تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/02/03
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
معنای لغوی بغی/أحكام البغاة /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /معنای لغوی بغی
حدیث اخلاقی
«يَا عَلِيُّ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ فِي الْمُؤْمِنِ ثَمَانُ خِصَالٍ وَقَارٌ عِنْدَ الْهَزَاهِزِ وَ صَبْرٌ عِنْدَ الْبَلَاءِ وَ شُكْرٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ وَ قُنُوعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلّ وَ لَا يَظْلِمُ الْأَعْدَاءَ وَ لَا يَتَحَامَلُ عَلَى الْأَصْدِقَاءِ بَدَنُهُ مِنْهُ فِي تَعَبٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَة.»[1]
این حدیث از وصایای پیامبر اکرم ص در کتاب مکارم الاخلاق است. برخی از بزرگان این وصایا را جمع آوری کرده اند مثل مرحوم آیت الله محلّاتی که وصایای پیامبر به امیر المومنین و ابن مسعود و ابی ذر را جمع آوری کرده اند. من در گذشته یکی از این وصایا را برای مباحث ماه رمضان انتخاب کردم که در نهایت نیز به پایان نرسید. این وصایا می توانند محور مباحث شما قرار گیرند و بسیار اثرگذار هستند.
می فرماید در مومن هشت ویژگی و خصلت است. به تناسب مورد و در جایگاه خاص، معصومین ع ویژگی های خاصی را بیان کرده اند لذا اینطور نیست که ویژگی نهم قابل یافت نباشد. پیامبر ص به عمدۀ موارد یا مهمترین موارد اشاره می کنند لذا اگر روایتی را یافتید که دربارۀ ایمان به گونۀ دیگری فرمایش کرده بودند، نیاز به دقت خاص و اجتهاد در روایات دارد.
حضرت در این روایت می فرماید مومن هشت ویژگی دارد. به تعبیری، ایمان انسان باید خودش را در رفتار او و کردار او و تعامل و ارتباطات و سخن گفتن او نشان دهد. گاهی حالات خوشی به انسان دست می دهد و گاهی بلا و گاهی راحتی و آسایش به انسان دست می دهد. مومن در این شرایط مختلف، حالات گوناگون دارد. ایمان نباید حبس شود یعنی ایمان در دل و باور، کفایت نمی کند و ایمان باید خودش را نشان دهد. مثلا وقتی سختی های طاقت فرسا به انسان وارد می شود، باید وقار داشته باشد نه اینکه رفتارهای سبک از او صادر شود یا شروع به کفران نعمت کند. گاهی رفتار انسان در مصیبت حکایت می کند که شخص کفران می گوید چون آشنا به نظام توحیدی نیست و حقیقت ایمان را ندارد یا در برخی بخش ها دچار ضعف است. حضرت می فرماید مومن در سختی ها و شدائد، وقار و طمأنینۀ خود را حفظ می کند.
البته تفاوت بین وقار و تکبّر بسیار ظریف است و گاهی افراد وقار را با تکبر خلط می کنند لذا شخصی به امام حسن مجتبی ع گفت «شما متکبّر هستید» و حضرت پاسخ دادند: «این وقار است نه تکبّر». تشخیص و تمییز وقار از تکبر بسیار سخت است. تکبر صفتی است که در درون انسان وجود دارد که خود را در نوع تعامل و رفتار نشان می دهد. «وقار عند الهزائز»؛ هزائز جمع هزّه، تکان های شدید زندگی اند. در برخی از تعابیر، «هزاهز» ذکر شده است. این ویژگی اول است. توجه به این نکته لازم است که هر بلایی بر انسان وارد شود، انسان ظرفیت و تاب تحمل آن را دارد مگر آنکه ما از ظرفیت های خود استفاده نکرده باشیم. بله ممکن است ما توان تحمل امتحانات حضرت ایوب را نداشته باشیم لذا توان و ظرفیت هرکس به اندازۀ خودش و بر حسب خودش است. هر شخص در هر مرحله از ایمان مبتلا به بلایایی می شود و این شخص در هنگام بلا صبور است و ایمان او با صبر در بلایا نمود و ظهور پیدا می کند.
