعزیری درجۀ پنج تبدیل می شوند.
شاگرد: این موارد قوانین خاص اند یعنی اینطور نیست که محارب حتما سلاح در دست گرفته باشد و گاهی افراد بدون در دست گرفتن سلاح، اعدام می شوند.
استاد: بر اساس جرائم خود، مجازات می شوند و فعلا بحث ما در مورد محارب و باغی و برانداز و مجرم سیاسی و مفسد فی الارض است.
بیان نسبت میان بغی و آیۀ سورۀ مائده
در نتیجۀ بحث مذکور تفاوت اصطلاحات مذکور و تفاوت احکام آنها روشن شد. البته در مورد جهاد با بغات و ادلۀ آن همچنان بحث داریم. به کتاب ابن قدامه در بحث بغی مراجعه کنید. می گوید: «بسم اللّه الرحمن الرحیم کتاب قتال أهل البغی و الاصل فی هذا الباب قول الله تعالی و إن طائفتان من المومنین اقتتلوا فأصلحوا بینهما فان بغت احداهما علی الاخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفیء إلی أمر الله» ایشان به بیان نسبت بین بغی اصطلاحی و آیۀ مذکور پرداخته است که در جلسۀ قبل توضیح دادیم. برخی دو مصداق برای بغی مشخص کرده اند: خروج بر حکومت مشروع و جنگیدن دو گروه مومن. «إلی قوله إنما المومنون إخوة فأصلحوا بین أخویکم ففیها خمس فوائد أحدها أنه لم یخرج بالبغی عن الایمان فإنه سماهم مومنین» آیه باغیان را مومن نامیده است و لذا با بغی از ایمان خارج نمی شوند. اما برخی گفته اند مومن بودن آنها مربوط به قبل از خروج و بغی است. «الثانیة أنه أوجب قتالهم. الثالثة أنه أسقط قتالهم إذا فائوا الی امر الله الرابعة أنه أسقط عنهم التبعة فیما أتلفوه فی قتالهم الخامسة أن الآیة أفاد جواز قتال کلّ من منع حقاً علیه و روی عبد اللّه بن عمر و قال سمعت رسول الله ص من أعطی إماما صفقة یده و ثمرة فؤاده فلیطعه ما استطاع فإن جاء آخر ینازعه فاضربوا عنق الآخر رواه مسلم و روی عرفجه قال قال رسول الله ص ستکون هنئات و هنئات و رفع صوته علی و من خرج علی امتی و هم جمیع فاضربوا عنقه بالسیف کائنا من کان فکل من ثبتت امامته وجبت طاعته و حرم الخروج علیه و قتاله لقول الله تعالی یا أیها الذین آمنوا أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و اولی الامر منکم».
عبارات دیگری از حنفیین و حنابله وجود دارد که ما آنها را مطرح نمی کنیم و شما می توانید آنها را مطالعه کنید و در پی نوشت مطالب ما اضافه کنید.
بحث ما در جلسۀ بعد، حول این مطلب است که تمرّد از امام معصوم با تمرّد از امام عادل چه تفاوتی دارد؟ آیا امام عادل همان امام معصوم است یا اعم از امام معصوم؟ آیا بغی صرفا در حکومت معصوم معنا دارد؟
شاگرد: آیا توبه از بغی جایی دارد؟
استاد: قبل از شروع عمل بله اما اگر در حین عمل دستگیر شوند، حکم جاری می شود.