ایمان داشتن مومن در هنگام آسایش و خوشی، شکرگزاری است. این شکرگزاری، عملی است یعنی علاوه بر اینکه انسان باید به صورت زبانی و قلبی شاکر باشد، باید به صورت عملی هم شاکر باشد. اگر شاکر باشد، خود انسان توسعه پیدا می کند ﴿لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزيدَنَّكُمْ﴾[2]
علاوه بر اینکه نعمت ها نیز افزایش پیدا می کند. توسعۀ انسان به معنای توسعه در ابعاد مختلف انسان است که باعث بزرگی و بزرگبینی انسان می شود. وقتی خداوند به انسان، روزی می دهد، باید قانع باشد خصوصا در روزی های مادی. یعنی انسان نباید حریص شود تا اگر حریص شد، در برخی از میدان ها وارد شود و نتواند خودش را حفظ کند. البته این مطلب به این معنا نیست که شخص به دنبال مال حلال نرود. تلاش برای کسب روزی حلال، مثل جهاد است؛ « الْكَادُّ عَلَى عِيَالِهِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّه »[3]
، در حدیث قدسی آمده است: « الْعِبَادَةُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ تِسْعَةُ أَجْزَاءٍ فِي طَلَبِ الْحَلَالِ.»[4]
بعد از تلاش کردن هرچه به شما داده شد، شاکر باشید.
علاوه بر این مومن نباید نسبت به دشمنانش هم ظلم کند. در آیۀ 190 سورۀ مبارکۀ بقره اجازۀ قتال صادر شده است اما در انتها می فرماید ﴿وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدين﴾ [5]
نباید تجاوز و تعدی در کار باشد و خداوند تجاوز کاران را دوست ندارد. این مطلب مهم است که انسان حتی نسبت به دشمنانش ظلم و تعدی نداشته باشد.
ویژگی بعد این است که مومن، دوستانش را مورد تحامل قرار نمی دهد یعنی توقع زیاد از دوستانش ندارد «و لا یتحامل علی الاصدقاء». نباید دوستان خود را به زحمت بیندازید مثلا به این دلیل که در جایگاه خاصی قرار گرفته اند. شخصی نزد مرحوم آیت الله بهجت آمد و عرض کرد که من امشب به سمت مشهد حرکت می کنم برای زیارت. آقای بهجت در جواب فرمود «زیارتی را از طرف ما انجام دهید.» بعد از اندکی فرمود: «نه همین که من در ذهن شما بیایم کافی است و لازم نیست خود را به زحمت بیندازید.»
«بدنه منه فی تعب»، انسان مومن خودش را به زحمت می اندازد. به زحمت انداختن گاهی در عبادات است و گاهی در غیر عبادات. اگر انسان بدن خود را رها کند و آزاد بگذارد مثل اینکه زیاد بخوابد یا زیاد بخورد، حاجت و درخواست بدن بیشتر می شود. علاوه بر این، این تعبیر شامل به زحمت انداختن بدن برای کمک به دیگران هم می شود.
«الناس منه فی راحة» مردم از او در آسایش اند.
اگر موارد مذکور در رفتار مومنین اندکی ظهور پیدا کند، بسیاری از مشکلات برای انسان حل می شود و همچنین برای اطرافیان.
جهاد با بغات
مباحث پیش رو و اهداف در بحث جهاد با بغات
بحث ما دربارۀ بغی بود که بحث مهمی است لذا لازم است که به کتب فقهی که به بحث جهاد با بغات پرداخته اند، از شیخ طوسی و بعد از ایشان، مراجعه و آنها را مطالعه کنید. جایگاه این بحث ذیل مباحث جهاد است. اگر این بحث به خوبی پیگیری و تکمیل شود، تکلیف خروج کنندگان بر امام و تفاوت باغی با محارب و تفاوت بغی با فساد فی الارض روشن خواهد شد. یکی از مباحث مهمی که در اینجا به آن خواهیم پرداخت، عدم شمول باغی نسبت به کفار است. باغی مسلمانی است که در شرایط خاص، کفر عملی دارد لذا در مورد باغی، از اصطلاح «کفر عملی» استفاده می کنیم. علاوه بر این روشن خواهد شد که مراد از امام در تعبیر «بغی علی الامام» کیست. آیا اختصاص به امام معصوم دارد یا شامل حاکم عادل نیز می شود؟ اگر حاکم عادل را در بر گیرد، شما خواهید توانست مشروعیت حکومت اسلامی را اثبات کنید. اما اگر شامل حاکم عادل نشود، به این معنا خواهد بود که بغی در غیر حکومت معصوم وجود ندارد. حاکم عادل، شامل نائب خاص و عام معصوم می شود لذا با شمول امام نسبت به حاکم عادل، کسانی که درصدد براندازی حکومت نایب امام برآیند، باغی خواهند بود و جهاد با آنان واجب خواهد بود. آیا در حکومت جور، بغی مطرح است؟ در مباحث آینده مطرح خواهیم کرد. وقتی ما بحث جهاد با بغات و سرکشان و خروج کنندگان بر امام را مطرح می کنیم، آیا صرفا شامل خروج بر امام می شود یا اعم از خروج بر امام و خروج بر غیر امام است؟ حتی وقتی دو گروه با یکدیگر نزاع و جنگ دارند، باز هم اصطلاح بغی به کار برده می شود همانطور که در آیۀ قرآن در مورد نزاع دو گروه از همین تعبیر بغی استفاده شده است.
معنای لغوی بغی
بغی، مشترک لفظی یا معنوی
بحث لغوی «بغی» را در جلسۀ قبل مطرح کردیم و گفتیم که بغی به معنای، طلب و تجاوز و ظلم و جنایت و ظلم و حسد و گناه و نافرمانی و فساد و ... در کتب لغت آمده است. آیا می توان این معانی را مصادیق یک یا دو معنا دانست؟ آیا معانی مذکور، مشترک معنوی اند یا مشترک لفظی؟ مشترک لفظی موونۀ زائد دارد و آن نیاز به قرینه است و اصل بر عدم قرینه است لذا مشترک معنوی نسبت به مشترک لفظی اولویت دارد. البته در مشترک معنوی نیز قرینه وجود دارد، قرینۀ معیّنه و قرینۀ صارفه.
برخی از لغت شناسان مثل ابن فارس در کتاب معجم مقاییس اللغه که یکی از کتب مهم لغت است، تلاش کرده اند که لفظ بغی را مشترک معنوی بدانند. ابن فارس تلاش کرده است که همۀ معانی بغی را مصادیق دو معنا بداند یعنی «طلب الشیء» و «جنس من الفساد».
برخی مثل تاج العروس، بغی را مشترک بین سه امر دانسته است «طلب» و «ظلم» و «زنا». در کتاب العین نیز همین سه معنا ذکر شده است.
جوهری در صحاح و ابن منظور در لسان العرب معانی متعددی را ذکر کرده اند اما در ذیل بحث تعدّی و تجاوز، قاعده ای را ذکر می کنند که با آن می توان مصادیق متعددی برای بغی یافت. ابن منظور می گوید: « أَصلُ البَغْي مجاوزة الحد»[6]
که مصادیق آن ممکن است ممدوح یا مذموم باشند لذا اینطور نیست که تجاوز از حدّ حتما مذموم باشد. مجاوزة الحد شامل گذر از عدل به ظلم و شامل گذر از واجب به مستحب می شود. بالاتر از عدالت، ایثار و احسان است یعنی بخشش از مالی که حق او است و این نیز تجاوز از حدّ متعارف است چون احسان و ایثار به صورت متعارف کمتر رخ می دهد.
شاگرد: منصرف از واژۀ بغی و ریشۀ بغی، خروج از حد به معنای تجاوز و ظلم است.
استاد: توضیح خواهیم داد.
جوهری و ابن منظور بغی را «مجاوزة الحدّ» معرفی کرده اند. با این نگاه، اکثر استعمالات بغی، تجاوز از حدّ هستند مثلا به ظالم، باغی گفته می شود چون از حدّ خودش تجاوز کرده است. به گناه کار، باغی گفته می شود چون از حد خود عبور کرده است و به احکام الهی تجاوز کرده است و به تعبیر امروزی، ساختارشکن شده است. به متکبّر نیز باغی گفته می شود چون از حدّ خود تجاوز کرده است و خود را فراتر از چیزی که هست، می بیند.
راغب اصفهانی در کتاب خود یعنی مفردات که یکی از کتب قدیمی و مهم در حوزۀ لغت شناسیِ قرآنی است، طلب و تعدی را به عنوان معانی بغی دانسته است و برای همین دو معنا نیز جامعی ذکر کرده است یعنی «طلب تجاوز» و بغی را طلب تجاوز از حدّ مجاز دانسته است.
آیا به لحاظ لغت شناسی، در ذات معنای بغی، معنای مذموم و ناپسند وجود دارد یا بغی مصادیق ممدوح و مذموم دارد؟ فعلا کاری با معنای اصطلاحی نداریم چون ممکن است معنای اصطلاحی منصرف به تجاوز مذموم و ناپسند باشد. لغت شناسان می گویند ذات بغی به لحاظ لغوی، هم در معنای پسندیده و هم ناپسند استعمال می شود اگرچه بیشتر در موارد ناپسند استعمال شده است مثلا پیامبر اکرم در مورد طالبان علم می فرماید «أَلَا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْم »[7]
که قطعا معنای پسندیده است. بنابراین اینطور نیست که بغی ذاتا ناپسند باشد.
همچنین بغی در قرآن به لحاظ لغت شناسی، در موارد خنثی به کار برده شده است مثلا می فرماید ﴿إِنَّمَا السَّبيلُ عَلَى الَّذينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَق﴾ [8]
می بینید که بغی را مقید به «غیر الحق» کرده است در حالی که اگر بغی، معنای عمل ناپسند و تجاوز به ناحق داشت، نیاز به مقید کردن آن به «غیر الحق» نبود. همچنین می فرماید ﴿قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ﴾[9]
که نشان می دهد بغی به ناحق و حق تقسیم می شود و این نشان می دهد که ناپسند و ناحق بودن در ذات بغی وجود ندارد.
بله واژۀ «بغی» گاهی با علی متعدی می شود که به معنای عدول از حق است مثل ﴿فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتي تَبْغي حَتَّى تَفي ء﴾[10]
و ﴿خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْض﴾ [11]
و ﴿إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُم﴾ [12]
.
معنای اصطلاحی بغی
بغی در قرآن هم در حوزه های فردی و هم در حوزه های اجتماعی به کار برده شده است لذا معنای عامی و کاربرد فراوانی دارد و به همین جهت بغی در عصر نزول به یک واژۀ آشنا تبدیل شد و کم کم به یک مفهوم سیاسی تبدیل شد لذا در قرن چهارم و بعد از آن، استعمال بغی همراه با معنای منفی بود و همچنین همراه با یک معنای خاص در فقه سیاسی بود. امیر المومنین ع در نهج البلاغه می فرماید: « وَ أَحُثُّكُمْ عَلَى جِهَادِ أَهْلِ الْبَغْيِ فَمَا آتِي عَلَى آخِرِ قَوْلِي حَتَّى أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ أَيَادِيَ سَبَا»[13]
یعنی من شما را به مبارزه با سرکشان دعوت می کنم که قبل از پایان کلام من، مثل قوم سبا متفرق می شوید.
بنابراین در اینجا به معنای اصطلاحی و سیاسی «بغی» می پردازیم. این بحث بسیار مهم است و حتما پیگیری و مطالعه کنید. اگر به خوبی مطالعه کنید، لازم نخواهد بود در این بحث در کلاس دیگری شرکت کنید. به کتاب های انتصار از سید مرتضی و الکافی فی الفقه از حلبی و النهایه از شیخ طوسی و الجمل و العقود و منتهی المطلب و المهذّب از ابن براج و مبسوط و کشف الغطاء مراجعه کنید. یافتن بحث ما در این کتاب ها بسیار آسان است. ما در جلسۀ بعد به معنای بغی در اصطلاح فقها خواهیم پرداخت. همچنین ملاحظه ای نسبت به نظرات فقهای اهل سنت داشته باشید.
[1] مكارم الاخلاق، الطبرسي، رضي الدين، ج1، ص434.
[2] سوره ابراهیم، آيه 7.
[3] الفقه المنسوب للإمام الرضا عليه السلام، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ج1، ص208.
[4] جامع الأخبار، الشعيري، محمد، ج1، ص139.
[5] سوره بقره، آيه 190.
[6] لسان العرب، ابن منظور، ج14، ص78.
[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص30.
[8] سوره شورى، آيه 42.
[9] سوره اعراف، آيه 33.
[10] سوره حجرات، آيه 9.
[11] سوره ص، آيه 22.
[12] سوره یونس، آيه 23.
[13] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص142، خطبه 97.